پێگەی ئافرەت لە فەلسەفەی بارزانیدا؛ وەك بنەمایێكی سەرەكی نەك پێداویستیێكی مۆدێرنە

‎ ئەژین غفار

چاوخشاندنێك بە مێژوو، ڕێباز و عەقیدەی بارزانییدا بۆمان ڕوون دەكاتەوە كە پرسی باوەڕبوون بە ڕێزی ئافرەت و یەكسانی؛ لە باوەڕ و فەلسەفەی بارزانییدا ڕەگی داكوتیووە. نەك پرسێك بێت دیموكراسییەت و مۆدێرنە لەگەڵ خۆی هێنابێتی. یەكێك لەو نیشانانەی كۆمەڵگەیێكی پێشكەوتوو و شارستانی پێ دەناسرێتەوە، بریتییە لە پێگە و ڕۆڵی ئافرەتان لە كایەكانی حیزب و حوكمڕانیدا. لە فەلسەفە و ڕێبازی بارزانیشدا، ئافرەتان ڕۆڵێكی سەرووتر لە خانمی ماڵ یان پەروەردەكارییان هەیە. لەوانەیە زەقترین بەڵگە چالاكی ئافرەتان بێت لەنێو سیاسەت و پارتی دیموكراتی كوردستان. لە هەمان كات، ڕیشەییترین بەڵگەش دەكرێت دامەزراندنی (یەكێتی ئافرەتانی كوردستان) بێت، لەسەر ڕاسپاردەی باوكی ڕۆحیی نەتەوەی كورد؛ مەلا مستەفا بارزانیی نەمر، لە ڕێككەوتی 1952/12/11.
بۆ ئەوەی بسەلمێنین كە پێگە و باڵایی ئافرەت پەیوەست نەبووە بە هاتنی دیموكراسییەت و مۆدێرنە بۆ كوردستان، بەڵكو بنچینەیەكی ڕێباز و ژیانی بارزانییەكان بووە، دەكرێت بگەڕێینەوە بۆ ئەو مێژوونووس و گەڕیدە ڕۆژئاواییانەی لە كتێبەكانیاندا وەسفی خوو و ڕەوشتی كورد بە گشتی و دەڤەری بارزانیان بە تایبەتی كردووە.
هەندێك لە سەرچاوە مێژووییەكان باس لە هەبوونی حاخامێكی (ڕابی) ژن دەكەن لە سەدەی شازدە و حەڤدەی زاییینی لە ناوچەی بارزاندا بە ناوی (ئەسینات بارزانی). كە لە دوای باوانی، دەبێتە جێنشینی ئایینی ناوچەكە. لەو سەردەمەی كە ئافرەتان لە سەرانسەری دونیا دەچەوسێندرانەوە، مافەكانیان زەوت دەكران و بە هاووڵاتی پلە دوو هەژمار دەكران، لە ناوچەی بارزان؛ ئافرەتە بارزانییەكان ڕێبەر بوونە و لەو پەڕی ڕێز و شكۆدا ژیاون. (ئەسینات بارزانی) لە زمان و سەرچاوە عیبرییەكاندا بە (تەنایت بارەزانی)، وەك هۆشمەندێكی كورد-جولەكە ناوی تۆماركراوە. ئەمە نەك تەنیا بەڵگەی ڕێزی زۆری ئافرەت لای بارزانییەكان بووە، بەڵكو ئاماژەشە بۆ ئاستی ڕۆشنبیری و سەقافەتی ڕێزگرتن لە بیروباوەڕی ئایینی جیاواز لە دەڤەرەكە.
هەروەها، بازیل نیكیتین؛ دیپلۆماتكاری ڕووسی و نووسەری فەڕەنسی، درێژە بە بابەتەكە دەدات و دەڵێت: “خوو و ڕەوشتی خەڵكانی ئەو ناوچەیە، بریتی بوون لە قوڕبانیدانێكی بێ سنوور بۆ بنەماكانیان، ڕێزگرتنی بێ سنوور لە ژنەكان، پابەندبوون بە پەیمان و میواندۆستی و هتد…. ” یاخود، گەڕیدە و ڕۆژهەڵاتناسەی ئەوروپاییەكان لەتۆماری گەشتنامەی ئەو سەردانانەی بە كوردستان و ناوچەكەدا كردوویانە، وا باسی ئافرەتانی كوردییان كردووە كە سەربەست بوونه و ئازادییان لە ژنانی تورك و فارس و عەرەب زیاتر بووە. وا دەگوتریت: كە دانیشتووانی هەر دەوڵەتێك هاوشێوەی حوكمڕانەكانیان ڕەفتار دەكەن، دیارە كاریگەری ڕێباز و ڕێچكەی بارزانییش (وەك ڕێبەری سیاسی، نەتەوەیی و شۆڕشی ناوچەكە) لە ناوچەكانی كوردستان بە گشتی ڕەنگی داوەتەوە.
ئاشكرایە؛ پەرۆشی ڕابەری كورد (بارزانی نەمر) لەمەڕ پرسی پێشەنگی ئافرەتان بۆ نەوەكانی دوای خۆیشی گواستراوەتەوە. بۆیە دەبینیین، لە ڕێككەوتی 13ـی نیسانی 2025، یەكەمین كۆنفڕانسی ئافرەتانی كوردستان بە ئامادەبوونی جەنابی سەرۆك بارزانی، لە پایتەختی هەرێمی كوردستان بەڕێوەچوو. ئامادەگی جەنابی سەرۆك بارزانی لە كۆنفڕانسەكەدا شتێكی سادە نەبوو، بەڵكو ڕەنگدانەوەی باوەڕی قوڵی ڕێبازی بارزانی بوو بە هێزی ئافرەتان. لە میانەی كۆنفڕانسەكەدا، پەیامێكی قوڵ لە پشت دروشم و وتارەكەی سەرۆك بارزانی بوو، وتارەكە هەم به سەردێری ( بە تواناكانمان داهاتوو بنیات دەنێین) دەستی پێ كرد، هەم تێیدا ستایشی ڕۆڵی بەرزی ئافرەتان لە شۆڕشەكانی ئەیلول و گوڵان، هێزی بێوێنەی كچانی پێشمەرگە و ڕابردوو كرا. ئەمە ئاماژە بوو بەوەی ڕووی وتاری سەرۆك بارزانی هەم لە تێكۆشەرانی ڕابردوو بوو، هەم لە كردنەوەی دەروازە و دەرفەتی زیاتربوو بۆ ئایندەی ئافرەتانی كوردستان.

سەرچاوەی زانیارییە مێژووییەكان:
دیپلۆماسی و هزری سیاسی كوردستانی، ڕۆڵی سیاسی و كۆمەڵایەتی ژنی كورد لە باشووری كوردستاندا ( 1921-1968)