ئامادەكردنی قوتابی :جیلان جعفر مستەفا
زانكۆی سۆران – فاكەلتی ئاداب: قۆناغی:دووەم
كلتوور و ئاین دوو ڕەگەزی سەرەكیی پێكهێنەری ناسنامەی مرۆڤن. كاتێك باس لە ئیسلام دەكەین، تەنها باس لە كۆمەڵێك پەرستش (عیبادەت) ناكەین، بەڵكو باس لە سیستەمێكی ژیان دەكەین كە ڕاستەوخۆ بەركەوتنی لەگەڵ دابونەریت، هونەر، جلوبەرگ، و شێوازی ژیانی كۆمەڵگاكاندا هەیە. مێژوو پێمان دەڵێت كە ئیسلام هەمیشە بزوێنەرێك بووە بۆ گۆڕانكاریی كلتووری، لە هەمان كاتیشدا خۆی لەگەڵ كلتوورە جیاوازەكاندا گونجاندووە. ئەم وتارە هەوڵ دەدات لەو پەیوەندییە ئاڵۆز و زیندووە بكۆڵێتەوە.
یەكەم: ئیسلام وەك پاڵنەرێك بۆ گۆڕانكاری
لە سەرەتای دەركەوتنیدا، ئیسلام شۆڕشێكی كلتووریی گەورەی لە نیمچە دوورگەی عەرەبدا بەرپا كرد. كۆمەڵگایەك كە لەسەر بنەمای “عەشیرەتگەری” و “تۆڵەسەندنەوە” دەژیا، گۆڕدرا بۆ كۆمەڵگایەك كە بنەماكانی “دادپەروەری”، “یەكسانی” و “مەدەنییەت”ی تێدا چەسپێنرا.
ئیسلام نەهات بۆ ئەوەی هەموو كلتوورەكان سڕ بكات، بەڵكو هات بۆ “پاڵاوتكردن”. بۆ نموونە، سیفەتە باشەكانی وەك “كەرەم/بەخشندەیی” و “ئازایەتی”ی عەرەبی هێشتەوە، بەڵام دابونەریتە زیانبەخشەكانی وەك “زیندەبەچاڵكردنی كچان” یان “خواردنەوەی مەی”ی قەدەغە كرد. ئەمە یەكەم وانەیە لە گۆڕانكاریی كلتووریدا: ئیسلام دژ بە كلتوور نییە، بەڵكو دژ بەو بەشانەی كلتوورە كە لەگەڵ كەرامەتی مرۆڤ و بنەما ئەخلاقییەكاندا ناكۆكن.
دووەم: چەمكی “عورف” و نەرمی نواندنی ئاین
یەكێك لە خاڵە بەهێزەكانی شەریعەتی ئیسلامی بریتییە لە جیاكردنەوەی “نەگۆڕەكان” (الپوابت) لە “گۆڕاوەكان” (المتغیرات). بنەماكانی باوەڕ و پەرستشەكان جێگیرن، بەڵام مامەڵەكان و شێوازی ژیان دەكرێت بەپێی كات و شوێن بگۆڕێن.
لە فیقهی ئیسلامیدا بنەمایەكمان هەیە بە ناوی “عورف” (Custom). ئەم بنەمایە ڕێگە دەدات كە دابونەریتی گەلان ببێتە بەشێك لە یاساكانی ژیانیان، بە مەرجێك دژی دەقێكی ڕاشكاوی قورئان و سوننەت نەبێت. هەر بۆیە دەبینین “ئیسلامی كوردی” لە ڕووی جلوبەرگ، خواردن، و ئاهەنگەكانەوە جیاوازە لە “ئیسلامی مالیزی” یان “توركی”، هەرچەندە هەموان یەك خودا دەپەرستن. ئەم نەرمییە وایكردووە ئیسلام بتوانێت لەگەڵ گۆڕانكارییە كلتوورییەكاندا بژی و نەتواێتەوە.
سێیەم: ئاڵنگارییەكانی سەردەمی مۆدێرنە
لە دنیای ئەمڕۆدا، بەهۆی تەكنەلۆژیا و جیهانگیرییەوە، كلتوورەكان بە خێرایی دەگۆڕێن. پرسیارە جەوهەرییەكە ئەوەیە: ئایا ئیسلام دەتوانێت لەگەڵ بەها نوێیەكانی وەك مافی مرۆڤ (بە مانا ڕۆژئاواییەكەی)، ئازادیی تاكەكەسی، و یەكسانیی جێندەریدا هەڵبكات؟
لێرەدا دوو ئاڕاستە دروست دەبێت:
١. ئاڕاستەی نەریتخواز: كە هەموو گۆڕانكارییەك ڕەت دەكاتەوە و پێی وایە كلتووری سەردەمی پێشین (سەلەف) دەبێت وەك خۆی كۆپی بكرێتەوە.
٢. ئاڕاستەی نوێخواز: كە هەوڵ دەدات خوێندنەوەیەكی نوێ بۆ دەقەكان بكات تاوەكو لەگەڵ ڕۆحی سەردەمدا بگونجێن. ئەم ئاڕاستەیە پێی وایە گۆڕانكاریی كلتووری هەڕەشە نییە، بەڵكو دەرفەتە بۆ ئەوەی ئیسلام وەڵامی نوێی بۆ كێشە نوێیەكان پێبێت.
چوارەم: كورد و هاوكێشەی ئاین و كلتوور
بۆ كۆمەڵگای كوردی، ئیسلام بەشێكی دانەبڕاوە لە كلتوور. زۆرێك لە دابونەریتە جوانەكانی كورد (وەك ڕێزگرتن لە میوان، هاوكاریی كۆمەڵایەتی، پێكەوەژیان) ڕەگێكی ئاینییان هەیە. لە هەمان كاتدا، كورد توانیویەتی تایبەتمەندیی نەتەوەیی خۆی بپارێزێت (وەك زمانی كوردی، نەورۆز، جلوبەرگ) بەبێ ئەوەی لەگەڵ ئاینەكەی تووشی ململانێ ببێت.
ئەمڕۆ گەنجی كورد پێویستی بە تێگەیشتنێكە كە ئاین وەك “بەربەست” لەبەردەم پێشكەوتنی كلتووریدا نەبینێت، بەڵكو وەك “پێوەرێكی ئەخلاقی” بیبینێت كە ڕێگری دەكات لەوەی گۆڕانكارییەكان بەرەو هەڵدێر و لەدەستدانی ناسنامە بڕۆن.
دەرەنجام:
پەیوەندیی نێوان ئیسلام و گۆڕانكاریی كلتووری پەیوەندییەكی زیندوو و دینامیكییە. ئیسلام قاڵبێكی وشك نییە كە هەموو جوڵەیەك ڕەت بكاتەوە، بەڵكو ڕووبارێكە ئاوەكەی پاك و نەگۆڕە (عەقیدە)، بەڵام كەنارەكانی (كلتوور و دابونەریت) دەكرێت شێوەیان بگۆڕێت.
گرنگترین خاڵ بۆ ئەمڕۆ ئەوەیە كە بتوانین جیاوازی بكەین لەنێوان “ئاین” وەك دەقی پیرۆز، و “كەلەپوور” وەك بەرهەمی مێژوویی مرۆڤەكان. كاتێك ئەم جیاكارییە دەكەین، دەتوانین دەرگاكان بۆ گۆڕانكاریی كلتووریی ئەرێنی بكەینەوە بێ ئەوەی لە ڕیشە ئاینییەكەمان داببڕێین.
