سەنار شێرۆكی – ماستەر لە یاسای گشتی
پێشەكی:
دۆسیەی ئەتۆمیی كۆماری ئیسلامیی ئێران یەكێكە لە پرسە هەرە ئاڵۆز و درێژخایەنەكانی سیاسەتی نێودەوڵەتی لە دوو دەیەی ڕابردوودا. گەیشتن بە ڕێككەوتنی ئەتۆمی (JCPOA) لە ساڵی ٢٠١٥ وەك هەنگاوێكی مێژوویی بۆ چارەسەری دیپلۆماسی سەیر دەكرا، بەڵام كشانەوەی ئەمریكا لە ساڵی ٢٠١8 و كاراكردنەوەی “میكانیزمی پەلەپیتكە” (Snapback Mechanism) لەم دواییانەدا، قەیرانەكەی گەیاندووەتە قۆناغێكی نوێی پڕ لە گرژی و داهاتوویەكی نادیار. ئەم وتارە بە شێوەیەكی ئەكادیمی تیشك دەخاتە سەر چییەتیی میكانیزمی پەلەپیتكە و ئەو شەش بڕیارە سەرەكییەی ئەنجوومەنی ئاساییش كە لە ئەنجامدا گەڕاونەتەوە.
یەكەم: میكانیزمی پەلەپیتكە چییە و كێ بڕیاری لەسەر دا ؟
میكانیزمی پەلەپیتكە، كە لە بڕیاری ٢٢٣١ی ئەنجوومەنی ئاساییشدا جێگیر كراوە، ڕێكارێكە كە ڕێگە بە هەر یەكێك لەلایەنە سەرەكییەكانی ڕێككەوتنی ئەتۆمی (ئەمریكا، بەریتانیا، فەرەنسا، ڕووسیا، چین، و ئەڵمانیا) دەدات كە ئەگەر پێی وابوو ئێران پابەندییەكانی خۆی بە شێوەیەكی بەرچاو پێشێل كردووە، سكاڵا پێشكەش بكات. دوای پێشكەشكردنی سكاڵاكە، پڕۆسەیەكی ٣٠ ڕۆژە دەست پێدەكات. ئەگەر لەو ماوەیەدا ئەنجوومەنی ئاساییش نەتوانێت بڕیارێك دەربكات بۆ “بەردەوامبوونی هەڵپەساردنی سزاكان”، ئەوا هەموو ئەو گەمارۆیانەی كە پێش ڕێككەوتنی ٢٠١٥ لەسەر ئێران بوون، بە شێوەیەكی ئۆتۆماتیكی دەگەڕێنەوە، بەبێ ئەوەی پێویستی بە دەنگدانێكی نوێ یان مافی ڤیتۆ هەبێت.
لە ڕووداوەكانی ئەم دواییەدا، وڵاتانی ئەوروپی (بەریتانیا و فەرەنسا) بە پشتیوانیی ئەمریكا ئەم میكانیزمەیان كارا كرد. هەوڵەكانی ڕووسیا و چین بۆ ڕێگرتن لەم هەنگاوە لە ڕێگەی پێشنیازكردنی بڕیارێكەوە شكستی هێنا، چونكە نەیانتوانی دەنگی پێویست (٩ دەنگ) بەدەست بهێنن. ئەم شكستە دیپلۆماسییە بووە هۆی گەڕانەوەی فەرمیی شەش بڕیاری سزایی پێشووی ئەنجوومەنی ئاساییش.
دووەم: شیكاریی وردی بڕیارە گەڕاوەكان
زنجیرەی بڕیارەكان لە ساڵی ٢٠٠٦ تا ٢٠١٠ بە شێوەیەكی پلەبەندی سزاكانیان لەسەر ئێران توندتر كرد. هەموویان لە چوارچێوەی بەندی حەوتەمی хартияی نەتەوە یەكگرتووەكان دەرچوون، كە مامەڵە لەگەڵ “هەڕەشە بۆ سەر ئاشتی و ئاساییشی نێودەوڵەتی” دەكات.
١. بڕیاری ١٦٩٦ (تەمموزی ٢٠٠٦): خاڵی وەرچەرخان
ئەم بڕیارە یەكەم هەنگاوی فەرمیی ئەنجوومەنی ئاساییش بوو.
داواكاریی سەرەكی: بە شێوەیەكی یاسایی پابەندكەر، داوای لە ئێران كرد “هەموو چالاكییەكانی پەیوەست بە پیتاندن و دووبارە پڕۆسەكردنەوەی یۆرانیۆم ڕابگرێت.”
بنەمای یاسایی: دۆسیەكەی بە فەرمی خستە ژێر بەندی حەوتەمی хартияی نەتەوە یەكگرتووەكان، كە دەرگای بۆ سەپاندنی سزای ئابووری و تەنانەت سەربازیش كردەوە.
دەنگدان: بە ١٤ دەنگی بەڵێ و ١ دەنگی دژ (قەتەر) پەسەند كرا، كە نیشانەی كۆدەنگییەكی بەرفراوانی نێودەوڵەتی بوو لەو كاتەدا.
٢. بڕیاری ١٧٣٧ (كانوونی یەكەمی ٢٠٠٦): یەكەم پاكێجی سزا
دوای گوێنەدانی ئێران، ئەم بڕیارە بە كۆی دەنگ (اجماع) دەرچوو و سزای ئابووری و تەكنیكیی سەپاند.
سزاكان:
قەدەغەی گواستنەوە: فرۆشتن یان گواستنەوەی هەر تەكنەلۆژیا و كەرەستەیەكی هەستیار كە پەیوەندیی بە پرۆگرامی ئەتۆمی و مووشەكیی بالیستییەوە هەبێت، قەدەغە كرا.
