سەدیق محەممەد سەدیق
جەنگی یەكەمی جیهانی (1914-1918) خەسارێكی وێرانكەری بە جیهاندا گەیاند، بەتایبەت بە كیشوەری ئەوروپا. كاتێك لوولەی چەكەكان بێدەنگ بوون، جیهان ڕووبەڕووی وێرانكارییەكی بێوێنە بووەوە؛ ئابوورییەكان داڕمان، ژمارەیەكی زۆر مرۆڤ بوونە قوربانی و نەخشەی سیاسیی ئەوروپا بە تەواوی گۆڕدرا. لە نێو ئەم پشێوییەدا، ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا وەك زلهێزێكی نوێ و خاوەن دیدگایەكی جیاواز دەركەوت. سەرەڕای سیاسەتی سەرەتایی گۆشەگیری، ڕۆڵی ئەمریكا لە قۆناغی دوای جەنگدا، بەتایبەت لە ڕێگەی دیدگای سەرۆك وودرۆ ویلسۆنەوە، بووە بناغەیەك بۆ چاكسازیی نێودەوڵەتی، هەرچەندە ڕووبەڕووی ئاستەنگی ناوخۆیی و دەرەكیش بووەوە.
چوونە ناو جەنگ و گۆڕانی سیاسەت :
لە سەرەتادا، ئەمریكا پەیڕەوی سیاسەتی بێلایەنی دەكرد، بەڵام چەندین هۆكار وایكرد ئەم وڵاتە لە ساڵی 1917 بچێتە ناو جەنگەوە. نوقمكردنی كەشتییە بازرگانییەكانی ئەمریكا لەلایەن ئەڵمانیاوە و تەلەگرامە بەناوبانگەكەی زیمەرمان كە داوای هاوپەیمانێتی لە نێوان ئەڵمانیا و مەكسیكدا دەكرد، بوونە هۆی تووڕەیی خەڵكی ئەمریكا چوونە ناو جەنگی ئەمریكا، كە خاوەنی هێزی ئابووری و سەربازیی گەورە بوو، هاوسەنگی هێزەكانی گۆڕی و ڕۆڵێكی یەكلاكەرەوەی لە سەركەوتنی هاوپەیماناندا هەبوو. ئەم چوونە ژوورەوە، نەك تەنها لە ڕووی سەربازییەوە، بەڵكو لە ڕووی ئایدیۆلۆژی و دیدگای داهاتووی جیهانیشەوە گرنگ بوو.
دیدگای ویلسۆن: “چواردە خاڵەكە” و كۆمەڵەی گەلان:
سەرۆك وودرۆ ویلسۆن، بیرمەندێكی سیاسی و مێژوونووس بوو، كە پێی وابوو جەنگەكان لە ئاكامی دزیی خاك، پەیماننامە نهێنییەكان و نەبوونی دیموكراسییەوە سەرچاوە دەگرن. لە ساڵی 1918، ویلسۆن “چواردە خاڵەكەی” ڕاگەیاند، كە نەخشەڕێگەیەك بوو بۆ ئاشتییەكی هەمیشەیی و دادپەروەرانە. ئەم خاڵانە چەند پرەنسیپێكی گرنگیان لەخۆگرتبوو وەك: كۆتاییهێنان بە پەیماننامە نهێنییەكان، ئازادیی دەریایی، كەمكردنەوەی چەك، مافی دیاریكردنی چارەنووسی گەلان (خودموختاری)، و لە هەموویان گرنگتر، دامەزراندنی ڕێكخراوێكی نێودەوڵەتی بۆ پاراستنی ئاسایش و ئاشتی جیهانی، كە ناوی “كۆمەڵەی گەلان” بوو.
ویلسۆن بە توندی باوەڕی بەوە هەبوو كە كۆمەڵەی گەلان دەتوانێت ببێتە گۆڕەپانێك بۆ دیپلۆماسی و چارەسەركردنی كێشەكان بە شێوەیەكی ئاشتییانە، بە دوور لە شەڕ و ململانێی سەربازی. دیدگای ویلسۆن تەنها بریتی نەبوو لە بنیاتنانەوەی ژێرخانی وێرانبوو، بەڵكو زیاتر جەختی لەسەر بنیاتنانی سیستەمێكی نوێی سیاسیی نێودەوڵەتی دەكردەوە كە لەسەر بنەمای دادپەروەری، دیموكراسی و هاوكاری بنیات نرابێت.
