سەنار شێرۆكی – ماستەر لە یاسا
لە درێژەی باسەكەدا و بۆ تێگەیشتنێكی وردتر لە جیاوازی نێوان دادگای باڵای فیدراڵی و ئەنجوومەنی دەوڵەت لە سیستەمی یاسایی عێراقدا، پێویستە قووڵتر بچینە ناو ماددە دەستوورییەكان و كاریگەریی بڕیارەكانیان.
دادگای باڵای فیدراڵی و ڕۆڵی دەستووری (ماددەی 93ی دەستوور) :
دادگای باڵای فیدراڵی، وەك لە ماددەی (93)ی دەستووری عێراقی ساڵی 2005دا هاتووە، دەسەڵاتێكی دادوەری سەربەخۆ و باڵایە كە ئەركی پاراستنی باڵادەستیی دەستوور و یەكلاییكردنەوەی ناكۆكییە دەستوورییەكانی پێ سپێردراوە. ئەركەكانی ئەم دادگایە بە حەوت بڕگە لەو ماددەیەدا دیاریكراون، كە لێرەدا سەرنج دەخەینە سەر گرنگترین بڕگە بۆ پرسی ناكۆكییەكانی نێوان هەرێم و فیدراڵی:
بڕگەی چوارەم (ماددەی 93): “یەكلاییكردنەوەی ئەو ناكۆكییانەی لەنێوان حكوومەتی فیدراڵی و حكوومەتی هەرێمەكان و پارێزگا و شارەوانی و ئیدارە خۆجێیەكان ڕوودەدات.” ئەم بڕگەیە زۆر ڕوونە و دەسەڵاتی یەكلاكەرەوە بە دادگای باڵای فیدراڵی دەدات بۆ هەموو جۆرە ناكۆكییەك كە لەنێوان ئاستە جیاوازەكانی حكومڕانیدا سەرهەڵدەدات. ئەمانەش دەكرێت بریتی بن لە:
كێشەكانی بودجە و داهاتی نانەوتی: وەك ئەو ناكۆكییەی لە پرسیارەكەدا ئاماژەی پێكراوە، سەبارەت بە چوارچێوەی داهاتە نانەوتییەكان كە هەرێم دەبێت بیداتە بەغدا. ئەم جۆرە ناكۆكییانە پێویستیان بە لێكدانەوەی دەستووری هەیە بۆ دیاریكردنی ماف و ئەركی هەردوولا.
كێشەی مووچە: هەر ناكۆكییەك لەسەر دابینكردن یان دابەشكردنی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم، دەكەوێتە چوارچێوەی دەسەڵاتی ئەم دادگایە.
ناكۆكی لەسەر دەسەڵاتەكان: هەر ناكۆكییەك سەبارەت بەو دەسەڵاتانەی كە دەستوور دیاری كردوونی بۆ حكوومەتی فیدراڵی یان هەرێمەكان، دەبێت لەلایەن ئەم دادگایەوە یەكلایی بكرێتەوە.
بڕیارەكانی دادگاكە: بەپێی ماددەی (94)ی دەستوور، “بڕیارەكانی دادگای باڵای فیدراڵی، كۆتایین و پابەندكەرن بۆ هەموو دەسەڵاتەكان.” ئەمە خاڵێكی یەكلاكەرەوەیە. واتە هیچ لایەنێك، چ حكوومەتی فیدراڵی بێت یان حكوومەتی هەرێم، بۆی نییە پابەند نەبێت بە بڕیارەكانی ئەم دادگایە.
