ڕێکارێ مزوری
حەفت هۆزی کورد لە یەكگرتنێكی ئارەزوومەندانەدا بەناوی مللەتی بارزان ئەم حەفت عەشیرەتە لەگەل بەشێک لە هوزی نێروەیی و دۆسکی ژۆری ، هۆزی (بەرۆژی)؛ هۆزی (نزاری)؛ عەشیرەتی (شێروانی)؛ عەشیرەتی (دوڵەمەڕی)؛ عەشیرەتی (مزوری)؛ عەشیرەتی (گەردی)؛ عەشیرەتی (هەركی بنەجێ). ئەوان خۆیان لە سەر بەرنامەیەكی كۆمەڵایەتی و ئابووری و سەربازی رێكخستووە.
1. بەرۆژی: بەرۆژ لە دەوروپشتی بارزاندا جێنیشتەن، گوندەكانی لە دەوروبەری گوندی بارزانن و ئەم گوندانەش لە خۆدەگرێت (بارزان، بلێ، بازێ، باڵندا، سەڤرە، ئالیان، رەزیان، هەمدلا، هەڤندكا، ببانا، هەسنێ، هۆستان، هەسنەكا، رێشە، ئاستە, سالوكا-فقیران-دازا).
2. نزاری: سنووری ئەم تیرەیە لە باكوور زێی گەورەیە، لە باشوور چیای پیرسە، ئەم گوندانە لە خۆدەگرێت (زۆرەگڤان، دەربوتكێ، سەفتێ، سەركەڤر، ناڤدارا، ئیسومەڕا، شرێ، ئالكا، ئیروان، توریشكێ، سکا . ملانێ . هه‌ربو . بێکرێس
3. عەشیرەتی شێروانی: لەم گوندانە پێكدێت (رێزان، پیرەساڵ، شكەفتێ، شانەدەر، سۆڕانكێ، فەقیان، ئاڤدەلان، سۆرانی ژوورو، كانیەدان، شیڤەدزێ، سەكویێ، دێریشكێ، دۆرێ، لێرەبیر، زنگورە، كانیەدێر، بێدارۆن، زرارا، كوران، گولانۆك، بانێ، كوركێ، ژاژوك، گۆڕەتوو، بنێ بیا، بێسترێ، گویسكێ، لەشكریا، شێخ سیدا، مێرگەسۆر، سپیندارا، ماڵەسوار، كانیالنجا، چەمێ، بەردەرێ، بێدود، پیران، بابكێ، سەرۆكانی، مەڕانێ، مەسەن، كاڤلان، بێدیاڵ، كانی بۆت، راوەشان، بیێ، بێخشاش، تاتكێ، خالونە، سەرکێری، گڕدكاڵ، سەردەری، شێروان مەزن، كانیاتا، كوڵەكا, كركەموو، دودەمەڕا، لێری، زركێتە، بێرسیاڤ ، مامیسكێ، ڤاژیێ، كەكلە، مەمولان، خێرەزوك، كەڵوك, هەلون, هەزیر, مەران, ئیسومەرا, مەیدان, ئینەمسید, بەنوك, كاولەباس, زەرگەتە, ناودەشت, ملەستری, گورەكروسك, گۆرابۆزا, سوسناوە, بنی سەرچەل, نەرمێ, مارماروك,چمەكژین, كولیتان, بندەر, تەلگیرە, كروژیا, سانە).
“چەکی کولتوور، کاریگەرترین چەکە بۆ پاراستن و گەشەکردنی نەتەوەکان”
4. عەشیرەتی دوڵەمەڕی: سنووری ئەم تیرەیە لە (سارداو) تا گوندی (باوە) یە، ئەم گوندانە لە خۆدەگرێت (خەردن ، لێلوك، ناف مێرگا، بۆكران، خەلان، ئەشكەفتوان، گۆڕە، شیتنە، سەدەر, باوە، خۆشكان، گۆڕاگۆم (ئازادی)، شێخان ، شێخاناپشت قەڵەندەر، بێبێل، خەڕا، شێروكیان، كونەمار، مەزنێ، سارداڤ، كەڤنەگوند، دێرانا، خیشكەل، ئیسڤەیل، فەقیانێ، موسەكاوە، بێدولێ، لێرسماق، مێوكێ…).
5. عەشیرەتی مزووری: عەشیرەتی مزۆری پێكدێت لە مزوری وڵات ژۆری وڵات ژێری.