كۆنگرەی ئاشتی پاریس و پەیماننامەی ڤێرسای :
لە كۆنگرەی ئاشتی پاریس لە ساڵی 1919، ویلسۆن ڕۆڵێكی سەرەكی گێڕا لە دانوستانەكاندا. هەرچەندە زلهێزەكانی تر (فەرەنسا و بەریتانیا) زیاتر لەسەر سزادانی ئەڵمانیا و وەرگرتنی قەرەبوو سوور بوون، ویلسۆن هەوڵی دەدا پرەنسیپەكانی چواردە خاڵەكەی جێبەجێ بكات. پەیماننامەی ڤێرسای، كە كۆتایی بە جەنگەكە هێنا، كۆمەڵەی گەلانی دامەزراند، بەڵام زۆرێك لە مەرجەكانی سزایانە بوون و باری گەورەیان خستە سەر ئەڵمانیا، كە دواتر بووە هۆكارێكی سەرەكی بۆ هەڵگیرسانی جەنگی جیهانی دووەم.
پاشەكشەی ئەمریكا و سیاسەتی گۆشەگیری :
سەرەڕای هەوڵەكانی ویلسۆن، دیدگاكەی لەناوخۆی ئەمریكادا ڕووبەڕووی بەربەست بووەوە. كۆمەڵەی گەلان لەلایەن كۆنگرێسی ئەمریكاوە پەسەند نەكرا، بەتایبەت لەلایەن كۆماریخوازەكانەوە كە دژی پابەندبوونی ئەمریكا بە ڕێكخراوێكی نێودەوڵەتی بوون و بە پێشێلكردنی سەروەریی ئەمریكایان دەزانی. لە ئەنجامدا، ئەمریكا هەرگیز نەبووە ئەندام لە كۆمەڵەی گەلاندا، كە ئەمەش گورزێكی گەورە بوو لە متمانە و كاریگەریی ئەو ڕێكخراوە.
پاشەكشەی ئەمریكا لە گۆڕەپانی نێودەوڵەتی و گەڕانەوەی بۆ سیاسەتی گۆشەگیری لە دەیەی بیستەكاندا، كاریگەرییەكی نەرێنی لەسەر بنیاتنانەوەی جیهان هەبوو. وڵاتانی ئەوروپا بەبێ پشتگیرییەكی بەهێزی ئەمریكا، كێشەكانی قەرەبوو و ئاسایشیان قورستر بوو. كاتێك قەیرانی ئابووریی گەورەی جیهانی لە ساڵی 1929 دەستی پێكرد، ناسیۆنالیزم و حكوومەتە دیكتاتۆرییەكان لە ئەوروپا پەرەیان سەند، كە ئەمەش بەشێكی دەگەڕێتەوە بۆ نەبوونی سەقامگیریی سیاسیی نێودەوڵەتی و نەبوونی سەركردایەتییەكی بەهێز كە بتوانێت جیهان یەكبخات.
ڕۆڵی ئابووری و هاوكاریی مرۆیی:
سەرەڕای پاشەكشەی سیاسی، ئەمریكا لە ڕووی ئابووری و مرۆییەوە ڕۆڵێكی گرنگی گێڕا. بانكە ئەمریكییەكان قەرز و یارمەتییان بە وڵاتانی ئەوروپا دەدا بۆ بنیاتنانەوەی وڵاتەكانیان. پلانی داوز (Dawes Plan) لە ساڵی 1924 و پلانی یۆنگ (Young Plan) لە ساڵی 1929 دوو نموونەی گرنگی ئەو هەوڵانە بوون بۆ چارەسەركردنی كێشەی قەرەبووی ئەڵمانیا و سەقامگیركردنی ئابووریی ئەوروپا. ڕێكخراوە مرۆییەكانی ئەمریكاش یارمەتیی ملیۆنان كەسیان دەدا كە بەهۆی جەنگەوە زیانیان پێگەیشتبوو.
ئەنجامگیری :
ڕۆڵی ئەمریكا لە بنیاتنانەوەی جیهان دوای جەنگی یەكەمی جیهانی، چیرۆكێكی ئاڵۆزە لە دیدگایەكی هیوابەخش و واقیعێكی تاڵ. دیدگای وودرۆ ویلسۆن بۆ سیستەمێكی نێودەوڵەتی لەسەر بنەمای هاوكاری و دیموكراسی، بنەمایەكی گرنگ بوو بۆ پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكانی دواتر و لە بیروڕای گشتیشدا ماوەتەوە، هەرچەندە لە سەردەمی خۆیدا بە تەواوی جێبەجێ نەكرا. پاشەكشەی ئەمریكا بۆ سیاسەتی گۆشەگیری، كاریگەرییەكی نەرێنی هەبوو لەسەر جیهان و ڕەنگە بووبێتە هۆكارێك بۆ دروستبوونی ئەو بارودۆخەی كە دواتر بووە هۆی هەڵگیرسانی جەنگی دووەمی جیهانی. لە كۆتاییدا، ئەم ئەزموونە وانەیەكی گرنگمان فێر دەكات كە گۆشەگیری لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا، تەنانەت بۆ زلهێزەكانیش، دەكرێت نرخێكی زۆری هەبێت.
