میكانیزمی ماشە و كاریگەرییەكانی لەسەر پڕۆژەی ئەتۆمی و ئابووریی ئێران

سەنار شێرۆكی – ماستەر لە یاسای گشتی

میكانیزمی ماشە، یان “سنپ‌باك” (Snapback Mechanism)، یەكێكە لە پەرەسەندووترین چەمكە یاسایی و سیاسییەكان كە لە دوای ڕێككەوتنی ئەتۆمیی ئێران لەگەڵ زلهێزەكانی جیهان، ناسراو بە “بەرنامەی گشتگیری كاری هاوبەش” (برجام) ، سەرێكردەوە. ئەم میكانیزمە كە لە چوارچێوەی بڕیارنامەی ٢٢٣١ی ئەنجوومەنی ئاساییشی نەتەوە یەكگرتووەكاندا جێگیركراوە ، ئاماژەیە بۆ میكانیزمێك كە لە ئەگەری پێشێلكردنی بەرجام یان ناكۆكیی گەورە لەسەر جێبەجێكردنی پابەندبوونەكان لەلایەن هەر یەكێك لە ئەندامەكانەوە، دەتوانێت گەمارۆ هەڵگیراوەكان بەخێرایی و بەبێ پێویستی بە دەنگدانەوەی نوێ لە ئەنجوومەنی ئاساییشدا، بگەڕێنێتەوە دۆخی پێشوویان.

چۆنێتی كاركردنی میكانیزمی ماشە:
پێگەی یاسایی میكانیزمی ماشە لەسەر دەقی بڕیارنامەی ٢٢٣١ی ئەنجوومەنی ئاساییش بنیات نراوە. بەپێی ئەم بڕیارنامەیە، پێویست ناكات هەموو ئەندامانی ئەنجوومەنی ئاساییش دەنگی ئەرێنی بۆ گەڕانەوەی گەمارۆكان بدەن؛ بەڵكوو تەنیا ئەندامێكی هەمیشەیی ئەنجوومەنەكە دەتوانێت بانگەشەی “پابەندنەبوونی بنەڕەتی” ئێران بكات . كاتێك ئەم بانگەشەیە پێشكەش كرا، میكانیزمی ماشە دەست پێدەكات و دوای تێپەڕبوونی ماوەیەكی دیاریكراو (بە گشتی ٣٠ ڕۆژ)، گەمارۆكان بە شێوەیەكی خۆكارانە دووبارە دەسەپێنرێنەوە، مەگەر ئەنجوومەنی ئاساییش بڕیارنامەیەكی نوێ بۆ ڕەتكردنەوەی ئەم داوایە دەربكات. لەم نێوانەدا، ئەندامانی هەمیشەیی (پێنج وڵاتی خاوەن مافی ڤیتۆ) دەتوانن هەر بڕیارنامەیەكی نوێ ڤیتۆ بكەن و ڕێگە لە دەرچوونی بگرن. ئەم خاڵە، میكانیزمی ماشە دەكاتە ئامرازێكی كاریگەر و لە هەمان كاتدا مشتومڕاوی.

لێكەوتە ئابووری و سیاسییەكانی لەسەر ئێران :
گەڕانەوەی گەمارۆكانی ئەنجوومەنی ئاساییش، بەتایبەت لە بواری بانكی، نەوت و كەشتیوانیدا، كاریگەرییەكی جددی لەسەر ئابووریی ئێران دەبێت. كۆمپانیا بیانییەكان لە ترسی سزا نێودەوڵەتییەكان و هەروەها سنوورداركردنە بانكییەكان، لە هاوكاری لەگەڵ ئێران خۆیان دەپارێزن. ئەمەش دەبێتە هۆی دابەزینی بەهای پولی نیشتمانی و كشانەوەی سەرمایەگوزارانی نێودەوڵەتی.
لەسەر ئاستی سیاسی، چالاككردنی میكانیزمی ماشە دەكرێت متمانە بە لایەنە میانڕەوەكانی ئێران كەم بكاتەوە كە لایەنگری گفتوگۆ و بەرجام بوون. هەروەها دەكرێت دیدگای “ڕۆژاوا جێگەی متمانە نییە” بەهێز بكات و بەم شێوەیە ببێتە هۆی بەهێزبوونی سیاسەتەكانی بەرگری لە بەرانبەر ڕۆژاوا. ئەگەری ئەوەش هەیە كە ئێران سیاسەتە نێودەوڵەتییەكانی بەرەو هاوبەشەكانی وەك ڕووسیا و چین ببات و بەرەو هاوپەیمانێتی و هاوكارییە ئابووری-سەربازییە نوێیەكان هەنگاو بنێت.

سناریۆكانی داهاتوو :
لە بارەی داهاتووی بەرجامەوە، پسپۆڕانی مافی نێودەوڵەتی چەندین سناریۆیان خستووەتە ڕوو. یەكەم، سناریۆی زیندووكردنەوەی بەرجامە كە تیایدا لایەنەكان، لەوانەش ئەمریكا، وڵاتانی ئەوروپا و ئێران، ڕێكدەكەون لەسەرخۆپاراستن لە چالاككردنی میكانیزمی ماشە. ئەمەش پێویستی بە ڕێككەوتن لەسەر خاڵە جیاوازەكان هەیە. دووەم، سناریۆی مردنی بەرجامە كە ئەگەر ناكۆكییەكان چارەسەر نەكرێن و یەكێك لەلایەنەكان، بەتایبەت ئەمریكا، بە فەرمی میكانیزمی ماشە چالاك بكات، بەرجام بەتەواوی هەڵدەوەشێتەوە. سێیەم، سناریۆی ڕێككەوتنی كاتی یان سنووردارە، كە تیایدا ئێران لە بەرانبەر هەڵگرتن یان كەمكردنەوەی بەشێك لە گەمارۆكان، هەنگاوی سنووردار و شیاوی پشكنین لە بواری پیتاندندا دەنێت.
لە كۆتاییدا، میكانیزمی ماشە وەك شمشێرێكی دوو دەم وایە؛ دەتوانێت هۆكارێك بێت بۆ پاراستنی پابەندبوون لە جێبەجێكردنی بەرجام، یان هۆكارێك بێت بۆ داڕمانی ڕێككەوتنەكە و گەڕانەوەی گەمارۆ نێودەوڵەتییەكان. هاوسەنگی لەم نێوانەدا، پەیوەستە بە ئیرادەی سیاسیی لایەنە بەشداربووەكانەوە بۆ گەیشتن بە لێكتێگەیشتن و خۆپاراستن لە توندكردنی ئاڵۆزییەكان.