سەنار شێرۆكی- ماستەر لە یاسای گشتی
كورد، یەكێك لە گەورەترین نەتەوەكانی بێ دەوڵەت لە جیهان و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بە درێژایی مێژوو لە خەباتێكی بێوچاندا بووە بۆ بەدەستهێنانی مافی چارەی خۆنووسین و دامەزراندنی قەوارەی سەربەخۆی خۆی. ئەم خەباتە پڕ لە قوربانیدانە، كە خوێنی هەزاران شەهید و فرمێسكی دایكانی جەرگسووتاو ئاودێری كردووە، لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧ گەیشتە لوتكە؛ ڕۆژێك كە تێیدا گەلی كوردستان بە شێوەیەكی دیموكراسی و ئاشتییانە، لە ڕێگەی سندوقەكانی دەنگدانەوە، پەیامی ڕوون و یەكلاكەرەوەی خۆی بە جیهان گەیاند. ڕیفڕاندۆم تەنیا پڕۆسەیەكی سیاسی نەبوو، بەڵكوو تەقینەوەی ئیرادەیەكی كپكراوی سەدەیەك بوو كە لە چاوەڕوانی ساتەوەختێكی مێژووییدا بوو بۆ دەربڕین.
ڕیشە مێژووییەكان و زەمینەی سەرهەڵدانی گشتپرسی :
پرسی سەربەخۆیی كوردستان پرسێكی نوێ نییە. ڕەگ و ڕیشەی دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتای سەدەی بیستەم، كاتێك لە دوای جەنگی یەكەمی جیهانی و ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، بەڵێنی مافی چارەی خۆنووسین لە پەیمانی سیڤەری ١٩٢٠ بە كورد درا، بەڵام ئەم بەڵێنە زۆری نەخایاند و لە پەیمانی لۆزانی ١٩٢٣ بووە قوربانیی بەرژەوەندیی زلهێزەكان و خاكی كوردستان بەسەر چوار دەوڵەتی تازە دامەزراوی ناوچەكە (عێراق، توركیا، ئێران، سووریا) دابەش كرا.
لە باشووری كوردستان، كە بە دەوڵەتی عێراقەوە لكێنرا، گەلی كورد ڕووبەڕووی سیاسەتی سیستماتیكی چەوساندنەوە، سڕینەوەی ناسنامە، جینۆساید و تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی بووەوە. دوای ڕووخانی ڕژێمی بەعس لە ساڵی ٢٠٠٣، كورد بە نییەتێكی پاكەوە بەشداری لە بنیاتنانەوەی عێراقێكی نوێی فیدراڵ و دیموكراسیدا كرد. دەستووری ساڵی ٢٠٠٥، كە كورد ڕۆڵێكی سەرەكی لە نووسینەوەیدا هەبوو، عێراقی وەك دەوڵەتێكی “فیدراڵیی ئارەزوومەندانە” پێناسە كرد و دانینا بە مافە دەستوورییەكانی هەرێمی كوردستاندا. بەڵام، زۆری نەخایاند حكومەتە یەك لە دوای یەكەكانی بەغدا دەستیان كرد بە پێشێلكردنی دەستوور و پاشگەزبوونەوە لەو ڕێككەوتنە سیاسی و ئەخلاقییانەی كە عێراقی نوێی لەسەر بنیات نرابوو. بڕینی بودجە و مووچەی هەرێمی كوردستان لە ساڵی ٢٠١٤ لەلایەن حكومەتەكەی نووری مالیكییەوە، وەك گورزێكی كوشندە، ئەو پەیامەی بە سەركردایەتیی سیاسیی كورد گەیاند كە بەغدا هیچ پابەندییەك بە شەراكەت و دەستوورەوە نیشان نادات.
