زاری كرمانجی-سۆران:
ڕۆژی 11ـی ئەیلوولی 1961، گەلی كوردستان، شۆڕشی ئەیلوولی لە دژی ڕژێمی عێراق و بۆ بەدەستهێنانی مافەكانی گەلی كوردستان هەڵگیرساند، بارزانیی نەمر ڕابەرایەتیی شۆڕشەكەی دەكرد و توانی خەڵكی كوردستان بە هەموو ئایین و نەتەوە جیاوازەكانەوە لە دەوری شۆڕش كۆبكاتەوە.
64 ساڵ بەسەر دەستپێكردنی یەكەم چەخماخەی هەڵگیرسانی مەزنترین بزووتنەوەی چەكداری كورد دژی زوڵم و ستەمكاریییەكانی رژێمی عێراق دەرهەق بە گەلی كورد لە باشووری كوردستان بەناوی شۆڕشی مەزنی ئەیلوول بەڕابەرایەتی مەلا مستەفا بارزانیدا تدەپەڕێت.
شۆڕشی ئەیلوول هەڵقوڵاوی خواستی كورد و ڕەتكردنەوەی ستەمكارییەكانی نەیارانی گەلی كورد بوو و لە ماوەی ئەو شۆڕشەدا چەندان داستانی بەرخودانی گەلی كورد بە ڕابەرایەتی مەلا مستەفا بارزانی، تۆماركران و كۆی ئەو شەڕانەش لە بەرژەوەندی كورد و زیانی ڕژێم كۆتاییهاتن و چەندین جاریش ڕژێم ناچار بە ئاگربەست كرا و دوای كۆتاییهاتنی ئەو شۆڕشەش بوو بە هەوێنی شۆڕشێكی دیكەی بەرخودان و جددییەتی گەلی كورد لەسەر مافە رەواكانی بەناوی شۆڕشی گوڵانی پێشكەوتنخواز، كە لە 26ـی گوڵانی ساڵی 1976 لە بەرگێكی نوێدا هەڵگیرسا.
دوای شۆڕشی 14می تەمووزی 1958 كە دەستكەوتەكانی ئەو شۆرشە بەرژەوەندییەكانی تەواوی گەلانی عێراقی لەبەرچاو گرتبوو و بۆ كوردیش، جێگیركردنی بەندی 3 بوو لە دەستووری عێراقدا و تێیدا هاتبوو، كورد و عەرەب لە عێراقدا هاوبەشن و مافە نەتەوەییەكانیشیان لە چوارچێوەی عێراقێكی یەكگرتوودا لە لایەن دەستوورەوە دانیپێدانراوە.
وەك هەمیشە، رژێمی عێراق لەو بەڵێنانە پاشگەزبووەوە، كە بەكورد درابوون، وێڕای تەواوی هەوڵەكانی پارتی بۆ لێك نزیكبوونەوە لەگەڵ حكومەت و بەرگرتن لە شەڕ، كەچی لەلایەن عەبدولكەریم قاسم، سەرۆكی ئەو كاتی رژێمی عێراقەوە تەواوی هەوڵەكان پشتگوێ خران و لە 11ـی ئەیلوولی 1961 هێزەكانی سووپا دەستیانكرد بە بۆردومانی ئاسمانیی دەربەندی بازیان، دۆڵی خەلەكان و دەوروپشتی دهۆك، لە بەرامبەردا لە 19ـی ئەیلوولی 1961 رابەری بزوتنەوەی رزگاریخوازی كوردستان بڕیاری ڕووبەڕووبونەوەیدا و جارێكیتر گەلی كورد ناچاركرا بۆ بەرگریكردن لەخۆی، پەنا بۆ خەباتی چەكداریی ببات.
لە ناوەڕاستی مانگی تشرینی دووەمی هەمان ساڵ مستەفا بارزانی، بۆ رێكخستنی كاروباری پێشمەرگە سەردانی ناوچەی دهۆكی كرد و دەڤەری بادینانی بەسەر سێ فەرماندەییدا دابەش كرد.
وەك یەكەم چالاكی چەكداری لەسەردەمی ئەو شۆڕشەدا، لە 12ـی كانوونی یەكەم سەركردایەتی شەڕی زاوێتەی كرد و گورزێكی كوشندەی لە هێزەكانی رژێم وەشاند. ئەمە و چەندان داستانی دیكە وایكرد لە سەرەتای ساڵی 1963 حكوومەت ناچار بە ئاگربەست بكرێت و بۆ چەند جارێكیش درێژكرایەوە تا كەوتنی یەكجارەكی حكوومەتەكەی عەبدولكەریم قاسم لە 8ـی شوباتی 1963
دوای ڕووخانی دەسەڵاتی عەبدولكەریم شۆڕشی ئەیلوول بە چەندان هەوراز و نشێو و دۆخی جیاوازدا گوزەری كرد و چەندان داستانی دیكەی بەرخودانیش تۆماركران، وەك شەڕی پێنجوێن لە ساڵی 1965و داستانی هەندرێن لە ساڵی 1966 و تەواوی ئەو داستانانە لە بەرژەوەندی كورد و زیانەكانی ڕژێم كۆتایی هاتن و تا ساڵی 1970 بەرخودانی كورد بەمشێوەیە بەردەوام بوو.
گرنگترین دەستكەوتەكانی شۆڕشی ئەیلوول بۆ گەلی كورد دەركردنی بەیاننامەی 11ی ئاداری ساڵی 1970 بوو، كە لەنێوان مەلامستەفا بارزانی و ڕژێمدا ئیمزا و 22 بڕگەی بۆ چەسپاندنی مافەكانی گەلی كوردستان لە چوارچێوەی عێراقدا لەخۆ گرتبوو، بەڵام ناوەڕۆكی ئەو بەیاننامەیە لەلایەن ڕژێمەوە جێبەجێ نەكرا و جارێكی دیكە لەساڵی 1974 شەڕ دەستی پێكردەوه و لە بەهاری ساڵی 1975 كۆتاییهات، بەڵام بوو بە هەوێنی شۆڕشێكی دیكەی بەرخودان و چاونەترسیی گەلی كورد، كە یەكەم چەخماخەی لە 26ـی گوڵانی ساڵی 1976 بڵێسەی دایەوە.
