بابەتی شەشەم: خێزان یەكەمین لانكەی پشتیوانی یان گەورەترین كۆسپ بۆ گەنجان؟
كامەران ئیبراهیم شێروانی
پێش ئەوەی گەنجێك لە هیچ قوتابخانەیەكدا فێری ئەلفوبێی زانست بێت، لە قوتابخانەی ژیان و لەناو دڵی خێزاندا، فێری یەكەمین وانەی بوون دەبێت. خێزان ئەو یەكەمین خاكەیە كە تۆوی ناسنامە و ئاواتی تێدا دەچێنرێت؛ ئەو شوێنەیە كە یان دەبێتە نیشتمانێكی ئارام بۆ گەشەكردنی باڵەكان، یان زیندانێكی بێدەنگ بۆ كپكردنی هیواكان. كاتێك باس لە گۆڕینی گەنجێك لە بوونەوەرێكی چاوەڕوانەوە بۆ مرۆڤێكی دەستپێشخەر دێتە ئاراوە، هەموو ڕێگاكان سەرەتا بە كۆڵانی ماڵەوەدا تێدەپەڕن. لێرەدایە كە چارەنووسی گەورەترین بیرۆكەكان دیاری دەكرێت: ئایا خێزان دەبێتە یەكەمین چرای داگیرساو لەسەر ڕێگاكەی، یان یەكەمین سێبەری ترسناك؟
زۆرجار، ئەم سێبەرە لەژێر پەردەی خۆشەویستی و پەرۆشیدا خۆی دەشارێتەوە. خەونە پیرۆزەكەی “دامەزراندن”، كە لە ئەنجامی ساڵانێك لە ناسەقامگیریی ئابوورییەوە لە هزری نەوەی پێشوودا چەسپیوە، وەك قەفەزێكی زێڕین وایە. ئەم قەفەزە، كە بە نیازی پاراستنی گەنج لە نادیاریی ئایندە دروست كراوە، لە ڕاستیدا گەورەترین وزەی داهێنانی تێدا بەند دەكات. ئەمە تەنها پاڵپشتی نەكردنی بیرۆكەیەكی نوێ نییە، بەڵكو گۆڕینی پێناسەی سەركەوتنە بۆ تەنها یەك ڕێگا. لەم نێوەندەدا، دیواری تێنەگەیشتن لە جیهانی نوێی كار بەرز دەبێتەوە. كاركردن لە ڕێگەی ئۆنلاینەوە، بازاڕكردنی دیجیتاڵی، دەستكردن بە كارێك ئەگەر بچووكیش بێت لە فەرهەنگی ئەواندا “كاری ڕاستەقینە” نییە. پرسیارە دووبارەكانی وەك “ئەمە نان پەیدا دەكات؟” دەبنە ژەهرێكی بێدەنگ كە هێواش هێواش متمانەبەخۆبوونی گەنجەكە دەشێوێنن و وای لێ دەكەن گومان لە ڕاستی و دروستیی خەونەكەی خۆی بكات.
بەڵام كاتێك خێزان بڕیار دەدات ببێتە چرای داگیرساو، هەموو هاوكێشەكە پێچەوانە دەبێتەوە. لێرەدا، گرنگترین پشتیوانی، پشتیوانیی دەروونییە؛ پێدانی “مافی شكستخواردن” بە گەنج. كاتێك گەنجێك دەزانێت كە ئەگەر هەموو جیهانیش پشتی تێبكات، ماڵەوە ئەو پەناگەیەیە كە دەتوانێت بە دڵشكاوییەوە بگەڕێتەوە ناوی و لەوێوە سەرلەنوێ هەستێتەوە، ئەو كاتە بوێریی ئەوەی دەبێت كە گەورەترین ڕیسك بكات. ئەم باوەڕە دەروونییە زۆرجار دەبێتە یەكەمین سەرمایەگوزاریی كرداری: دابینكردنی ژوورێك، كۆمپیوتەرێك، یان تەنانەت بژێوی ژیان بۆ چەند مانگێك، دەبێتە ئەو بنەمایەی كە یەكەمین خشتی پڕۆژەكەی لەسەر دادەنرێت. خێزانێكی لەم شێوەیە تەنها پاڵپشتی منداڵەكەی ناكات، بەڵكو دەبێتە باڵیۆزی كولتوورێكی نوێ. كاتێك دایك و باوك بە شانازییەوە باس لەوە دەكەن كە كچەكەیان لە ماڵەوە بزنسێكی ئۆنلاینی دامەزراندووە، ئەوان لە ڕاستیدا یارمەتی شكاندنی بتە كۆنەكانی تێڕوانینی كۆمەڵگە دەدەن.
لە كۆتاییدا، شۆڕشی ڕاستەقینەی گۆڕینی كۆمەڵگە لە چاوەڕوانییەوە بۆ بەرهەمهێنان، لە چوارچێوەی دیوارەكانی ماڵەوە دەست پێ دەكات. خێزان ئەو ئەڵقە ونبووە نییە، بەڵكو خودی ئەو زنجیرەیەیە كە دەتوانێت گەنج بە ئایندەوە ببەستێتەوە یان بیخنكێنێت. بەڵام گریمان گەنج لەم یەكەمین تاقیكردنەوەی ژیاندا سەركەوت و خێزان بووە لانكەی خەونەكانی، ئایا كاتێك هەنگاو دەنێتە دەرەوە، سیستەمی پەروەردە و قوتابخانە ئامادەیە ئەم خەونە گەورەتر بكات، یان خۆی كۆسپێكی نوێیە؟ لە بابەتی داهاتوودا، تیشك دەخەمە سەر ڕۆڵی چارەنووسسازی پەروەردە لەم هاوكێشەیەدا.
