ڕیفراندۆم نیشانەی ئیرادەی كوردستانیان بوو بۆ گەیشتن بە دەوڵەت و سەربەخۆیی

هیوا ساعدی

لە ساڵیادی ڕیفراندۆم ڕۆژی بڕیاریی مێژوویی و سەركەوتن، مانەوەی ئیرادەی نەتەوەیەكی زیندووە و لەو ڕۆژەدا كورد بە هەموو جیهانی گوت كەس ناتوانێت سەربەخۆیی لە دڵی تاكی كورددا دەربكات، كورد نەتەوەیەكی ڕەسەن و خاوەن شوناس و مێژوویەكی تایبەت بە خۆی لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە، سەدەیەكە لە پێناو مانەوەی خۆی و بەدەستهێنانی مافی سەربەخۆیی و گەڕاندنەوەی خاكی داگیركراویی و سەروەری سیاسی بەردەوامە لە خەبات و تێكۆشان، لەو پێناوەشدا قوربانیی گەورەی بەخشیوە .ئەمڕۆكە لە ڕوانگەی نیهیلیستییەوە نابێ بڕوانین بە پرسی ڕیفراندۆم و دەبی ئابدەیت بوونی مرۆڤی كورد لە سەر ستراكچێر و ئەو ئیرادەكە توانی یەكڕیزی و یەكگرتوویی بەرامبەر بە داگیركەران دەنگی بە بەڵێ دا، پێویستە و شایانی تێكۆشانە ئەو میللەتە بۆ پرسی سەربەخۆیی فەزیلەتی چاكە هەڵبژێرێ،،پێویستە پێناسەیەك لە ڕیفراندۆم بزانین،
ڕیفراندۆم (‪Referendum)، ڕیفراندۆم وشەیەكی لاتینییە و، دواتر لە ناوەندە دیپلۆماسییەكاندا لە لایەن فەرەنسی و ئەمریكی و سویسرییەكانەوە زیاتر گرنگیی پێ درا و بەكار هات. لێرەدا گرنگە بە شێوەیەكی زانستی و ئەكادیمی، چەمكی ڕیفراندۆم بناسێنین و بیناسین، چونكە بەداخەوە لەم ڕۆژگارەدا چەمك و زاراوەكان بە جۆرێك شێوێنراون و هەر لایەنێك بە شێوازێك تەفسیر و ڕاڤەی دەكات، كە هاووڵاتییان ناتوانن بەئاسانی پێناسەی زانستیی چەمكەكان بدۆزنەوە. بۆیە، دەكرێت بڵێین ڕیفراندۆم لە دیدە زانستییەكەیەوە مەبەست لێی، پرۆسەیەكی یاسایی- سیاسییە بۆ وەرگرتنی ڕای هاونیشتمانییان لەسەر پرسێكی دیاریكراو، كە پەیوەندیی بە دیاریكردنی چارەنووسیانەوە هەیە و بە شێوەیەكی دیموكراتی ڕاستەوخۆ ئەنجام دەدرێت. بە واتایەكی دیكە، ڕیفراندۆم مەبەست لێی دەنگدانێكی گشتییە، كە تێیدا گەل بە شێوەیەكی ڕاستەوخۆ ڕای خۆی سەبارەت بە پرس و بابەتێكی گرنگ دەردەبڕێت. لەم پرۆسەیەدا بژاردەكانی بەردەم هاونیشتمانییان دیاریكراون و، هەندێك جار تەنیا دوو بژاردەی وەك “بەڵێ” و “نەخێر”، لەم پرۆسەیەدا دەخرێتە بەردەستیان.
