زاری كرمانجی-هەریر
ساڵانێكە لە چواڕیانێكی سەنتەری قەزای هەریر سەر بە پارێزگای هەولێر، پەیكەرێك بۆ شاعێر و نووسەری مێژوویی (عەلی حەریری) دروست كراوە و تائێستا پارێزگاری لێ كراوە، تیمەكانی شارەوانی شارەكەش بەردەمی پەیكەرەكەیان بە گوڵ و سەوزایی ڕازاندووەتەوە.
بەپێی زانیارییەكانی زاری كرمانجی مێژووی دانانی پەیكەری (عەلی حەریری) بۆ چەند ساڵێك دوای ڕاپەڕین دەگەڕێتەوە، كە لەلایەن پەیكەر سازێك دروستكراوەو چەند جارێكیش لەلایەن سەرۆكایەتی و شارەوانی هەریر نۆژەن كراوەتەوە، ئەمەش دیمەنێكی جوانی مێژوویی و ئەدەبی بە شارەكەدا بەخشیوە. هەروەها تیمەكانی سەرۆكایەتی شارەوانی قەزای هەریر، بەشێوەیەكی بەردەوام بەردەمی پەیكەرەكە بە گوڵ و سەوزایی دەڕازێننەوە.
وەك سەرچاوە مێژووییەكان ئاماژەی بۆ دەكەن، ئەحمەد عەلی، ناسراوە بە (عەلی حەریری) خەڵكی گوندی حەریری شاری هەكاریی باكووری كوردستان بووە و چەند سەدەیەك لەمەوبەر نووسەر و شاعیری كلاسیكی كوردی ئەو سەردمەی فەرمانڕەوایی میرنشینی مەروانییەكان بووە، واتە یەكێك بووە لە شاعیرە بەناوبانگەكانی سەدەكانی ڕابردوو، تەنانەت دەبێت عەلی حەریری لە سەردەمی پێش ئەحمەدی خانی ژیابێت، چونكە ناوبرایش باسی لەو شاعێرەی مێژووییەی كوردی كردووە.
عەلی حەریری، بە منداڵی خراوەتە بەر خوێندن و گەلێك ناوچەو شار و وڵاتان گەڕاوە و سەرەنجام لە شاری عەنتابی كوردستانی باكوور مۆڵەتی مەلایەتی وەرگرتووە، لە سەردەمی خۆیدا ناوبانگی زۆری هەبووە، هەروەك مەولانا جامی لە بیرەوەرییەكانیدا باسی لەم شاعیرە كوردە كردووە، كە شیعرەكانی هەموو بوارێكی گرتووەتەوە، چونكە جگە لە زمانی شیرینی كوردی، شارەزایییەكی زۆر باشی لە زمانی توركی و فارسی و عەرەبیدا هەبووە، ئەمەش دەنگدانەوەی باشی هەبووە، بەتایبەتیش لەو سەردەمدا بۆ خوێندن و نووسین پێویستی بە هەوڵ و كۆششی زۆر هەبووە، بەڵام ناوبراو كۆڵی نەداوە.
وەك لایەنە پەیوەندیدارەكانی قەزای هەریر ئاماژەیان بۆی كرد: دانانی پەیكەری شاعێر و نووسەر (عەلی حەریری) لە چواڕیانی شارەكە، بۆ دوو هۆكار دەگەڕێتەوە، یەكەمینیان ڕێزگرتنە لە ئەدەبیات و ناسناوی شاعێر و نووسەرێكی مێژوویی كورد، دووەمیان ناوبراو ناسنامەی حەریری هەبووە، ئەوەش وایكردووە كە دانیشتووانی قەزاكە بە كەسایەتێكی ڕۆشنبیری خۆیان ناوببەن.
جگەلە پەیكەری عەلی حەریری، لە شەقامێكی گشتی سەنتەری قەزای هەریر، پەیكەری خانزاد میری سۆران دانراوە، كە سەردەمانێك لە ناوچەكە حكومڕانی كردووەو یەكێك بووە لە ئافرەتە بوێر و شۆڕشگێڕانەی كورد، هەروەها شوێنەواری چەندین قەڵاو ئەشكەوتی مێژوویی لە سنوورەكە بوونیان هەیە، ئەوانەش بووچوون لە مێژوو كەلتووری دەڤەری هەریر دەكەن.