أ- وڵات ژێری: پێكدێت لە (داویدكا، تێل، شنگێل، شیفكێ، هەلێن، بێكۆل، بابسێفا، ئاڤەدۆر، هیزان، ئەردێل، سیدان، ماسەكا، بێكرۆب).
ب- وڵات ژۆری: پێكدێت لە (سێلكێ، ستۆپی، گوێزێ، ئیدڵبی، پێندرو، موكا، ناف كركا، دێزو، سپیندارا، پالان، كوڕان، گوزائاستەنگێ، میرۆز، نافچەلا، بوسێ، توێ، شیڤێ، بەنان، بژیان، رەوین، سلورێ، سۆمێ، بەزینا، سینا، بناڤی، ئەرگۆش، ماوەتا، گلانە…).
6. عەشیرەتی گەردی: پێكدێت لە (زێت، زەرگەتە، هۆپە, بێرۆخ، بێشون،هلانیا،سەرۆكانی، نهاڤە، موسەكا، ئیسیان، زەرن، گرانە، رزێ، ئینەدار، هەركەشك، كەلێت، بێسكا، بێكور، شەڕوین، روبارك، درڤانا، مەڕان، ماوان، دەریاسۆر، بێگژن، شاناشا، چەما، هەرون، شەپەتا، بێسوسن، بەڤاڤوك، بارڤی، سون، دێركی، كەتینە، هەرمێ، بازگیرا، گیمەدا، گوستە، شیوان، بەلوتیا، بێگاڵتە، رەوا، كەڤنەگوند، زەرون، چیكی، بن هەواس، بن چەنێ، نانی، بێچەنێ, زێتە كون, بێ كەفر, بركە، چیمەلوك، ماسی كون، چەماسیدا، دوێن…).
“لە ساڵی ١٩٨٣ بارزانییه‌کان بە پێنج قۆناغ جینۆسایدکران”
7. هەركی بنەجێ : لەم گوندانە پێكدێت (باسیا، ڤەردەوێل، درێ، ستونێ، گیاژێر، گیاژۆر، نافچەلا، هەركێ، بێداو) ئەم گوندانە لەسەر خاكی كوردستانی باشوورن، ئەوانەی تر لە سەرخاكی كوردستانی باكوورن كە ئەمانەن (كێڵگا، بێگاڵتە، بێزەلێ، نفائیلا، دێرابانێ، شكەوتیا، ساتێ، بایێ، شیوێ، دێ، هەرزێ، بێگوزا، دینارتە، بمبو، بێمتور، سورنس، دێرا، ساڵارا…).
داگیرکەران هەموو جۆرە رەفتارێکیان بەکار ناوە بو رەشکردنەوەو دزینی کلتورو کەلەپوری گەلی کورد.
ناوی جل و بەرگی کوردی:
بەپێی جیاوازیی ناوچەیی و جێندەری (پیاوان و ئافرەتان) جیاوازن. لەم خوارەوە ناوی هەندێک لە جلە کوردییە ناسراوەکان دەخەمە ڕوو:
جلە پیاوانە (جلە نێرینە):
١-شەڵوار (شەڵڤار/پانتۆڵی کوردی) شەڵوەرێکی فراوان و ئاسودەیە بۆ جوڵە.
٢- پێڵەنج (پێڵاو).. پێڵاوێکی کوردییە بە شێوەیەکی گشتی لە پێست دروست دەکرێت یاخود رەشک و کلاش.
٣- (کورتە چاکەت)..چاکەتێکی کورتە کە بە شێوەیەکی گشتی لە سەر شەڵوەر لەبەردەکرێت.
٤- سەربەند (پۆتین/دەستار) سەربەندێکی کوردییە کە لەسەر سەر دەدرێت.
٥- پشتین (پشتوو، شوتک)– جلی سەرماڵەیییە بۆ زستان. پشتوین (پشتک)..حەزێکی کوردییە بۆ بەستنی جەمادانی و شەڵوەر.
٦- کولاو گورەویی ریس و خوریی.
جلە ئافرەتانە (جلە مێینە):
١- کراس (کراس/فستان)فستانێکی درێژ و ڕەنگاوڕەنگە بە زۆربەی جار مەزرخاری تێدایە.
٢- شەڵوەری ئافرەتانە دەرپێ ژنان، شەڵوەرێکی فراوان کە لەژێر کراس لەبەردەکرێت.
٣- کەلەوەڕ (ئارخەڵیق/سەربەستی ئافرەتانە)، سەربەندێکی جوان و ڕەنگاوڕەنگە.
