پارتی بە شێوازە دیموکراسی و مەدەنییەکان لەسەر بنەمای بیروباوەڕ و ڕێبازی مستەفا بارزانی تێدەکۆشێت
ئامادهكردنی: بهختیار سهباح
پارتی دیموكراتی كوردستان لە 16ـی ئابی 1946 بە سەرۆكایەتی بارزانیی نەمر دامەزراوە، ئەوكات ناوی ( پارتی دیموكراتی كورد ) بوو، دواتر لە كۆنگرەی سێیەم كە لە كەركووك بەڕێوەچوو، ناوەكەی گۆڕدرا بۆ پارتی دیموكراتی كوردستان.
پارتی لە ماوەی 79 ساڵی خەباتی خاوەنی چەندین دەستكەوتی نەتەوەیی و نیشتمانییە، پارتی لە ساڵی 1961 بە رابەرایەتی بارزانیی نەمر شۆڕشی ئەیلوولی هەڵگیرساند، كە شۆرشێكی سەرتاسەری بوو لە كوردستان، پارتی بۆ بەدەستهێنانی مافەكانی كورد رووبەڕووی رژێمی ئەوكاتی عێراق بووەوە، كە چەندین دەستكەوتی هەبوو وەك رێككەوتنی 11ـی ئادارـی 1970ـی نێوان كورد و بەغدا، بۆ یەكەمجار دان بە مافی ئۆتۆنۆمی بۆ كورد نرا، لە چوارچێوەی عێراقدا كۆمەڵێك ماف بۆ كورد دەستەبەركرا.
دوای ئەوەی كورد خۆی رێكخستەوە رژێمی بەعس كەوتە جمووجۆڵ، بۆ ئەوەی رێككەوتنەكە لەبارببات، لە ساڵی 1975 رێككەوتنی جەزائیری لەگەڵ شای ئێران واژووكرد، رێككەوتنەكە دەسەڵاتی بە ئێران دا سنوورەكانی لەگەڵ عێراق رێكبخاتەوە، ئەمەش وایكرد هاوكارییەكانی ئێران بۆ كورد كۆتاییهات و شكستی بە شۆڕشی ئەیلوول هێنا. پارتی لە سەرەتایی دامەزراندنییەوە 14 كۆنگرەی بەستووە، دوا كۆنگرەشی لە شاری دهۆك بووە.
ئێستا 79 ساڵ بەسەر دامەزراندنی پارتی دیموکراتی کوردستان تێپەڕ دەبێت، پارتێك کە لەسەر بنەمای باوەڕ بوون بە مافەکانی مرۆڤ، دادپەروەریی کۆمەڵایەتی، گەشەپێدانی بەردەوام، فرەیی سیاسی و نەتەوەیی و ئایینی و کولتووری، پێکەوەژیانی ئاشتیانە، ئازادییەکان و یەکسانی، مافی بڕیاردانی چارەنووس بۆ نەتەوەی کورد و گەلی کوردستان، دەستی بە خەباتی سیاسی و چەکداریی کرد.
لەدوای شۆڕشی دووەمی بارزان، هاوکات لەگەڵ ڕاگەیاندنی کۆماری کوردستان لە شاری مەهاباد، پارتی دیموکراتی کوردستان لە (16ـی ئابی ساڵی 1946 ) بەسەرۆکایەتی ژەنەڕاڵ مستەفا بارزانی دامەزرا، پارتی دیموکراتی کوردستان پارتێکی دیموکراتی نیشتیمانیی جەماوەرییە، بڕوای بە مافەکانی مرۆڤ، دادپەروەریی کۆمەڵایەتی، گەشەپێدانی بەردەوام، فرەیی سیاسی و نەتەوەیی و ئایینی و کولتووری، پێکەوەژیانی ئاشتیانە، ئازادییەکان و یەکسانی، مافی بڕیاردانی چارەنووس بۆ نەتەوەی کورد و گەلی کوردستان هەیە، بە شێوازە دیموکراسی و مەدەنییەکان لەسەر بنەمای بیروباوەڕو و ڕێبازی مستەفا بارزانی تێدەکۆشێت.