بلۆككردنی سەروەت و سامان: دارایی و سامانی ئەو كەس و دامەزراوە ئێرانییانەی كە لە لیستی هاوپێچی بڕیارەكەدا ناویان هاتبوو (پەیوەست بە پرۆگرامی ئەتۆمی)، بلۆك كرا.
سنوورداركردنی گەشت: ڕێگری لە گەشتی ئەو كەسانە دەكرا كە ڕۆڵی سەرەكییان لە پرۆگرامەكەدا هەبوو.
٣. بڕیاری ١٧٤٧ (ئازاری ٢٠٠٧): فراوانكردنی سزاكان
ئەم بڕیارەش بە كۆی دەنگ پەسەند كرا و بازنەی سزاكانی فراوانتر كرد.
سزای نوێ:
قەدەغەی چەك: ئێرانی لە هەناردەكردنی هەر جۆرە چەكێك قەدەغە كرد.
فشاری دارایی: داوای لە وڵاتان و دامەزراوە داراییە نێودەوڵەتییەكان كرد كە خۆیان لە پێدانی هەر جۆرە قەرز و یارمەتییەكی دارایی نوێ بە حكومەتی ئێران بپارێزن.
فراوانكردنی لیست: ناوی كەس و دامەزراوەی نوێی خستە لیستی سزاكانەوە، لەوانە چەندین فەرماندەی باڵای سوپای پاسداران.
٤. بڕیاری ١٨٠٣ (ئازاری ٢٠٠٨): پشكنین و چاودێریی توندتر
ئەم بڕیارە دوای بڵاوبوونەوەی ڕاپۆرتی ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆم دەرچوو و سزای نوێی لەخۆگرت.
سزای نوێ:
پشكنینی بارەكان: ڕێگەی بە وڵاتان دا كە كەشتی و فڕۆكەكانی ئێران بپشكنن ئەگەر “گومانی ڕەوا”یان هەبێت كە كاڵای قەدەغەكراویان تێدایە.
چاودێریی بانكی: داوای چاودێریكردنی توندی چالاكیی بانكە ئێرانییەكانی (وەك بانكی میللی و سادیرات) كرد بۆ ڕێگریكردن لە پارەداركردنی پرۆگرامە قەدەغەكراوەكان.
سنوورداركردنی گەشت: لیستی ئەو كەسانەی كە گەشتیان لێ قەدەغە كرابوو، فراوانتر كرا.
٥. بڕیاری ١٨٣٥ (ئەیلوولی ٢٠٠٨): جەختكردنەوەی سیاسی
ئەم بڕیارە سزای نوێی تێدا نەبوو، بەڵكوو زیاتر پەیامێكی سیاسیی توند بوو.
ناوەرۆك: بەبێ سەپاندنی سزای نوێ، تەنیا جەختی لەسەر “پێویستیی پابەندبوونی تەواو و بەپەلەی ئێران” بە بڕیارەكانی پێشوو دەكردەوە و نیگەرانیی قووڵی خۆی دووپات دەكردەوە.
٦. بڕیاری ١٩٢٩ (حوزەیرانی ٢٠١٠): توندترین و فراوانترین بڕیار
ئەم بڕیارە بە لوتكەی سزاكانی ئەنجوومەنی ئاساییش دادەنرێت و گورزێكی گەورەی لە ئابووری و توانای سەربازیی ئێران وەشاند.
سزای نوێ و توندتر:
قەدەغەی چەكی قورس: فرۆشتنی هەر جۆرە چەكێكی قورس (وەك تانك، فڕۆكەی جەنگی، و مووشەكی مەودا دوور) بە ئێران قەدەغە كرا.
پرۆگرامی مووشەكی: ئێرانی لە ئەنجامدانی هەر چالاكییەك كە پەیوەندیی بە مووشەكی بالیستییەوە هەبێت (كە توانای هەڵگرتنی كڵاوەی ئەتۆمی هەبێت) قەدەغە كرد.
دەستبەسەرداگرتنی كەشتی: ڕێگەی بە وڵاتان دا كە لە ئاوە نێودەوڵەتییەكاندا دەست بەسەر ئەو كەشتییە ئێرانییانەدا بگرن كە گومانی هەڵگرتنی كەرەستەی قەدەغەكراویان لێدەكرا.
سزای بانكی و دارایی: سزای توندی خستەسەر كەرتی بانكیی ئێران و داوای لە وڵاتان كرد ڕێگری لە كردنەوەی لقی نوێی بانكە ئێرانییەكان بكەن.
سوپای پاسداران: سزای بەرفراوانی خستەسەر دامەزراوە و كۆمپانیاكانی سەربە سوپای پاسداران.
دەرەنجام:
گەڕانەوەی ئەم شەش بڕیارە لە ڕێگەی میكانیزمی پەلەپیتكەوە، كۆماری ئیسلامیی ئێرانی نە تەنیا لە ڕووی ئابوورییەوە خستووەتەوە ژێر فشارێكی گەورە، بەڵكوو لە ڕووی یاسایی و سیاسییەوەش گەڕاندوویەتییەوە بۆ دۆخی نێودەوڵەتیی پێش ساڵی ٢٠١٥. ئەم دۆخە نوێیە، ئێران لە بەردەم دووڕیانێكی ستراتیژیی سەختدا دادەنێت: یان گەڕانەوە بۆ مێزی دانووستان بە مەرجی قورسترەوە، یان بەردەوامبوون لەسەر ڕێبازێك كە ئەگەری پێكدادانی سەربازی و قەیرانی قووڵتری لێ دەكەوێتەوە.