٤- فرمێل (حەزێکی ئافرەتانە) کەمەربەند، حەزێکی جوانە بۆ بەستنی کراس.
٥- دەسمال،پوشی ئافرەتانە.
٦- قوتک، کورتەک بۆ ژنان. ئەم جل و لیباسانە بەپێی ناوچە جیاوازەکانی کوردستان (باشوور، ڕۆژھەڵات، باکوور، ڕۆژاوا) جیاوازییان تێدایە. بۆ نموونە، جلوبەرگی کوردیی هەورامی جیاوازە لەوەی کوردیی بەهدینان یان سۆرانی.
“جینۆسایدی کولتووری کوژرانی کۆمەڵایەتی و ناسنامەییە”
لە کوردیدا ناوە جەمەدانییە جیاوازەکان هەیە، وەک « شال، دەرسووک، جەمەدان، سەروەڵ، سەربەست، حەلالی» کە هەریەکەیان جیاوازییەکی تایبەتیان هەیە لە ڕووی شێواز و بەکارهێنانەوە. جل و بەرگی بارزانیەکان هەروەک جلوبەرگی گشتی کوردانە وەک( جەمەدانی، کولاڤ، بەرگویز، پەشم، لەوندی، چوخ، دەرپێ)
جەمەدانی بارزانی، ڕێسمێکی کلتوری و سەربازیی تایبەت دەناسرێت کە لە ناو هۆزی بارزانی، لە باشووری کوردستان (هەرێمی کوردستان) دروست بووە و پەیوەندی بە مێژووی شۆڕشی کورد و بەرگریی نەتەوەییەوە هەیە.
جەمەدانی: وشەیەکی کوردییە و مانای “کەلەپوری دەڤەرێکی دیارکراوە نیە،بەلام جیاوزیان هەیە لە جۆری گرێدان و بەستن، لە دەڤەری بارزان، بە هۆی شورشەکانی بارزان، کردەوەی سەربازی، ڕێسمی پاڵەوانی، یان جووڵەی شۆڕشگێڕانە،دەگەیەنێت.
رەنگە جیاوازەکانی جەمەدانی « رەش، شین، کەسک، سوور، زەرد، سپی، رەنگاو رەنگ»
١- رەنگی رەش: زوربەی هەرە زوری کوردەکان رەنگی رەش بەکاردێنن، بەتایبەت فەقێ .
٢- رەنگی کەسک: تەنها سەیدەکان بەکاردێنن.
٣- رەنگی سوور: حەفت لە عەشیرەتی بارزانیەکان و « بەرۆژی، نزاری ، مزوری، شێروانی، دولەمەری، گەردی، هەرکی بنەجه، بەشێک لە نێروەو دوسکی ژوری بەکاردێنن.
٤- زەرد: تەنیا ئەوانەی لە مالی خوا گەرانەوە حەجی بەکار دەهێنن.
٥- سپی: تەنها مروڤە ئاینیەکان بەکاردەهێنن.
٦- رەنگاو رەنگ: جەفیە یان قوماشی جوراوجۆر ،کوردانی رۆژهەلات بەکاردەهێنن.
جەمەدانی سوور رەهندەکانی
رەهندێن جەمەدانیا سوور:« سروشتی و ژینگەی، کلتورو کەلەپور
،جڤاکی، ئاینی و ئولداری، بەرخودان و پاراستن، رامیاری»
١- رەهەندی ژینگەی : چونکە دەڤەری بارزان شاخاوی و ساردە بویە یەک یان دوو دانە پێکەوە بەتوندی لەگەل کولاوێکی سپی دەبەستن.
٢- رەهەندی ئاینی: لە روی ئاینییەوە سەرکول کارێکی باش نییە، بویە بارزانیەکان پابەندی ئەم بوچوونەن، نابێت کەسی بێ جەمەدانی و کولاو گیانلەبەر سەر ببڕێت.
٣- رەهندی جڤاکی کومەلایەتی :زور جار نەبەستنی جەمەدانی لە ناو پیاواندا کارێکی ناپەسندوو ناشرینە.
٤- رەهەندی ئابووری: زور جار بو کاری پێویست وەک هێنانەوەی مازی و کەنگروک کەل و پەلی تر بەکار هاتوە بە تایبەت لە شاخدا.
