سەنار شێرۆكی – ماستەر لە یاسای گشتی :
وتەكەی سەرۆك مەسعود بارزانی كە تێیدا جەختی لەسەر پابەندبوون بە دەستووری عێراق كردەوە، تیشك دەخاتە سەر یەكێك لە بنەڕەتیترین كێشەكانی عێراقی دوای ٢٠٠٣. ئەم وتەیە كە دەڵێت: “بەپێی دەستوور، عێراق دەوڵەتێكی فیدراڵییە. دەبێت هەموو پێكهاتەكان هاوبەش بن. ئەگەر دەستوور جێبەجێ كرابا، زۆر لە كێشەكان چارەسەر دەبوون، بەڵام بەداخەوە پێوەی پابەند نەبوون، ” كرۆكی كێشە سیاسی، ئابووری و یاساییەكانی نێوان هەرێمی كوردستان و حكومەتی فیدراڵی لە بەغدا كورت دەكاتەوە. ئەم وتارە یاساییە هەڵوێستە لەسەر گرنگی دەستوور وەك بەڵگەنامەیەكی بنەڕەتی و لێكەوتەكانی پابەندنەبوون پێوەی دەكات.
بنەما دەستوورییەكانی سیستەمی فیدراڵی لە عێراق:
دەستووری عێراقی ساڵی ٢٠٠٥، كە بە زۆرینەی دەنگی گەلی عێراق پەسەند كرا، چەندین بنەمای گرنگی داناوە كە سرووشتی دەوڵەت و پەیوەندی نێوان دەسەڵاتەكان دیاری دەكات.
فیدراڵیزم وەك بناغەی دەوڵەت: ماددەی (١)ی دەستوور بەڕوونی ئاماژە بەوە دەكات كە “كۆماری عێراق، دەوڵەتێكی فیدراڵی، سەربەخۆ و خاوەن سەروەریی تەواوە و سیستەمی حوكمڕانی تێیدا، كۆماریی، پەڕڵەمانی، دیموكراسییە”. ئەمە بەو مانایە كە عێراق دەوڵەتێكی ناوەندی نییە، بەڵكوو لە چەندین هەرێم و پارێزگای دابەشكراو پێكهاتووە كە دەسەڵاتی یاسایی و كارگێڕیی خۆیان هەیە.
هاوبەشیی ڕاستەقینە: فەلسەفەی دەستوور لەسەر بنەمای هاوبەشیی نێوان پێكهاتە سەرەكییەكانی عێراق (كورد، عەرەبی شیعە و عەرەبی سوننە) دامەزراوە. ئەم هاوبەشییە تەنیا دابەشكردنی پۆستەكان نییە، بەڵكوو بەشداریكردنە لە بڕیاردان و داڕشتنی سیاسەتە گشتییەكانی وڵاتدا.
دابەشكردنی دەسەڵاتەكان: دەستوور دەسەڵاتەكانی بەسەر حكومەتی فیدراڵی و هەرێمەكاندا دابەش كردووە. ماددەكانی (١١٠) تا (١١٥) بە وردی دەسەڵاتە تایبەتەكانی حكومەتی فیدراڵی، دەسەڵاتەكانی هەرێمەكان و دەسەڵاتە هاوبەشەكانیان دیاری كردووە. بۆ نموونە، سیاسەتی دەرەوە و بەرگری لە دەسەڵاتی حكومەتی فیدراڵیدایە، لە كاتێكدا كاروباری پەروەردە و تەندرووستی زیاتر دەكەوێتە ژێر دەسەڵاتی هەرێمەكان.
لێكەوتەكانی پابەندنەبوون بە دەستوور:
وەك سەرۆك بارزانی ئاماژەی پێكردووە، پابەندنەبوون بە دەستوور بووەتە هۆی سەرچاوەی زۆرێك لە كێشەكان. گرنگترینیان بریتین لە:
كێشەی نەوت و گاز: ماددەی (١١٢)ی دەستوور بەڕوونی باس لەوە دەكات كە نەوت و گازی كێڵگە هەنووكەییەكان (كە پێش ٢٠٠٥ دۆزراونەتەوە) بە هاوبەشی لەلایەن حكومەتی فیدراڵی و هەرێمەكانەوە بەڕێوە دەبرێن و داهاتەكەیان بە شێوەیەكی دادپەروەرانە دابەش دەكرێت. بەڵام لێكدانەوەی جیاواز و نەبوونی یاسایەكی تایبەت بە نەوت و گاز، بووەتە هۆی درووستبوونی ناكۆكییەكی بەردەوام.
پرسی ناوچە كێشە لەسەرەكان (ماددەی ١٤٠): ئەم ماددەیە میكانیزمێكی سێ قۆناغی (ئاساییكردنەوە، سەرژمێری، ڕاپرسی) بۆ چارەسەركردنی كێشەی كەركووك و ناوچەكانی تر داناوە، كە دەبوو تا كۆتایی ساڵی ٢٠٠٧ جێبەجێ بكرێت. جێبەجێنەكردنی ئەم ماددەیە تا ئێستاش یەكێكە لە گرێكوێرە هەرە گەورەكانی بەردەم سەقامگیریی عێراق.
پشكی هەرێم لە بودجە: سەرەڕای ئەوەی دەستوور جەخت لەسەر دابەشكردنی دادپەروەرانەی داهاتەكان دەكاتەوە، بەڵام پرسی بودجە و پشكی هەرێمی كوردستان زۆر جار وەك كارتێكی فشاری سیاسی بەكارهێنراوە، كە ئەمەش پێچەوانەی ڕۆحی هاوبەشی و بنەماكانی دەستوورە.
پێشمەرگە و سیستەمی بەرگری: ماددەی (١٢١) دان بە هێزی پێشمەرگەدا دەنێت وەك بەشێك لە سیستەمی بەرگری عێراق. بەڵام تا ئێستا ماف و ئیمتیازاتەكانی پێشمەرگە وەك بەشەكانی تری سوپای عێراق لەلایەن بەغداوە بەتەواوی جێبەجێ نەكراوە.
وتەكەی سەرۆك بارزانی تەنیا بۆچوونێكی سیاسی نییە، بەڵكوو خوێندنەوەیەكی وردی یاسایی و واقعی بۆ دۆخی عێراقە. دەستووری عێراق، سەرەڕای هەندێك كەموكووڕی، بەڵگەنامەیەكی پێشكەوتووە كە ئەگەر بە نیازپاكی و پابەندبوونی هەموو لایەنەكان جێبەجێ بكرایە، دەیانتوانی عێراق بەرەو سەقامگیری و گەشەسەندن ببات. كێشەكان لە دەقە دەستوورییەكاندا نین، بەڵكوو لە ئیرادەی سیاسی بۆ جێبەجێكردنیاندان. چارەسەری كێشە هەڵپەسێردراوەكانی عێراق تەنیا لە ڕێگەی گەڕانەوە بۆ دەستوور و پابەندبوون بەتەواوی ماددە و بڕگەكانییەوە دەبێت، هەروەك چۆن سەرۆك بارزانی جەختی لێكردەوە.
