چاكسازیی بانكی لە عێراق و هەرێمی كوردستان؛ ئاییندەیەك لە نێوان چەكوش و سندان و پرسیارە چارەنووسسازەكان

كامەران ئیبراهیم شێروانی

كەرتی بانكیی عێراق، كە بۆ دەیان ساڵە بەدەست پەرشوبڵاوی، لاوازیی ئیدارە و پشتبەستنێكی زۆر بە مامەڵەی نەقدییەوە دەناڵێنێت، ئێستا لەبەردەم گۆڕانكارییەكی مێژووییدایە. بانكی ناوەندیی عێراق (CBI) دەستپێشخەرییەكی گشتگیر و قووڵی ڕاگەیاندووە بۆ نوێكردنەوەی ژێرخانی بانكی و بەهێزكردنی ڕۆڵی لە ئابووریی وڵاتدا. هەرچەندە ئەم پڕۆژەیە پڕە لە ئومێد، بەڵام ڕووبەڕووی كۆمەڵێك ئاستەنگ و ئاڵنگاریی گەورە دەبێتەوە كە پێویستیان بە چارەسەرێكی ژیرانە هەیە.
ئامانجە سەرەكییەكانی ئەم پڕۆژەی چاكسازییە چەند تەوەرێكی بنەڕەتی دەگرێتەوە. یەكەم، باشتركردنی حوكمڕانیی دارایی و دڵنیابوون لە پابەندبوون بە ستانداردە نێودەوڵەتییەكان. دووەم، فراوانكردنی گشتگیریی دارایی بۆ ژمارەیەكی زیاتری هاوڵاتیان لە ڕێگەی گەیاندنی خزمەتگوزارییە بانكییەكان بە هەمووان. سێیەم، كەمكردنەوەی ژمارەی بانكە تایبەتە بچووكەكان و ڕێكخستنەوەی كەرەتەكە بۆ دروستكردنی كەرەتێكی بەهێزتر و كاراتر. چوارەمیش، خێراكردنی گۆڕانی دیجیتاڵی لە خزمەتگوزارییە بانكییەكاندا، بەتایبەتی لە سیستەمەكانی پارەدان و بەڕێوەبردنی كارەكان.
لە ئێستادا، عێراق خاوەنی زیاتر لە 60 بانكی تایبەتە، كە زۆربەیان بە بچووك و ناكارا دادەنرێن.
بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی پێداویستییەكانی بازاڕێكی مۆدێرن، بانكی ناوەندی هەوڵ دەدات ئەم كەرەتە یەكبخاتەوە، ژمارەی بانكە بچووكەكان كەم بكاتەوە، لە هەمان كاتدا دڵنیا بێتەوە كە بانكە سەرەكییەكان خاوەنی سەرمایەیەكی بەهێز بن. بۆ ئەم مەبەستەش، بڕی سەرمایەی پێویست تا ساڵی 2027 دیاری كراوە بە 400 ملیار دیناری عێراقی. هەروەها، بۆ بەرەوپێشبردنی شەفافیەت و نەهێشتنی ململانێی بەرژەوەندییەكان، خاوەندارێتیی تاكەكەسی یان خێزانی لە بانكەكاندا بۆ 10% سنووردار كراوە.
بۆ ئەوەی ئەم پڕۆژەیە بە شێوەیەكی زانستی و پلاندانراو جێبەجێ بكرێت، بانكی ناوەندیی عێراق داوای ڕاوێژی تەكنیكی لە كۆمپانیای نێودەوڵەتیی ئۆلیڤەر وایمنی ئەمریكی كردووە. كۆمپانیاكە چەندین پێشنیاری گرنگی خستووەتە ڕوو، لەوانە جێبەجێكردنی مەرجەكانی سەرمایە، پێشخستنی یەكگرتن و كۆكردنەوەی بانكە بچووكەكان، باشتركردنی پێكهاتەكانی بەڕێوەبردن، و بە وردی پێداچوونەوە بە داواكارییەكانی بانكی دیجیتاڵی.
