هەرێمی کوردستانی عێراق ئەمڕۆ دەرگاکانی بە ڕووی وەبەرهێنەران و گەشتیاراندا دەکاتەوە، بۆ ئەوەی پێگەی خۆی وەک پێگهیهكی نوێی ئابووری لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بسەلمێنێت، کە سامانە سروشتییە زەبەلاحەکانی و پلانی حکوومیی خوازراو بۆ هەمەجۆرکردنی سەرچاوەکانی داهات بەدوور لە پشتبەستن بە نەوت و گاز، کۆ دەکاتەوە.
كهناڵى (سكای نیوز عهرهبى) له ڕاپۆرتێكیدا بڵاوی كردووهتهوه، لە ماوەی پێنج ساڵی ڕابردوودا، هەرێمی كوردستان سەرکەوتوو بووە لە ڕاکێشانی وەبەرهێنان بە بڕی 20 ملیار دۆلار لە ڕێگەی 412 پڕۆژەی نوێوە، لە کاتێکدا حکوومەت هەوڵ دەدات تا ساڵی 2030 نزیکەی 20 ملیۆن گەشتیار ڕابکێشێت، لە چوارچێوەی نەخشەڕێگەیەکی تەواودا کە 1500 ههلى وەبەرهێنان لەخۆدەگرێت، لەنێویاندا 62 ههل تەنها لە کەرتی گەشتوگوزاردا.
سامانە سروشتییە زەبەلاحەکان و سەرنجڕاکێشی وەبەرهێنان
هەرێمی کوردستان یەدەگی پشتڕاستکراوەی نەوتی هەیە کە دەگاتە 45 ملیار بەرمیل، و 177 تریلیۆن مەتر سێجا غاز.
هەروەها زەوییە بەپیتەکانی هەرێم دانەوێڵە و میوەی جۆراوجۆر بەرهەم دەهێنن، لە کاتێکدا کانزاکان، وەک ئاسن و مس و زینک، بەشێکی سەرەکی پێکدەهێنن لە کەرتی پیشەسازییە قورسەکاندا. بەپێی داتا فەرمییەکان، هەرێمى كوردستان ساڵانە ملیۆنان تەن ئاسن و پۆڵا و چیمەنتۆ بەرهەم دەهێنێت و زۆربەی بەرهەمەکەی هەناردەی وڵاتانی دراوسێ دەکات، ئەمەش ڕەنگدانەوەی بنکەیەکی پیشەسازی پتەو و سەرنجڕاکێشە بۆ وەبەرهێنەرانی ناوخۆیی و بیانی بە هەمان شێوە.
د. محەمەد شوکری، سەرۆکی دەستەی وەبەرهێنان لە هەرێمی کوردستان، لە وتووێژێکیدا لەگەڵ بەرنامەی “بزنس لهگهڵ لوبنا” لە سکای نیوز عەرەبی، جەختی لەوە کردەوە کە وەبەرهێنان لە هەرێمدا هەمەجۆرە و تیشک دەخاتە سەر کەرتە ستراتیژییەکان: “ئەو گرنگییەی دراوە بە کەرتی کشتوکاڵی بە سەدان ئەوەندە لە دوای ساڵى 2020ـهوه گەشەی کردووە، جگە لە دروستکردنی کارگە خۆراکییەکان بۆ دابینکردنی ئاسایشی خۆراک و خۆبژێوی. هاوکات، دەرفەتی گەورەمان هەیە لە پیشەسازییە کانزایی و پترۆکیمیاییەکاندا، یاسای وەبەرهێنان ژینگەیەکی نموونەیی بۆ وەبەرهێنەری بیانی دابین دەکات لەگەڵ پاراستنی تەواوی سەرمایە و ئازادی گواستنەوەی قازانج بۆ دەرەوە.”
هەمەجۆرکردنی ئابووری: لە نەوتەوە بۆ پیشەسازییەکان و ژێرخان
سەرۆکی دەستەی وەبەرهێنان ئاماژەی بەوەشدا کە حکوومەتی هەرێم لە ڕێگەی نەخشەی وەبەرهێنانەوە هەوڵ دەدات پشت بەستن بە نەوت و غاز کەم بکاتەوە، لە ڕێگەی پەرەپێدانی ئەو پیشەسازییانەی پەیوەستن بەو کەرتانەوە وەک پاڵاوتن و پیشەسازییە پترۆکیمیاییەکان، و دەستپێکردنی پرۆژەی پیشەسازی لە زیاتر لە 16 ناوچەی پیشەسازی کە ئێستا لەژێر پەرەپێداندان، کە هەولێر و سلێمانی و دهۆک و هەڵەبجە دەگرێتەوە. د. محەمەد شوکری، ئاماژە بەوە دەکات کە کەرتی پیشەسازی ئامانجی دروستکردنی ژینگەیەکی سەرنجڕاکێشە بۆ وەبەرهێنانی بیانی: “ئاسانکاریی باج هەیە کە دەگاتە دە ساڵ و زیاتریش ئەگەر وەبەرهێنانی بیانی تاکەکەسی هەبێت، لەگەڵ پابەندبوونی بە دامەزراندنی 75 لەسەدی کارمەندانی ناوخۆیی و 25 لەسەد بۆ شارەزایانی بیانی، بۆ دڵنیابوون لە گواستنەوەی زانیاری و بەرزکردنەوەی کارایی بەرهەمهێنان.”