هاوكات، سەرهەڵدانی گرووپی تیرۆریستیی داعش لە حوزەیرانی ٢٠١٤ و داگیركردنی بەشێكی بەرفراوانی خاكی عێراق، هاوكێشەكانی بەتەواوی گۆڕی. لە كاتێكدا سوپای عێراق لەبەر یەك هەڵوەشایەوە، هێزی پێشمەرگەی كوردستان بووە قەڵغانێكی پۆڵایین و نەك هەر بەرگری لە خاكی كوردستان كرد، بەڵكوو بووە هێزی سەرەكیی سەر زەوی لە تێكشكاندنی ئەفسانەی داعشدا. ئەم سەركەوتنانە پێگەی هەرێمی كوردستانی لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەهێزتر كرد و ئەو بڕوایەی لای سەركردایەتیی كورد درووست كرد كە كاتی ئەوە هاتووە بۆ بڕیاری كۆتایی بگەڕێنەوە بۆ ئیرادەی گەل.
بڕیاری مێژوویی و كاردانەوەكان :
لە ٧ی حوزەیرانی ٢٠١٧، سەرۆك مەسعوود بارزانی لە كۆبوونەوەیەكدا لەگەڵ زۆرینەی لایەنە سیاسییەكانی كوردستان، ڕۆژی ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧ی وەك وادەی ئەنجامدانی گشتپرسی بۆ سەربەخۆیی دیاری كرد. ئەم بڕیارە دەنگدانەوەیەكی گەورەی لەسەر ئاستی ناوخۆیی، هەرێمی و نێودەوڵەتی لێكەوتەوە.
لەسەر ئاستی ناوخۆیی: جۆش و خرۆشێكی نیشتمانیی بێوێنە تەواوی كوردستانی گرتەوە. زۆرینەی حیزبە سیاسییەكان، لەوانە پارتی دیموكراتی كوردستان، یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان، یەكگرتووی ئیسلامی و لایەنەكانی دیكە، پشتیوانیی خۆیان بۆ پڕۆسەكە ڕاگەیاند. هەرچەندە بزووتنەوەی گۆڕان و كۆمەڵی ئیسلامی لە سەرەتادا تێبینییان هەبوو، بەڵام لە دوا ساتەكاندا ئەوانیش جەختیان لەوە كردەوە كە دەوڵەتی سەربەخۆ ئامانجیانە و ئەندامەكانیان ئازاد كرد لە دەنگدان. لە بەرانبەردا، “بەرەی نەخێر لە ئێستادا” بە سەرۆكایەتیی شاسوار عەبدولواحید دامەزرا، كە داوای دواخستنی گشتپرسییان دەكرد.
لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی و هەرێمی: كاردانەوەكان توند و زۆربەیان نەرێنی بوون. حكومەتی عێراق پڕۆسەكەی بە “نادەستووری” ناوبرد. وڵاتانی دراوسێ، بەتایبەت توركیا و ئێران ، بە توندی دژایەتیی خۆیان ڕاگەیاند و هەڕەشەی گرتنەبەری ڕێكاری ئابووری و سەربازییان كرد. زلهێزەكانی جیهان، لەنێویاندا ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا ، بەریتانیا ، فەڕەنسا و ئەڵمانیا ، داوای دواخستنی گشتپرسییان كرد بە بیانووی ئەوەی كاتەكە گونجاو نییە و كاریگەریی نەرێنی لەسەر شەڕی دژی داعش دەبێت. لەم نێوەندەدا، ئیسرائیل تاكە دەوڵەت بوو كە بە فەرمی پشتیوانیی خۆی بۆ مافی كورد لە دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆ دەربڕی.
سەرەڕای ئەم فشار و هەڕەشە زۆرانە، سەرۆك بارزانی سوور بوو لەسەر ئەنجامدانی گشتپرسی و لە وتارە مێژووییەكەیدا لە یاریگای فرەنسۆ هەریری لە هەولێر، ڕایگەیاند كە بڕیارەكە هی گەلە و چیتر ناگەڕێتەوە دواوە، چونكە نایەوێت خۆی لەبەرانبەر مێژوو و نەتەوەكەیدا شەرمەزار بكات.