٥- رەهندی بەرخودان و سیاسی: رژێمەکان بەهوی شورشەکانی بارزان زور جار وەک پوشاکی پێشمەرگە یان کەلوپەلی سەربازی رەفتاریان لەگەل بارزانیەکان ئەنجامداوە، بارزانیەکان سەرەڕای هەموو جورە فیشارو زولم ستەم، دەستیان هەلنەگرتووە لە کلتورو کەلەپوری رەسەنی دەڤەرەکەی خویان.جەمەدانی بارزانی لە مێژووی شۆڕشی کوردیدا، پەیوەندی بە پێشمەرگەوە، بەشێک بوو لە کلتوری پێشمەرگە، وەک نیشانەی شەرەفی و شۆڕشگێڕی،بەکاردەهێنرا. لەبۆنە سەربازییەکاندا، جەمەدانی بەسەما و گۆرانییە شۆڕشییەکان جەمەدانی سوری بارزانی، بە ئاڵای تایبەتی هۆزی بارزانی دادەنرێت، کە پەیوەندی بە شێخەکانی بارزان و مەلا مستەفا بارزانیەوە هەیە، ڕەنگی سوور لەم ئاڵایە نیشانەی خوێن و شەهادەتە، جەمەدانی بارزانی، کلتورێکی شۆڕشی کوردی بوو، داگیرکەران و سەدام حوسێن قەدەغەی کرد، زور لە بارزانیەکان بە هوی ئەم جەمەدانیە لە سێدارە دراون و جینۆسایدکراون، چونکە هێمای ئازادی و ناسنامەی کوردی بوو. ئەمڕۆ، ئەم ڕێسمە زیندوو کراوەتەوە، وەک نیشانەیەکی شەرەفی کوردی ماوەتەوە.
٦- دەرکەوتنی سەرۆک مەسعود بارزانی بە جلی کوردی جەمەدانی سوور لە کوچکی سپی و لە کورو کوبونەوەی سیاسی و رامیاری لە ناوەندە دبلوماسی و سیاسیەکاندا، هێمای زیندوو هێشتنەوەی کەلپووری رەسەنی گەلی کوردە.
“جینۆسایدی کولتووری کوردی بەردەوامە”
سه‌رۆڪ بارزانی لە 18\6\2022 چیرۆڪۍ جه‌مه‌دانیی سووری بارزانییه‌ڪانی گێڕایه‌وه و گوتی:
لە ساڵی 1931/1932، دوای ئەوەی بارزانییەڪان ڪۆچیان ڪرد، رۆشتن بۆ تورڪیا. تەبعەن ئەوەی وڵاخی هەبووە توانی بڕوات، ئەوەی وڵاخی نەبووە مایەوە لە ناوچەڪە، ئەحڪامی عورفییان ئیعلان ڪرد، ئەوڪاتە (مشڪی) هەبووە لە هەموو ڪوردستان، سێ ڕەنگ بووە، خەمری و سەوز و ڕەش، لە بارزانیش وەڪوو هەموو ناوچەیەڪی تری ڪوردستان بەپێی زەوقی خۆیان هەرڪەسێك چ ڕەنگێڪی بویستبا ئەوەی دەبەست، پاشان جەمەدانی هاتە بازاڕ، جەنابی شێخ ئەحمەد جەمەدانی سووری بەست، لە خۆشەویستیی ئەو، هەموو موریدەڪانی و خەڵڪی بارزان جەمەدانیی سووریان بەست، یەڪێك لە ماددەڪانی ئەحڪامی عورفی ڪە ئیعلان ڪرا، جەمەدانیی سوور مەمنووعە و هەر ڪەسێڪ بیبەستێت تا ئاستی ئیعدام دەبێ سزا بدرێت.
رۆژێڪ مەفرەزەیەڪی پۆلیس لە نزیڪ گوندی بارزان مێردمنداڵێڪ دەبینن ڪە جەمەدانیی سووری بەستووە، بەو جەمەدانییە دەیخنڪێنن و لاشەڪەشی رادەڪێشن بۆ بلێ ڪە ئەوێ مەرڪەزی حڪوومەت (قایمقامیەت) بووە، دوای ئەو رووداوە، ژن و منداڵ هەمووی پەلاماری مەقەری حڪوومەت دەدەن، لێیان دەدەن بە رەشاش و ئەوانە و زۆر بریندار بوون، رۆژی دواتر 12 پیاوماقووڵی ناوچەی بارزانیان هێنا و لەبەر چاوی هەموو خەڵڪەڪە ئیعدامیان ڪرد، لەو سەردەمەوە بوو بە رەمزی تەحەدی و ئەوەی جەمەدانیی سوور نەبەستی یانی تەسلیمی دوژمن بووە، چیرۆڪی جەمەدانیی سوور ئەمەیە ڪە عەرزتانم ڪرد،،،
قەدەغەکردنی جەمەدانی سوور :
١- لەسالی ١٩٤٧- ١٩٥٨ قەدەغەکردن لە لایەن حکومەتی مەلیکی عێراقەوە، لە دوای گەرانەوەی بارزانیەکان لە ئێران، دەستبەسەرکردنیان لەناو سیمی دیانا، گرتووخانەکانی بەسرا، موسل ، کەرکوک. لە عێراق چوونی بەشێک لە بارزانیەکان بە رابەرایەتی مەلا مستەفای بارزانی بو سوڤیتی پێشوو.