جگە لە پیشەسازییە قورس و کشتوکاڵییەکان، کەرتی خانووبەرەش گەشەسەندنێکی بەرچاو بەخۆیەوە دەبینێت، خانووبەرە لە کوردستان لە ماوەی 11 ساڵدا وەبەرهێنانی بە بڕی 25 ملیار دۆلار ڕاکێشاوە، ئەمەش ڕەنگدانەوەی متمانەی وەبەرهێنەرانە بە بازاڕی ناوخۆ و سەقامگیری ژینگەی یاسایی و ئابووری.
گەشتوگوزار پایەیەکی ستراتیژییە بۆ هەمەجۆرکردنی ئابووری لە کوردستان
سەرۆکی دەستەی وەبەرهێنان لە هەرێمی کوردستان، جەختی لەوە کردەوە کە کەرتی گەشتوگوزار یەکێکە لە پایە سەرەکییەکانی ستراتیژیەتی هەرێم لە هەمەجۆرکردنی سەرچاوەکانی داهات و بەهێزکردنی ئابووری بەدوور لە پشتبەستن بە نەوت. ڕوونی کردەوە کە هەرێم پلانی هەیە تا ساڵی 2030 نزیکەی 20 ملیۆن گەشتیار ڕابکێشێت، بە بەراورد بە نزیکەی ٧ ملیۆن گەشتیار پێش ساڵی 2025، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئاواتی گەورە بۆ پەرەپێدانی ژێرخانی گەشتیاری.
د. محهمهد شوکری ئاماژەی بەوەشکرد کە پرۆژە گەشتیارییەکان پەرەپێدانی ناوچه شوێنەواری و مێژووییەکان دەگرێتەوە، وەک قەڵاتی هەولێر کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ٨ هەزار ساڵ لەمەوبەر، لەگەڵ بازاڕە میللییەکان و ناوچه گهشتیارییهكان لە چیاکانی کۆڕەک و ناوچەی گەلی عەلی بەگ.
ئەوەشی خستەڕوو کە دەستەی وەبەرهێنان دەستی بە شەراکەت کردووە لەگەڵ کۆمپانیا جیهانییەکان بۆ دروستکردنی هۆتێل و ناوچهى گشهتیاریی بە پێی پێوەرە جیهانییەکان، وەک هۆتێلی “ڕادیسۆن بلو”، بە ئامانجی ڕاکێشانی گەشتیارانی عەرەب و بیانی و دروستکردنی ژینگەیەکی گەشتیاری تەواو، کە پشتگیری لە ئابووری ناوخۆیی دەکات لە ڕێگەی پیشەسازییە پاڵپشتەکان و خزمەتگوزارییەکانەوە، و ئاسۆی نوێ بۆ وەبەرهێنان و دەرفەتی کار دەخاتە ڕوو.
شەراکەتی ستراتیژی و پشتگیری دامەزراوەیی
د. محهمهد شوکری، جەختی لەوە کردەوە کە کوردستان لە ستراتیژی وەبەرهێنانیدا پشت دەبەستێت بە شەراکەتی نێودەوڵەتی و هەرێمی. هەروەها لەگەڵ ئیمارات لە پڕۆژەی کشتوکاڵی و پیشەسازییدا هاوکاری کراوە، ئهمه جگه لهوهى لەگەڵ فەرەنسا و ئیتاڵیا و هۆڵەندا لە ڕێگەی کۆڕبەندی ئابوورییەوە بهههمان شێوه ههماههنگی كراوه کە بووە هۆی ئەنجامدانی پڕۆژەی کشتوکاڵی و دروستکردنی تەلەفریک و کارگە خۆراکییەکان. دەستەی وەبەرهێنان هەروەها هەماهەنگی لەگەڵ بانکی نێودەوڵەتی و وەزارەتی پلاندانانی عێراق دەکات بۆ نوێکردنەوەی یاسای وەبەرهێنان بە شێوەیەک کە بگونجێت لەگەڵ دەرفەتە نوێیەکان و پێداویستییەکانی وەبەرهێنەران.
ئاماژەی بەوەشکرد کە دەستەکە هەموو ئاسانکارییەک بۆ وەبەرهێنەران دابین دەکات لە ساتەوەختی چوونە ناو هەرێمەوە، لە فڕۆکەخانە یان خاڵە سنوورییەکانەوە دەست پێدەکات، تا دەگاتە دامەزراندنی پڕۆژەکە و ئاسانکردنی شەراکەتە ناوخۆییەکان: “ئێمە وەبەرهێنەران ئامۆژگاری دەکەین کە پشت بە بەڕێوەبەرایەتییەکانی وەبەرهێنان ببەستن بۆ ئەوەی خۆیان لە هەر کێشەیەک بپارێزن، و دڵنیابن لە هاوکاریکردن لەگەڵ ئەو هاوبەشە گونجاوانەی کە پێویستە. ئێمە تۆڕێکی تەواومان هەیە لە هەموو پارێزگاکاندا بۆ ئاسانکردنی زانیاری و ژینگەی کارکردن.”