مێژووی بەكارهێنان و ئەنجامدانی ڕیفراندۆم “بەكارهێنانی چەمكی ڕیفراندۆم لە مێژووی هاوچەرخدا، دەگەڕێتەوە بۆ شۆڕشی فەرەنسیی ساڵی 1789 و، لە ڕووی جێبەجێكردنەوە دەگەڕێتەوە بو ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا؛ كاتێك بۆ بڕیاردان لەسەر یەكەم دەستووری وڵاتەكەیەكان لە تەممووزی 1776 ڕیفراندۆمیان كرد. مێژووی ئەنجامدانی ڕیفراندۆم بە مەبەستی بەدەستهێنانی سەربەخۆیی، دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1846، كە تیایدا “لیبریا” سەربەخۆییی خۆی لەژێر كۆڵۆنیاڵیی ئەمریكی بەدەست هێنا. مێژووی چەسپاندنی ئەم چەمكەیش لە دەستووردا، دەگەڕێتەوە بو دەستووری سویسرا لە ئەیلوولی 1848، هەروەها مێژووی بەكارهێنانی زاراوەی ڕیفراندۆم لەسەر ئاستی یاسای نێودەوڵەتی، دەگەڕێتەوە بۆ دەرچوونی بڕیاری ژمارە 1514 لە ڕێكەوتی 14ی كانوونی یەكەمی ساڵی 1960ی كۆمەڵەی گشتیی سەر بە نەتەوە یەكگرتووەكان، كە تایبەت بوو بە پێدانی سەربەخۆیی و دیاریكردنی مافی چارەنووس بۆ نەتەوە و گەلانی ژێردەستە و داگیركراو، كە بە بڕیاری “پاكتاوكردنی كۆڵۆنیالیزم” ‪(Decolonization) ناسراوە. بەم جۆرە، دەبینین ڕیفراندۆم لە ڕێگەی ئەم بڕیارەوە بەرگێكی یاساییی لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەبەردا كرا؛ كاتێك دەرفەت بە نەتەوە داگیركراوەكان درا لە ڕێگەی ڕیفراندۆمەوە چارەنووسی خۆیان دیاری بكەن.
مەبەست و ئامانج لە ئەنجامدانی ڕیفراندۆم”ڕیفراندۆم میكانیزم و ئامرازێكی سیاسی و دیپلۆماسی و یاسایییە، كە بۆ بەدیهێنانی ئامانج و مەبەستی جیاواز و جۆربەجۆر بەكار دەهێنرێت. لێرەدا بەكورتی ئاماژە بە مەبەست و ئامانج لە ئەنجامدانی ڕیفراندۆم دەكەین، كە بریتین لهـ:- ڕیفراندۆم بۆ بەدیهێنانی ئامانجێكی سیاسی: وەكوو سەربەخۆیی و بڕیاردانی چارەنووسی نەتەوەیەك ، جیابوونەوە و یەكگرتن، چوونە ناو پەیماننامەیەك، یان دەرچوون لێی، چوونە بەرەیەكەوە، یان دەرچوون لێی، چوونە ناو ڕێكخراوێكی هەرێمی و نێودەوڵەتی، یان دەرچوون لێی، یان هەر ئامانجێكی سیاسیی دیكە.- ڕیفراندۆم بۆ بەدیهێنانی ئامانجێكی یاسایی: وەكوو وەرگرتنی ڕای خەڵك لەسەر دەستوور، یان پرسێكی دەستووری، لەو وڵاتانەی كە دەستوور بە ڕیفراندۆم پەسەند بكرێت؛ جا لە كاتی دەركردنی دەستوورێكی نوێ بێت، یان هەمواركردنی هەندێك لە دەقەكانی دەستوور، یان ئەنجامدانی ڕیفراندۆم بۆ ئەو یاسایانەی كە كاریگەرییان لەسەر ماف و ئازادییە گشتییەكانی هاونیشتمانییانەوە هەیهـ.- دەكرێت ڕیفراندۆم بۆ دەستنیشانكردنی شێوازی فەرمانڕەوایی سیاسی، بەدیهێنانی ئامانجی ئابووری، كۆمەڵایەتی، سەربازی و، یان هەر ئامانجێكی تر بەكار بهێنرێت.بەم جۆرە، دەكرێت بڵێین ڕیفراندۆم لە ڕووی مەبەست و ئامانجەوە، بۆ ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی، دەستووری، یاسایی و… پۆلێن دەكرێت و، لە ڕووی دەرەنجامیشەوە بو ڕیفراندۆمی پابەندی و ڕاوێژكاری (إلزامی و استشاری).
