زاری كرمانجی
شوناس و هەڕەشە.. دوو ئاراستەی پێچەوانە، لە نووسینی شاخەوان برایم عەبدوڵڵا لە دووتوێی (780 لاپەڕە) بڵاو كرایەوە.
ئەم كتێبە كۆمەڵە وتاری سیاسییە لە نێوان (2011-2025) نووسراون سەبارەت بە پەیوەندییەكانی نێوان هەولێر و بەغدا و لە رۆژنامە و هەفتەنامە و ماڵپەڕە كوردییەكاندا بڵاوكرانەوتەوە. لە بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی كتێبخانە گشتییەكان/ هەرێمی كوردستان، ژمارەی سپاردنی (3033)ی ساڵی 2025ی پێدراوە.
پێشەكی نووسەر لە بارەی شوناس و هەڕەشە:
كتێبی “شوناس و هەڕەشە.. كورد و بەغدا دوو ئاراستەی پێچەوانە” كۆمەڵە وتارێكی سیاسییە، لە نێوان ساڵانی (2011 تا 2025) پەیوەست بە كێشە بەردەوامەكانی نێوان هەولێری پایتەختی هەرێمی كوردستان و بەغدای پایتەختی كۆماری عێراق نووسراون و بەشی زۆریان لە ڕۆژنامە و ماڵپەڕە كوردییەكان و چەند وتارێكیشیان لە ئەكاونتی تایبەتی خۆم، لە تۆڕی كۆمەڵایەتیی فەیسبووكدا بڵاو كراونەتەوه.
شوناس و هەڕەشە، تەنیا ئەو وتارە بڵاوكراوانەی تێدان كە پەیوەندیدارن بە كێشەكانی نێوان هەولێر و بەغدا، بەداخەوە زۆرینەی زۆری ئەو كێشانەی لەم كۆمەڵە وتارەدا تیشكیان خراوەتە سەر، ئێستاش بەردەوامن، مەزەندە دەكەم لە ئاییندەشدا بەشێوەیەك لە شێوەكان بەردەوام بن، چونكە بەغدا نایەوێت كێشەی كورد بەپێی دەستوور و ڕێككەوتنەكان و دیالۆگ و بنەماكانی دیموكراسی چارەسەر بكات. دەوڵەتێكە لەبری ئەوەی قەرەبووی تاوانەكانی ئەنفال و هەڵەبجە و كۆمەڵكوژكردنی كورد بكاتەوە، پرۆسەی سەركوت و پێشێلكاریی بەرانبەر كورد و مافە ڕەواكانی خەڵكی كوردستان بەردەوام تۆختر بووەتەوه.
كۆكردنەوە و ئەرشیفكردنی ئەم كۆمەڵە وتارە، دەكرێت سوودیان هەبێت، هەر هیچ نەبێت نەوەی داهاتوو، بزانن دەسەڵاتدارانی دوای سەددام حوسێن، ئەوانیش لە ستەمكاریی بەرانبەر كورد هەمان ڕەفتاریان هەبووە، بەڵام بە شێوازی جیا.
بەو پێیەی شوناس و هەڕەشە، دیدێكی ڕۆژنامەنووسییانەیە بۆ كێشە و دۆخی كورد لە كۆماری عێراقی دوای ڕووخاندنی ڕژێمی بەعس و دامەزراندنەوەی دامودەزگەكانی عێراق و نووسینەوە و پەسەندكردنی دەستووری عێراق و ناساندنی هەرێمی كوردستان لە دەستووری عێراقدا وەك قەوارەیەكی دەستووری، شوناس و هەڕەشە دیدی ڕۆژە و ڕووداوەكانی زیندوون و ئەوەی ڕوویان داوە تۆمار كراون و شیكردنەوەی سیاسییان بۆ كراوە، دیارترینیان پێشێلكردنی دەستوورە كە لەلایەن حكوومەتی عێراقەوه، لە هەلومەرجی جیاواز و بەشێوەی جۆراوجۆر كاری پێنەكرا، ئەمەیش بووە هۆی ئەوەی كێشەكانی نێوان هەولێر و بەغدا، تا ئاستی ڕووبەڕووبوونەوەی هێزی پێشمەرگە و سوپای عێراقیش بڕوات.
بۆچی شوناس و هەڕەشە ؟ دوای ئازادیی عێراق لە ساڵی 2003، عێراقییەكان بە كوردیشەوە دڵخۆش بوون بەوەی سەردەمێكی نوێ و خۆشگوزەرانی بۆ هاووڵاتییانی عێراق بە عەرەب و كورد و توركمان و تەواوی پێكهاتەكانی دیكەیشەوە دێتەدی، كەچی عێراق نەك هەر خۆشگوزەرانی بەخۆیەوە نەدیت و هاووڵاتییانی ئاسوودە نەبوون، بەڵكوو دووچاری زۆرترین ئازار و ئاوارەیی و پێشێلكردنی مافەكانیان لەسەر ناسنامەی نەتەوەیی و ئایینی بوونەوه، كوردیش زیاتر لە هەموو پێكهاتەكانی دیكەی عێراق ڕووبەڕووی هەڕەشە كرایەوە، هەڕەشەی سڕینەوەی شوناسی كوردبوون و بەعەرەبكردنی خاكەكەی لەلایەن حكوومەتی بەغدا، سەرەڕای ئەوەی لە دەستووردا عێراق بە كۆمارێكی فیدڕاڵی و پەرلەمانی و دیموكراسی پێناسە كراوە، كەچی كێشەكان بە دەستوور چارەسەر نەكران و دەستوور تەنیا ڕووكەش و ئامرازێك بووە بۆ سەركوتكردنی كورد و پێشێلكاریی بەرانبەر مافە نەتەوەیی و یاسایی و دەستوورییەكانی هەرێمی كوردستان لە كۆماری عێراقدا.