پڕۆژەی چاكسازییەكە تەنها سنووری ناوەڕاست و باشووری عێراق ناگرێتەوە، بەڵكو هەرێمی كوردستانیش بەشێكی گرنگە لەم پڕۆسەیەدا، كە خاوەنی تۆڕێكی بانكیی نزیكەی 15 بانكی تایبەتی چالاكە و بە شێوەیەكی كارا لەگەڵ كەرتی بانكیی عێراقدا تێكەڵكراوە. هەرێم پێشتر هەنگاوی گرنگی ناوە، وەك پەسەندكردنی سیستەمەكانی پارەدانی ئەلیكترۆنی، دەركردنی مۆڵەتی بانكیی دیجیتاڵی و باشتركردنی چاودێریی بانكی. ئەم هەنگاوانە بنەمایەكی بەهێز بۆ چاكسازییەكی فراوانتر لە هەرێمدا دادەنێن، لەگەڵ ڕێگەدان بە بانكەكانی هەرێم بۆ ئەوەی بەپێی تایبەتمەندییەكانی بازاڕی ناوخۆیی خۆیان بەردەوام بن لە كاركردن.
سەرەڕای ئەم هەوڵە چاكسازییانە و ئامانجە بەرزانە، پڕۆسەكە ڕووبەڕووی چەند ئاستەنگێكی جدی دەبێتەوە. یەكەم، كەمیی كادری شارەزا و ڕاهێنراو لە زۆربەی بانكەكاندا، بەتایبەتی لە بوارەكانی بەڕێوەبردنی مەترسییەكان، پابەندبوون بە ڕێسا نوێیەكان، و كاركردن بە سیستەمە دیجیتاڵییە پێشكەوتووەكان. دووەم، خێرایی جێبەجێكردنی زیادكردنی سەرمایە و چاكسازییەكانی حوكمڕانی لەوانەیە لە واقیعدا زۆر قورس بێت، كە ئەگەری دروستبوونی گۆڕانكاریی ڕووكەش یان پابەندبوونی نیوەچڵ زیاد دەكات. سێیەمیش، یەكخستنەوەی بانكە بچووكەكان هەرچەندە سەقامگیریی كەرەتەكە زیاد دەكات، بەڵام لەوانەیە كاریگەری لەسەر ئاستی كێبڕكێ، كوالێتیی خزمەتگوزاری و ڕێژەی قەرزەكانیش دابنێت.
لە كۆتاییدا، پڕۆژەی چاكسازیی بانكیی عێراق هەوڵێكی نیشتمانیی و كارگێڕیی بانكییە بۆ نوێكردنەوە و بەهێزكردنی كەرتی دارایی و ئابووریی وڵات. بە یارمەتیی ڕاوێژكارە نێودەوڵەتییەكان و تەركیزكردن لەسەر بەهێزكردنی سەرمایە، یەكخستنەوەی بانكەكان، و گەشەپێدانی دیجیتاڵیی، دەكرێت عێراق هەنگاو بەرەو سیستەمێكی بانكیی سەردەمیانە بنێت. ئەزموونەكانی هەرێمی كوردستان لەم بوارەدا نموونەیەكی باشی ئەوەن كە چۆن دەكرێت چاكسازی بكرێت، لەگەڵ ئەوەشدا ڕوونیشی دەكاتەوە كە چەندە ئاستەنگ لەبەردەم جێبەجێكردنی ئەم گۆڕانكارییانەدا هەن. بێگومان، ساڵانی داهاتوو تاقیكردنەوەیەكی ڕاستەقینە دەبن بۆ توانای ئەم كەرەتە لە جێبەجێكردنی ئەم چاكسازییانە بە شێوەیەكی كاریگەر، لە كاتێكدا هاوسەنگییەكی دروست لە نێوان كارایی، سەقامگیری، و كێبڕكێدا ڕادەگرێت.