ڕیفراندۆم بۆ دیاریكردنی مافی بڕیاردانی چارەنووس:مافی بڕیاردانی چارەنووس بۆ هەر گەل و نەتەوەیەك لە جیهاندا، مافێكی ڕەوا و سروشتییە. هەر لەسەر ئەم بنەمایەشە، وای كردووە لە زۆرێك لە ڕێككەوتننامە و پەیماننامە نێودەوڵەتییەكاندا جەخت لەم مافە بكرێتەوە و، بە دەقی یاسایی باسی لێوە بكرێت، بۆ نموونە: بڕگەی دووەم لە ماددەی یەكی پەیماننامەی نەتەوە یەكگرتووەكان و بڕیاری ژمارە 1514ی كۆمەڵەی گشتیی تایبەت بە جاڕنامەی بەخشینی سەربەخۆیی بۆ گەلانی ژێردەستە. لە بڕگەی یەك لە ماددەی یەكی پەیماننامەی نێودەوڵەتیی تایبەت بە مافە مەدەنی و سیاسییەكان لە كانوونی یەكەمی 1966 هاتووە كە، هەموو گەلێك مافی دیاریكردنی چارەنووسی خۆی هەیە؛ هەروەها لە پەیماننامەی نێودەوڵەتیی تایبەت بە مافە ئابووری و كۆمەڵایەتی و كولتوورییەكان بە هەمان شێوە جەخت كراوەتەوە لەوەی كە دیاریكردنی چارەنووس مافی هەموو گەلێكە.بەم جۆرە، دەبینین مافی بڕیاردانی چارەنووس پانتایییەكی بەرچاوی لە یاسا و ڕێككەوتننامە و پەیماننامە نێودەوڵەتییەكاندا گرتووە؛ بە جۆرێك كە بە مافێكی بنەڕەتیی گەلانی دەزانن و، بۆ بەدەستهێنانی ئەم مافەش ڕیفراندۆم بە میكانیزمێكی دیموكراتی و ئاشتی، پەسەند كراوە.
چۆنیەتیی بەدەستهێنانی ئەندامێتیی لە نەتەوە یەكگرتووەكان:بەگوێرەی پەیماننامەی ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان، كە لە 26ی حوزەیرانی 1945 و لە لایەن دەوڵەتانی دامەزرێنەری ئەو ڕێكخراوەوە پەسەند كراوە، دەرگای ئەندامێتی واڵایە بۆ هەموو دەوڵەتێك كە داوای ئەندامێتی لەو ڕێكخراوە بكات؛ بەپێی ئەو ڕێوشوێنانەی كە لە ماددەكانی (3 و 4 و 5 و 6)ی بەشی دووەمی پەیماننامەی نەتەوە یەكگرتووەكان ئاماژەی پێ دراوە، وەكوو:- ئەندامێتی لە ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان، بۆ هەموو دەوڵەتێكی ئاشتیخواز دەستەبەر كراوە؛ بەو مانایەی شەڕانگێز نەبێت و، سەرچاوەیەك نەبێت بۆ هەڕەشەكردن لە ئاشتی و ئاسایشی ناوچەیی و هەرێمی و نێودەوڵەتی و، پێویستە ئارەزووی هەبێت لە جێبەجێكردنی ئەرك و پابەندییەكانی پەیماننامەی نەتەوە یەكگرتووەكان و، توانای جێبەجێكردنی ئەو ئەرك و پابەندییانەی هەبێت.- پەسەندكردنی هەر دەوڵەتێك بۆ بە ئەندامبوون لە ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان، بە بڕیاری كۆمەڵەی گشتی لەسەر پێشنیاری ئەنجوومەنی ئاسایشی سەر بە ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان دەبێت.