لە شوناس و هەڕەشەدا، دەبینین حكوومەتی بەغدا بە هاوكاری و پاڵپشتیی گرووپە چەكدارە میلیشیاكان زۆرترین گوشاری جۆراوجۆری لە كورد كردووە، هەر كاتێكیش پێویست بووبێت، سوپا و حەشدی شەعبی و گرووپە میلیشیاكان بەرانبەر هەرێمی كوردستان بەكار هێناوە و ئاستی هەڕەشەكانی بە قۆناغ بۆ توندوتیژیش بەرز بووەتەوه. لە نموونەی هێرشكردنە سەر كورد لە 16ی ئۆكتۆبەری 2017 كە وێڕای ئەوەی خاكی كوردستانی بە كەركووك و بەشێكی ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێمی كوردستانی داگیر كرد، پرۆسەی بەعەرەبكردن و دەركردنی كورد و سەركوتكردن لە دوای ئەم ڕووداوەوە بە بەرنامەی ڕێكخراو درێژەی پێدرا بۆ ئەوەی كورد كەركووك و سنووری ماددەی 140ی دەستوور چۆڵ بكەن.
ئەگەر ئەو عەقڵییەتە فاشیستییەی دەسەڵاتدارانی بەغدا خۆی نەگۆڕێت و بە دیموكراسی و ڕێزگرتن لە كورد مامەڵە لەگەڵ هەولێردا نەكات، بێگومان دەوڵەتی عێراق بۆ كورد جارێكی دیكە دەبێتەوە چوارچێوەیەكی دەوڵەتی ستەمكار بۆ گەمارۆدان و زیندانیكردنی نەتەوەیەكی دێرینی وەك كورد لەسەر خاكەكەی خۆیدا، ئەمەیش پەرچەكرداری كوردی بەدوادا دێت و ئەگەری پێكدادانی هەولێر و بەغدای لێدەكەوێتەوە.
شوناس و هەڕەشە، توێژینەوەی ئەكادیمی نییە، بەڵكوو بەڵگەنامەیەكی زیندووی ڕۆژنامەنووسییه و لە ڕێگەی ئەم كۆمەڵە وتارەوە، ساتەوەختی پێشهات و ڕووداوە سیاسی و سەربازییەكان شیكردنەوەیان بۆ كراوه و تۆمار كراون. شوناس و هەڕەشە سەلمێنەری ئەوەیە عێراقی نوێ لە دوای (2003)ەوە، لەگەڵ بەهێزبوونەوەی و دامەزراندنەوەی دامودەزگەكانی دەوڵەت، حكوومەتی بەغدا هەموو هەوڵێكی داوە شوناسی كورد بسڕێتەوه و لە مامەڵەیشیدا لەگەڵ كورد، هەست دەكرێت لە قەوارەی دەستووریی هەرێمی كوردستانیش پاشگەزبووەتەوه، كاری جدی بۆ بچووككردنەوە و دەستوەردانی لە كاروباری هەرێمی كوردستاندا كردووە و بە قۆناغ و بە هێواشی وەك هەڕەشەیەك بەرانبەر كورد ڕەفتاری كردووە. سەرەڕای داگیركردنی كەركووك و ناوچە كوردستانییەكان، شەڕێكی سەختی ئابووری و یاسایی بەرانبەر كورد دەستپێكرد بەمەبەستی دروستكردنی هەڕەشه لەسەر قەوارەی هەرێمی كوردستان و سڕینەوەی شوناسی كوردبوون لە عێراقدا، تەنانەت لە زۆر قۆناغیشدا دادگەی فیدڕاڵی لە دژی كورد بەكار هێناوه.
لە سۆنگەی دیدی ئەم كۆمەڵەوتارەدا، دەبینین بەو عەقڵییەتە فاشیستییە، دەسەڵاتدارانی بەغدا ناتوانن دان بە ماف و بوون و شوناسی كورددا بنێن، هەتا ئەو عەقڵییەتە بەغدای پایتەخت بەڕێوە ببات و كارەكتەرەكانی بمێنن و دەسەڵاتدار بن، كێشەكانی كورد لە باشووری كوردستان لە كۆماری عێراقدا بەردەوام دەبن و بە جۆر و مامەڵە و ڕەفتاری جیاواز، هەڕەشە لە كورد و شوناسەكەی بەردەوام دەبێت و خۆی ئەبدێت دەكاتەوە. لەكاتێكدا عێراق و عێراقییەكان و كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و وڵاتانی ناوچەكە دەزانن كێشەی كورد تەنیا به ڕێگەی دیموكراسی و دروستبوونی دەوڵەتی كوردستان چارەسەر دەبێت نەك بە زەبروزەنگ و ڕەتكردنەوەی نەتەوەیەكی دێرینی وەك كورد!
بەرهەمە چاپكراوەكانی نووسەر:
١- سێبەرەكانی جەنگ/ چیرۆك/2012
٢- ئیسلامی سیاسی لە گوتاری توندڕەوییەوە بۆ خەونی خەلافەت/2017
٣- كورد لە ئۆكتۆبەری ڕەشدا/ 2018
٤- ئیسلامی سیاسی فریودان و تیرۆریزم/ 2018
٥- ئیناس و پیاوەكانی خەلیفە/ ڕۆمان/ 2019
٦- پژمین/ ڕۆمان/ 2021
٧- ئازادی و مانەوە لە بازنەی چەقبەستووییدا/ 2022
٨- خوێن و ئیرۆتیك/ ئەدەبی/ 2022
٩- شوناس و هەڕەشە/2025
