د. دلاوەر جەوهەر/ مامۆستای زانكۆ
یەکڕیزیی نیشتمانی لە کوردستان: قەڵغانی مانەوە و کلیلی داهاتوو
لە هەموو قۆناغە وەرچەرخێنەرەکانی مێژووی گەلاندا، یەکڕیزیی نیشتمانی وەک کۆڵەگەی ئەقڵ و ویژدانی گشتی دەردەکەوێت، که ڕێگری دەکات لە کەوتنی نیشتیمان بۆ ناو گێژاوی دابەشبوون و لەناوچوون. کوردستان ئەمڕۆ لەبەردەم وەرچەرخانێکی مێژووییدایە، کە زیاتر لە هەر کاتێکی تر پێویستی بە یەکگرتوویی ناوخۆیی هەیە. ئاڵنگارییەکانی بەردەم هەرێم تەنها لە فشاره سیاسی و ئابوورییە دەرەکییەکاندا کورت نابێتەوە، بەڵکو درێژ دەبێتەوە بۆ ناوخۆ، کە تێیدا دابەشبوونە سیاسییەکان دەتوانن ببنە ترسناکترین چەک دژی قەوارەی نیشتیمان.
ناکۆکییەکانی نێوان هێزە سیاسییەکانی کوردستان، سروشت و هۆکارەکانیان هەرچییەک بن، ئەگەر بە ڕۆحێکی بەرپرسیارانەوە مامەڵەیان لەگەڵدا نەکرێت، دەبنە درز لە دیواری سەقامگیریدا. کێشەکە لە جیاوازی دیدگاکان نییە، چونکە فرەیی سیاسی دیاردەیەکی تەندروستە، بەڵام مەترسییەکە لەوەدایە کە ناکۆکی بگۆڕدرێت بۆ ململانێیەک کە وزەی هەرێم بەفیڕۆ بدات و گومان لەنێوان هاووڵاتی و دامەزراوەکانیدا بچێنێت. ئەمەش ئەمڕۆ پێویستی بە وتارێکی نیشتمانیی ئازایانە هەیە کە بەرژەوەندی کوردستان لە سەرووی هەموو شتێکەوە دابنێت.
نەخۆشییە ناوخۆییەکان… دوژمنێکی شاراوە
یەکێک لە گەورەترین مەترسییەکان کە ڕووبەڕووی هەر نیشتمانێک دەبێتەوە، جەنگە دەرەکییەکان نین، بەڵکو ئەو نەخۆشییانەن که بۆ ناوەوە دزە دەکەن: گەندەڵی، مەحسوبییەت، بەرژەوەندییە تەسکەکان، و ناکۆکییە حیزبییە کۆنترۆڵنەکراوەکان. ئەم ژەهرانە ناسنامە لەناوەوە دەپوکێننەوە و وا دەکەن کۆمەڵگە توانای خۆڕاگری لەدەست بدات. بۆیە، ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم نەخۆشییانە دەبێتە ئەولەوییەتێکی گەورە، چونکە لە هەر دوژمنێکی دەرەکی مەترسیدارترن.
بوونی سیستم، هەرچۆنێک بێت، لە نەبوونی باشترە
ئەزموونەکانی گەلان دەیسەلمێنن کە بوونی سیستمێک، تەنانەت ئەگەر کاراییەکەشی مامناوەند بێت، زامنی ڕاستەقینەی سەقامگیرییە. چونکە سیستم، هەرچەندە کەموکوڕیشی هەبێت، چوارچێوەیەکی یاسایی، ئەمنی و کۆمەڵایەتی دروست دەکات و هەست بە بوونی چوارچێوەیەک دەبەخشێت بە هاووڵاتیان کە ژیانیان ڕێکبخات. بەڵام نەبوونی سیستم، دەرگایەکی کراوەیە بۆ ئاژاوە، لەدەستدانی متمانە و پێشێلکردنی مافەکان. سیستم دەکرێت چاکسازی تێدا بکرێت و پەرەی پێبدرێت، بەڵام ئاژاوە ناتوانرێت چاک بکرێت، چونکە هیچ بنەمایەکی نییە کە لەسەری بونیاد بنرێت.
حیزبێک سازش لەسەر مافەکانی گەل ناکات
لە دڵی دیمەنی کوردیدا، حیزبێکی ڕەسەن هەیە کە سازش لەسەر مافی گەلی کوردستان ناکات، حیزبێک کە خۆی وەک پارێزەری دادپەروەری و هۆکارێک بۆ بەدیهێنانی داوا ڕەواکانی گەلەکەی دەبینێت. ئەم حیزبە سەیری قوربانیدانەکان ناکات وەک تەنها مێژوو، بەڵکو وەک پەیمانێکی خوێن سەیری دەکات کە ناکرێت پشتگوێ بخرێت. گەلی کوردستان دەریایەک شەهیدی بەخشیوە بۆ گەیشتن بەم قۆناغەی خۆبەڕێوەبەری و دانپێدانان، و ئەم دەریایە لە قوربانیدان بەفیڕۆ نادرێت، چونکە بەشێکە لە ناسنامە و کەرامەتی کوردی.
یەکڕیزی، هێڵی یەکەمی بەرگرییە
کوردستان بە دروشمەکان پێشناکەوێت، بەڵکو بە یەکخستنی ڕیزەکان و کاراکردنی دەوڵەتی یاسا، کە جیاوازی لەنێوان هاووڵاتییەک و ئەوی تردا ناکات و دڵسۆزی تەنها بۆ لێهاتوویی و دادپەروەری دەبێت، پێویستە هێزە سیاسییەکان بزانن کە دابەشبوونی ناوخۆیی هەڕەشەیە لە هەموو ئەو دەستکەوتانەی کە بە خوێنی پاڵەوانەکان بەدیهاتوون و کات کاتی کێبڕکێی حیزبی نییە، بەڵکو کاتی بنیادنان و یەکگرتنەوەیە، چونکە داهاتوو بەزەیی بەو کەسانەدا نایەتەوە کە دەبنە هۆی پاشەکشەی پرۆژەی نیشتمانی.
یەکڕیزیی نیشتمانی خۆشگوزەرانی نییە، بەڵکو پێویستییەکە بۆ مانەوە. یان دەبێت دەست بەم پەتە بەهێزەوە بگرین و بەرەو داهاتوو بڕۆین، یان لەناو بازنەیەکی تەسکدا یەکتر دەشکێنینەوە تا هەموو ئەوەی دروستمان کردووە لەدەستی دەدەین.
پوختە
نیشتمان بە دابەشبوون بونیاد نانرێت، و ئاڵاکەشی بە دەمەقاڵێی بێهوودە بەرزناکرێتەوە. بوونی سیستمێکی سیاسی یەکگرتوو، تەنانەت ئەگەر ئاستی کارکردنیشی مامناوەند بێت، بە بەزەییتر و بەهێزترە لە نەبوونی سیستم و بەجێهێشتنی وڵات بۆ ئاژاوە. کوردستان، بە قوربانیدانی گەلەکەی و بە سووربوونی حیزبەکەی کە سازش لەسەر مافەکان ناکات، دەتوانێت نموونەیەک بۆ یەکڕیزیی نیشتمانی دروست بکات ئەگەر دادپەروەری و بەرژەوەندی گشتی بکاتە ئامانج.