*پێشینهی مێژوویی
له ١٦ی ئهیلوولی ١٩٤٣ كۆمهڵهی ژیانهوهی كورد (ژ ك) له ڕۆژههڵاتی كوردستان دامهزرا، دواتر له ١٦ی ئابی ١٩٤٥ ناوی بۆ حزبی دیموكراتی كوردستانی ئێران گۆڕدرا، ئهم حزبه توانی به پشتیوانی یهكێتی سۆڤیهت له ٢٢ی كانوونی دووهمی ١٩٤٦ كۆماری كوردستان (مەهاباد) له بهشێكی خاكی ڕۆژههڵاتی كوردستان به سهرۆكایهتی قازی محهمهد دابمهزرێنێت، هاوكات له باشووری كوردستان له ١٥ی كانوونی دووهمی ١٩٤٥ لێژنهی ئازادی به سهرۆكایهتی ژهنهراڵ مستەفا بارزانی دامهزرا.
دوای نسكۆی شۆڕشی دووهمی بارزان ساڵی ١٩٤٥، ژهنهراڵ مستەفا بارزانی فهرماندهی گشتی شۆڕش، به ڕاوێژ لهگهڵ لێژنهی ئازادی و فهرماندهی بهرهكانی جەنگ، دوای پهیوهندیكردن به سهركردهكانی كوردی ڕۆژهەڵاتی كوردستان و بهرپرسانی سۆڤیهت، به تهواوی هێزهكانیهوه بڕیاری كشانهوه بهرهو كوردستانی ئێرانیدا و پاش چهندین شهڕ و پێكدادان سهرهنجام له ١١ی تشرینی یهكهمی ١٩٤٥ له ڕێگهی كێلهشین-مهرگهوهڕهوه چوونه نێو خاكی ڕۆژهەڵاتی کوردستانەوە، دوای ڕاگهیاندنی كۆماری كوردستان له مەهاباد، سهرهڕای سهختی بارودۆخیان، هێزهكهی ژهنهراڵ مستەفا بارزانی به تهواوی توانایهوه چووه پاڵ كۆمار.
*بڕیاری دامهزراندن
بارودۆخی كوردستانی ئێران به گۆڕانكارییه لهبارهكانییهوه بیری لێژنهی ئازادی لهبارهی چارهنووسی بزووتنهوهی كوردی له باشووری كوردستان خاونهكردهوه، بهتایبهت تاقیكردنهوهكهی دامهزراندنی حزبی دیموكراتی كوردستانی ئێران و ئهو ئهزموونانهی له شۆڕشی دووهمی بارزان بهدهست هاتبوون دهریانخست ئهم قۆناغە دامهزراندنی حزبێك له كوردستانی عێراق هاوشێوهی حزبی دیموكراتی كوردستانی ئێرانی پێویسته، بۆیه پاش لێكۆڵینهوه و لێكدانهوەی قووڵی بارودۆخی ناوچهكه، مستەفا بارزانی لهگهڵ هاوڕێ، ئهفسهر و ئهندامانی لێژنهی ئازادی بڕیاری دامهزاندنی حزبێكیان له كوردستانی عێراق دا، بهشێوهیهك لهگهڵ ئاوات و ئامانجهكانی گهلی كوردستاندا بگونجێت.
بناغهی دروستكردنی پارتی دیموكراتی كورد له یهكهم كۆبوونهوهی مستەفا بارزانی لهگهڵ ههریهك له پارێزهر ههمزه عهبدوڵا، نهقیب میرحاج ئەحمەد تاهیر، عهقید ڕوكن عزەت عەبدولعەزیز، نهقیب مستەفا خۆشناو، نهقیب خەیروڵا عەبدولکەریم، نهقیب محەمەد مەحمود قودسی و مولازم نوری ئەحمەد تەها دانرا، ههر ئهمانهش دواتر ناوی دهستهی دامهزرێنهریان لێنرا، ههر لهو كۆبوونهوهیهدا ههوڵ درا یهكهم پرۆگرام و پهیڕهوی ناوخۆی حزب جێگیر بكرێت.
بههۆی ئهو قۆناغه ههستیارهی كۆماری كوردستانی پێدا تێپهڕدهبوو، بۆ ئهوهی لهلایهن وڵاتانی ناوچهكهوه مهترسی نهكهوێته سهری، مستهفا بارزانی و هاوڕێكانی بڕیاریاندا دامهزراندنی حزب و چالاكییهكانی ڕاستهوخۆ بگوازرێنهوه باشووری كوردستان، ههر بۆ ئهم مهبهسته بڕیاردرا هەمزە عەبدوڵا به تهواوی دهسهڵاتهوه و به چهند ڕاسپاردهیهك بهمهبهستی كۆبوونهوه لهگهڵ كاربهدهستانی حزبی شۆڕش، ڕزگاری و لقی دیموكرات له سلێمانی بنێردرێتهوه باشووری كوردستان.