بەم جۆرە، دەبینین بۆ بە ئەندامبوون لە ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان، لە سەرەتادا پێویستە دەوڵەتەكە داواكارییەك پێشكەش بە ئەمینداری گشتیی نەتەوە یەكگرتووەكان بكات و، تێیدا داوای ئەندامێتی بكات؛ لەگەڵ ئەوەشدا، دەبێت پەیمان بدات كە دەبێتە فاكتەری بەدیهێنانی ئاشتی و ئاسایشی زیاتر لە جیهاندا و، توانای هەیە كە هەموو ئەرك و پابەندییەكانی ناو پەیماننامەی نەتەوە یەكگرتووەكان جێبەجێ بكات. پاشان ئەم داواكارییە لە لایەن ئەمینداری گشتییەوە، بۆ هەر یەك لە كۆمەڵەی گشتی (‪General Assembly) و، ئەنجوومەنی ئاسایش (‪Security Council) بەرز دەكرێتەوە.دواتر ئەنجوومەنی ئاسایش داواكارییەكە لە لایەن ئەندامەكانییەوە تاووتوێ دەكات، كە ژمارەیان پازدە ئەندامە؛ بە جۆرێك پێنج لە ئەندامەكانی، ئەندامی هەمیشەیین و مافی ڤیتۆیان هەیە كە بریتین لە: ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، شانشینی یەكگرتووی بریتانیا، فەڕەنسا، ڕووسیا و چین. دە لە ئەندامەكانی دیكەشی، ئەندامی نا هەمیشەیین و ماوەی ئەندامێتییان تەنیا دوو ساڵە و بە شێوەیەكی خولی دەگۆڕێن. پاش تاوتوێكردن، داواكارییەكە دەخرێتە دەنگدانەوە، كە پێویستە دوو لەسەر سێی دەنگەكان بەدەست بهێنێت واتە لە كۆی 15 دەنگ، 10 دەنگ بهێنێت، بە مەرجێك هیچ ئەندامێك لە پێنج ئەندامە هەمیشەیییەكان مافی ڤیتۆ دژ بە پێشنیارەكە بەكار نەهێنن.پاش دەنگدان لە ئەنجوومەنی ئاسایش، داواكارییەكە بەرز دەكرێتەوە بۆ كۆمەڵەی گشتی، كە ژمارەی ئەندامەكانی 193 دەوڵەتە و، بۆ ئەوەی دەوڵەتی داواكار ببێت بە ئەندام لە نەتەوە یەكگرتووەكان، پێویستە كۆمەڵەی گشتی لەسەر ڕاسپاردەكەی ئەنجوومەنی ئاسایش بڕیارێك دەربكات بە زۆرینەی دوو لەسەر سێی ئەندامەكانی واتە لە كۆی 193 دەوڵەت، 129 دەوڵەت ڕازی ببن، بۆ بە ئەندامبوونی دەوڵەتە نوێیەكە؛ دواتر بە دەرچوونی بڕیارەكە بە “بەڵێ”، دەوڵەتەكە دەبێتە ئەندام لە ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان و، دەتوانێت هەموو ماف و ئیمتیازاتەكانی ئەندامێتی پیادە بكات.
كۆتایی:ڕیفراندۆم هەنگاوێكی سیاسی و یاسایی و دیموكراتییە بۆ بەدەستهێنانی مەبەست و داواكارییەكی جەماوەری؛ جا ئیتر ئەو ئامانج و مەبەستە، یاسایی و دەستووری بێت، وەك ڕیفراندۆم لەسەر پەسەندكردنی پرۆژەی دەستوور و، بەشداریی هاونیشتمانییان لە دانان و دەرچوونی یاساكان. یان پەیوەست بێت بە دیاریكردنی مافی بڕیاردانی چارەنووس و هەنگاوی سەربەخۆ و ئایندەی گەلێك، كە بە ڕیفراندۆمی بڕیاردانی چارەنووس دەناسرێت. بۆ ئەوەش ڕیفراندۆمی گشتی سەركەوتوو بێت و لە ڕووی نێودەوڵەتییەوە دانپێدانراو بێت، باشتر وایە بە سەرپەرشتی و ئاگاداریی ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان بێت
پێویستە هەموو كوردێك شانازیی بە ئەنجامەكانی ڕیفراندۆم بكات و، بە ئەنجامدانی كارێكی نەتەوەیی مەزن سەیری بكات،

.