ئەنجوومەنی دەوڵەت و ڕۆڵی ڕاوێژكاری (ماددەی 101ی دەستوور و یاسای ژمارە 71ی 2017):
ئەنجوومەنی دەوڵەت، كە بەپێی ماددەی (101)ی دەستوور دامەزراوە، دەستەیەكی دادوەریی سەربەخۆیە. ئەركەكانی بە شێوەیەكی سەرەكی لە یاسای ژمارە (71)ی ساڵی 2017 (یاسای ئەنجوومەنی دەوڵەت)دا ڕوون كراوەتەوە، كە یاسای ژمارە (65)ی ساڵی 1979ی هەموواركردووەتەوە. ئەركەكانی ئەم ئەنجوومەنە پێكدێن لە:
دادوەری كارگێڕی (القچاو الاداری): ئەمە بە واتای لێكۆڵینەوە و بڕیاردان دێت لەسەر ئەو ناكۆكییانەی لەنێوان هاووڵاتییان یان دەستە و دامەزراوە حكوومییەكان و دامەزراوە كارگێڕییەكاندا درووست دەبێت. بۆ نموونە، سكاڵا لەسەر بڕیارێكی كارگێڕی فەرمانگەیەك یان فەرمانبەرێك.
بۆچوون دەربڕین (افتاو): ئەمە یەكێكە لە ئەركە سەرەكییەكانی، كە بریتییە لە پێدانی ڕاو و بۆچوونی یاسایی بە دامەزراوە حكوومییەكان لەسەر ئەو پرسانەی كە لە كاتی جێبەجێكردنی یاساكاندا ڕووبەڕوویان دەبێتەوە. لێرەدا، كاتێك ئەنجوومەنی وەزیران داوای ڕاو بۆچوون لە ئەنجوومەنی دەوڵەت دەكات سەبارەت بە ناكۆكی داهاتە نانەوتییەكان، دەكەوێتە ئەم چوارچێوەیەوە.
داڕشتنەوەی پڕۆژە یاساكان: ئەنجوومەنی دەوڵەت ڕۆڵێكی گرنگ دەبینێت لە پێداچوونەوە و داڕشتنەوەی پڕۆژە یاساكان پێش ئەوەی ڕەوانەی پەرڵەمان بكرێن.
جیاوازی سەرەكی و هێزی پابەندبوون:
خاڵی جەوهەری جیاوازیكردنەكە لێرەدایە:
دادگای باڵای فیدراڵی: دەسەڵاتی “یەكلاییكردنەوە” (فچ المنازعات)ی هەیە، واتە بڕیارەكانی دادوەرییانە و هێزی پابەندكەریان هەیە بەپێی ماددەی 94ی دەستوور. ئەمە وای لێ دەكات تاكە دامەزراوە بێت كە بتوانێت كێشەكانی بودجە، مووچە، و داهاتە نانەوتییەكانی نێوان هەرێم و بەغدا بە شێوەیەكی یاسایی یەكلایی بكاتەوە.
ئەنجوومەنی دەوڵەت: دەسەڵاتی “بۆچوون دەربڕین” (افتاو)ی هەیە، نەك یەكلاییكردنەوە. واتە بۆچوونەكانی تەنیا ڕاوێژكارین و هێزی پابەندكەریان نییە. دامەزراوەكان دەتوانن سوودی لێ وەر بگرن، بەڵام پابەند نین بە جێبەجێكردنی. لەبەر ئەوە، ناتوانێت كێشەكانی تایبەت بە بودجە و مووچە كە ناكۆكی دەستووری قوڵن لەنێوان حكوومەتی فیدراڵی و هەرێمدا، بە شێوەیەكی پابەندكەر چارەسەر بكات.
بە تێڕوانینێكی یاسایی، ئەو داوایەی ئەنجوومەنی وەزیرانی عێراق لە ئەنجوومەنی دەوڵەتی كردووە سەبارەت بە ناكۆكی داهاتە نانەوتییەكان، هەرچەندە ڕێكارێكی یاساییە بۆ وەرگرتنی ڕاوێژ، بەڵام بێ كاریگەریی دەبێت لەسەر یەكلاییكردنەوەی ناكۆكییەكە چونكە بڕیارەكانی ئەنجوومەنی دەوڵەت لەم بوارەدا هێزی پابەندكەریان نییە. چارەسەری كۆتایی تەنیا لە ڕێگەی دادگای باڵای فیدراڵییەوە دەبێت.