سامانی مرۆیی: فاکتەرێکی تەواوکەر بۆ گەشە
جگە لە سەرچاوە سروشتییەکان و ژێرخان، سامانى مرۆیی لە کوردستان كارتێكی بەهێزه بۆ ڕاکێشانی وەبەرهێنان. بەو پێیەی هەزاران کارمەندی بە ئەزموون لە ڕووی زانستی و پراکتیکییەوە بەردەستن، نەوە نوێیەکان بە چەندین زمان قسە دەکەن و توانای پەیوەندی جیهانییان هەیە، هەروەها زانکۆ و قوتابخانە نێودەوڵەتییەکان پشتگیری ئەم ئاڕاستەیە دەکەن. د. محهمهد شوکری دەڵێت: “ئێمە شانازی بە سامانی مرۆییهوه دەکەین و ئەو توانایهیان هەیە پڕۆژە گەورەکان بەڕێوە ببهن و بەشداری لە دامەزراوە و کۆمپانیا جیهانییەکاندا بکهن. ئەمە توانای کێبڕکێ بەهێز دەکات و کوردستان دەکاتە ژینگەیەکی سەرنجڕاکێش بۆ وەبەرهێنان و کارکردن.”
نەخشەڕێی 2030: وەبەرهێنان و ڕاکێشانی گەشتیاران
حکوومەتی کوردستان تا ساڵی 2030 ئامانجی هەمەچەشنکردنی ئابوورییە لە ڕێگەی بەهێزکردنی چەندین کەرتەوە:
کشتوکاڵ و پیشەسازییە خۆراکییەکان: دروستکردنی کارگە و پاڵاوگە خۆراکییەکان بۆ دڵنیابوون لە ئاسایشی خۆراک و دابینكردنى پێویستى ناوخۆیی.
پیشەسازییە قورسەکان و کانزاکان: بەکارهێنانی یەدەگی ئاسن و پۆڵا و چیمەنتۆ، و پەرەپێدانی پیشەسازییە پترۆکیمیاوییەکان.
گەشتیاری: ڕاکێشانی 20 ملیۆن گەشتیار لە ڕێگەی پەرەپێدانی قەڵا مێژووییەکان، گەشتەوەرەکانی شاخاوی و هۆتێلە جیهانییەکان.
خانووبهره و ژێرخان: وەبەرهێنان لە کەرتەکانی خانووبهره و وزە، لەگەڵ جەختکردنەوە لە بەردەوامیی خزمەتگوزارییەکان و کارەبای 24 كاتژمێری.
د. محەمەد شوکری لە میانەی قسەکردنیدا بۆ بەرنامەی “بزنس لەگەڵ لوبنا” دەڵێت ئەم نەخشە وەبەرهێنانە ستراتیژیەتێکی گشتگیرە بۆ ڕاکێشانی وەبەرهێنەران و گۆڕینی کوردستان بۆ ئاراستەیەکی ئابووری و گەشتیاریی تەواو: “ئێمە کار دەکەین لەسەر دروستکردنی ژینگەیەکی گونجاو بۆ وەبەرهێنان، لەگەڵ دابینکردنی هەموو ئاسانکارییەکان، و بەشداریکردنی کۆمەڵگەی ناوخۆیی لە بەدیهێنانی گەشەپێدانی بەردەوام. ئامانج ئەوەیە کە کوردستان ببێتە نموونەیەک بۆ گەشەپێدانی ئابووری لە ناوچەکەدا.”
هەرێمی کوردستانی عێراق ئەمڕۆ وەک یاریزانێکی سەرەکی لە نەخشەی وەبەرهێنان و گەشتیاری لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەردەکەوێت، سوودمەندە لە سامانە سروشتی و مرۆییەکانی، و یاسای وەبەرهێنان کە هاندەرە بۆ وەبەرهێنەرانی ناوخۆیی و بیانی، لەگەڵ بوونی ژینگەیەکی دامەزراوەیی پشتیوان و پڕۆژەی پێشەنگی پەرەپێدان. لە نێوان کشتوکاڵ و پیشەسازی و گەشتیاریدا، هەرێم نموونەیەکی کرداری پێشکەش دەکات بۆ هەمەچەشنکردنی ئابووری دوور لە نەوت و غاز، لەگەڵ پلانێکی گەورە بۆ ڕاکێشانی 20 ملیۆن گەشتیار تا ساڵی 2030، ئەمەش دەروازە بۆ دەرفەتی وەبەرهێنانی بێوێنە دەکاتەوە و کوردستان دەخاتە سەر نەخشەی ئابوورییە هەرێمییەکان کە زۆرترین دینامیکی و سەرنجڕاکێشن.