*ئامانج لە دامەزراندنی پارتی
پارتی دیموکراتی کوردستان 79 ساڵە لەپێناو خەباتی گەلی کوردستان لە باشووری کوردستان تێدەکۆشێت و خەبات بۆ ناساندنی کێشەی کورد لەسەر ئاستی هەرێمیی و نێودەوڵەتی دەکات.
كۆنگرهی یهكهم یاخود (دامهزراندن)ی پارتی دیموكراتی كوردستان – (پارتی دیموكراتی كوردی عێراق – ١٦ی ئابی ١٩٤٦)، لهسهر ڕاسپاردهی ژهنهراڵ مستهفا بارزانی له بەغدا بە ئامادهبوونی ٧٠ نوێنەر له كهسایهتییهكانی كوردی باشووری كوردستان، بهشێوهیهكی نهێنی بهسترا و تێیدا دامهزراندنی پارتێكی سیاسی نوێ له باشووری كوردستان ڕاگهیهنرا. مستهفا بارزانی به سهرۆك هەڵبژێردرا، شێخ لەتیفی حەفید و کاکە زیادی کۆیە کرانە جێگرانی سەرۆک، ساڵی 1979، پارتی دیموکراتی کوردستان نۆیەم کۆنگرەی خۆی بەست و سەرۆک بارزانی بە سەرۆکی پارتەکە هەڵبژارد، کە لە ساڵی 1980 تاوەکو ساڵی 1991، سەرکردایەتی چەندین داستانی دژ بە ڕژێمی ئەوکاتی عێراقی کردووە، سەرۆک بارزانی ڕۆڵی سەرەکی بینی لە پێکهێنانی بەرەی کوردستانی، ڕابەرایەتی مەیدانی ڕاپەڕینی گەلی کوردستانی لە ساڵی 1991 کرد.
*دوو یادی مێژوویی لە ڕۆژێکدا
لەگەڵ یادی دامەزراندنی پارتی دیموکراتی کوردستان، یادی لەدایکبوونی سەرۆک بارزانیشە، سەرۆک بارزانی لەدایکبووی 16ـی ئابی ساڵی 1946ـە، لە مەهاباد ، ساڵی 1947 لەمەهابادەوە دەگەڕێندرێتەوە باشووری کوردستان، ساڵی 1961 بەناچاری خوێندن جێدەهێڵێت، ساڵی 1962 دەبێتە پێشمەرگە، لەساڵی 1970 ئەندامی شاندی دانوستانکاری شۆڕش- حکوومەت بووە، ساڵی 1970 بە ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی پارتی هەڵبژێردرا، ساڵی 1979 بە سەرۆکی پارتی هەڵبژێردرا ساڵانی 1980-1987 ڕۆڵی بنچینەیی لە پێکهێنانی بەرەی کوردستانی گێڕا، ساڵی 1988 فەرماندەی گشتی داستانی خواکوڕکی کردووە ، ساڵی 1991 رابەری مەیدانی راپەڕینی گەلی کوردستان بووە ، 7ـی نیسانی1991 سەرپەرشتی داستانی کۆڕێی کردووە، لە ئاداری 1991 داوای هەڵبژاردنی ئەنجوومەنی نیشتمانی و دامەزراندنی حکوومەتی کردووە، لە هەڵبژاردنی 1992خۆی بۆ رێبەرایەتی هەڵدەبژێرێت و دەنگی یەکەم بەدەستدەهێنێت، لە حوزەیرانی1991 خەڵاتی ئاشتی بە گەلی کوردی پێبەخشراوە، لە نیسانی2004 سەرۆکی ئەنجوومەنی حووکمی عێراق بووە، لە 14ـی حوزەیرانی2005 بە سەرۆکی هەرێم هەڵبژێردرا، لە 25ـی ئەیلوولی2017 ریفراندۆمی بۆ سەربەخۆیی باشووری کوردستان سازدا، لە کۆنگرەی 14ـەمی پارتی بەسەرۆک هەڵبژێردرایەوە.