ئەنجامەكان: “بەڵێ”یەكی مێژوویی :
لە ڕۆژی دیاریكراودا، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧، گەلی كوردستان لە هەرێمی كوردستان و ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم، بەوپەڕی حەماسەتەوە چوونە سەر سندوقەكانی دەنگدان. بەپێی ئامارە فەرمییەكانی كۆمیسیۆنی باڵای هەڵبژاردن و ڕاپرسی:
ڕێژەی بەشداریكردن =٧٢.١٦%
ژمارەی دەنگدەرانی بەشداربوو = ٣,٣٠٥,٩٢٥ كەس
دەنگی “بەڵێ” = ٢,٨٦١,٤٧١ (٩٢.٧٣%)
دەنگی “نەخێر” = ٢٢٤,٤٦٨ (٧.٢٧%)
ئەم ئەنجامە سەرسووڕهێنەرە، كە زیاتر لە ٩٢%ی بەشداربووان دەنگیان بە “بەڵێ” بۆ سەربەخۆیی دابوو، وەك بەڵگەیەكی حاشاهەڵنەگر، ویستی ڕوون و ئاشكرای نەتەوەی كوردی بۆ جیابوونەوە لە عێراق و دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆی خۆی بە هەموو جیهان نیشان دا.
دەرەنجامەكان: گەمارۆ و خۆڕاگری :
هەرچەندە ڕیفڕاندۆم لە ڕووی یاساییەوە ئیلزامكەر نەبوو بۆ ڕاگەیاندنی دەوڵەت، بەڵام وەك كاردانەوەیەك بەرانبەر بەم هەنگاوە دیموكراسییە، حكومەتی عێراق بە هاوكاریی وڵاتانی هەرێمی، گەمارۆیەكی توندی ئابووری و سیاسیی خستە سەر هەرێمی كوردستان. گەشتە ئاسمانییە نێودەوڵەتییەكان ڕاگیران و فشارێكی زۆر خرایە سەر هەرێم. لە ١٦ی ئۆكتۆبەری ٢٠١٧، هێزە عێراقییەكان و حەشدی شەعبی هێرشیان كردە سەر كەركووك و ناوچە كوردستانییەكانی دیكە، كە بووە هۆی درووستبوونی بارودۆخێكی سەختی سیاسی و مرۆیی.
سەرەڕای ئەم دەرەنجامە تاڵانە، ڕیفڕاندۆم وەك ڕووداوێكی مێژوویی و زیندوو لە ویژدانی نەتەوەی كورددا مایەوە. ئەو پەیامەی دایە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی كە گەلی كوردستان هەرگیز سازش لەسەر مافە ڕەواكانی ناكات و خەونی سەربەخۆیی، خەونێكی لەبننەهاتووە كە نەوە لە دوای نەوە بۆ بەدیهێنانی تێدەكۆشن. ڕیفڕاندۆم سەلماندی كە كاتێك پرسەكە دەگاتە سەر چارەنووسی نەتەوەیی، گەلی كوردستان دەتوانێت بە یەك دەنگ و یەك ئیرادە بڕیاری خۆی بدات.
لە كۆتاییدا، ڕیفڕاندۆمی ٢٥ی ئەیلوول، وەرچەرخانێكی مێژوویی بوو لە خەباتی ڕزگاریخوازی گەلی كوردستاندا. ئەو ڕۆژە بوو كە تێیدا كورد بە شێوەیەكی مەدەنییانە بە جیهانی وت كە چیتر نایەوێت لە چوارچێوەی دەوڵەتێكی شكستخواردوودا بمێنێتەوە كە دانی بە ماف و شەراكەتیدا نەناوە. هەرچەندە ڕێگاكە بەرەو سەربەخۆیی هێشتا درێژ و پڕ لە ئاستەنگە، بەڵام ئەو دەنگە بەرزەی “بەڵێ” بۆ هەمیشە وەك بەڵگەنامەیەكی شەرعی و ئیرادەیەكی نەتەوەیی لە لاپەڕەكانی مێژوودا تۆمار كرا و بووە میراتێك بۆ نەوەكانی داهاتوو.