٢- لەسالی ١٩٨٣-١٩٩١ قەدەغەکردن لە لایەن حکۆمەتی جمهوری عێراقەوە، لە دواجینوسایدکردنی ٨٠٠٠ هەشت هزار بارزانی لە قوشتەپە بەحرکە حەریر.زور لە خێزانە جینوسایدکراوان وەک پیروزیەک جل و بەرگ و جەمەدانی سوور بەدزی و لەناو بالیف و شوێنە نادیارەکان پارستوون.
بارزانیەکان زور وابەستەو گرێدراوی جەمەدانی سووربوون، لەکاتی راگواستنی بارزانیەکان بو باشوری عێراق بارزانیەکان دەستبەرداری داب و کلتووری خو نەبوون، لە عەفەک و دیوانیە هەر بە جلی کوردی بوون، هەروەها ئەو بارزانیانەی ئاوارەی شارەکانی ئێران ببوون لە دوای سالی ١٩٧٥ دەستبەرداری جل و بەرگی کوردی نەبوون لەناو تاران و ئەسفەهان و ورمێ هەر بە جەمەدانی سوور و جلی کەردی دەگەران و شانازیان بە جلی رەسەنی کوردی دەکرد.
جینۆسایدی كولتووری لەناوبردنی هەموو بنەما کەلەپورییەکانی نەتەوەی کوردە”
شماخ (بە عەرەبی: شماخ) ناوێکی عەرەبییە کە بە زۆری لە نێو موسڵماناندا بەکاردێت، بەتایبەتی لە وڵاتانی کەنداوی عەرەبی وەک عەرەبستانی سعوودی، میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان، قەتەر و کووەیت.
زانیاری زیاتر دەربارەی ناوی “شماخ”:
1- وشەی “شماخ” لە زمانی عەرەبیدا بە مانای، بەرز، بەرزەوەر، بەرزی شەرەف دێت.
لە هەندێک حاڵەتدا دەتوانێت ئاماژە بە کەسێکی بەھێز یان بە ڕێزی بدات.
2. بنەچە:- ناوێکی کۆنی عەرەبییە و لە ڕەگەزی “شَمْخ”(بە مانای “گران و بەرز”) یان”شَمَاخَة”(کە بە مانای “شەرەف و شکۆ” دێت) هاتووە.
———————————
الشــمــاغ
كلمة ” شماغ” … فهي كلمة سومرية ( أش ماخ ) وتعني غطاء الرأس .. لبسه سكان الأهوار في الجنوب وعامة الوسط والجنوب في العراق …
وقد رسموا عليه شبكة الصيد وأمواج الماء …. كما هو مبين رغم ان الكثيرين منا لم يعرفوا ولم يلاحظوا هذه الرسوم وماذا تعني …
ويعتقد باحثون في الملابس التقليدية للشعوب بإن النمط المستخدم في توزيع الألوان (الأحمر والأبيض) أو غيرهما يعود إلى حضارات ما بين النهرين القديمة ويعتقد أن هذه الأنماط اللونية قد استخدمت محاكاة لشبكات صيد السمك أو إلى سنبلة القمح والحنطة .
ولم تعرف العرب الشماغ (الأسم السومري) أو الكوفية ( الأسم الكوفي) إلا بوقت متأخر لا يتجاوز الـ 200 عام فقط .
ويرى بعض الباحثين أن فكرة هذا الغطاء بدأت عندما كان الصياد السومري يضع شبكة الصيد على رأسه اتقاءاً للشمس المحرقة في الصيف فأستحسن الفكرة وحاك غطاء برسم شبكة الصيد وموج الماء ..
وأقدم صورة موجودة لتمثال الملك العراقي ( كوديا ) في متحف اللوفر بفرنسا وهو يرتدي شماغ ملفوف على الرأس.
العراقيين اول من لبس الشماغ والعقال !! .
