ماددە هۆشبەرەكان؛ جەنگێكی بێ دەنگ بەرامبەر بە گەنجان

گەنجێك :
هەندێك لە وڵاتان بە ماددەی هۆشبەر شەڕی ئالوودەكردنی گەنجانی یەكتر دەكەن

توێژەرێكی كۆمەڵایەتی :
بێ كاری و گرفتە كۆمەڵایەتییەكان، هۆكارن بۆ ئالوودەبوونی گەنجان بە ماددەی هۆشبەر

مافناسێك :
لە پێناو بنبڕكردنی ئەو تیرۆرە سپییە، پێویستە یاسا توندتر بكرێت

رێكخراوی تەندروستی جیهانی :
دەركەوتە تەندروستییەكان لەسەر بەكارهێنەران و ئالوودەبووانی ماددە هۆشبەرەكان بەپێی جۆری ماددەكان دەگۆڕێت

مەهدی محەممەد – زاری كرمانجی :

بە پێی قسەی بەشێك لە شرۆڤەكارانی سیاسیی، هەندێك لە وڵاتانی جیهان، ماددە هۆشبەرەكان وەك جەنگێكی كاریگەر لە بەرامبەر ئالوودەكردنی تاكەكانی وڵاتانی دیكە بەكار دەهێنن، هاوكات لە هەرێمی كوردستانیش ئاماری ئالوودەبوونی گەنجان و بازرگانیكردن بە ماددە هۆشبەرەكان، ڕۆژ بە ڕۆژ لە هەڵكشاندایە، بە پێی دواین ئاماری بەڕێوەبەرایەتیی نەهێشتنی ماددە هۆشبەرەكانی سەر بە بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی ئاسایشی هەرێم، لە ماوەی نۆ مانگ لە (16ـى تەممووزی 2024) تا (30 ـى نیسانی 2025) دەیان كەس بە تۆمەتی كڕین و فرۆشتن و بەكارهێنانی ماددە هۆشبەرەكان دەستگیركراون و 595 كیلۆگرام ماددەی هۆشبەریش دەستی بەسەردا گیراوە .
بۆیە مەترسیی ماددە هۆشبەرەكان بووەتە قەیرانێكی جیهانی و وڵاتانی بە خۆییەوە سەرقاڵ كردووە، چونكە لەم بازرگانییەدا مرۆڤایەتی زیانی زۆری بەر دەكەوێت و بازرگانەكانیش پارەیەكی باشیان دەست دەكەوێت .
گەنجێك ماددە هۆشبەرەكان بە تێكدانی كۆمەڵگە و هەرەسهێنانی توێژی گەنجان ناو دەبات و مافناسێكیش ماددە هۆشبەرەكان بە تیرۆرێكی جیهانی پێناسە دەكات، توێژەرێكی كۆمەڵایەتیش جگەرە و كافتریا و تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان بە دەستپێكی ئالوودەبوون بە ماددە هۆشبەرەكان دەزانێت .
هاوكار ڕەشید گەنجێكی تەمەن 27 ساڵەیە، هەڵكشانی ئامارەكانی تووشبوونی گەنجان بە ماددە هۆشبەرەكان نیگەرانی كردووە و پێی وایە وڵاتانی دراوسێ لە پاڵ بڵاوكردنەوەی ماددە هۆشبەرەكانن لە هەرێمی كوردستان و دەڵێ “هەندێك لە وڵاتان بە ماددەی هۆشبەر شەڕی ئالوودەكردنی گەنجانی وڵاتانی دیكە دەكەن، تا لەو ڕێگایەوە كۆمەڵگەكە وێران بكەن و هێز و ئیرادەی گەنجانیش تێكشكێنن، بەداخەوە ماوەی چەند ساڵێكە هەرێمی كوردستانیش كەوتووەتە بەر شەپۆلی ئەو جەنگە مەترسیدارە و خەریكە بەكارهێنانی ئەو ماددەیە لە نێو گەنجان دەبێتە دیارە،”
هاوكار داواكاریشە لە حكومەتی هەرێمی كوردستان، هەوڵەكانی لە ڕێگەی لایەنی پەیوەندیدار چڕ تر بكات تا لەوە زیاتر بڵاوبوونەوەی ماددە هۆشبەرەكان لە ناو گەنجان و كوردستان پەرە نەستێنێت و لە بەرامبەر بازرگانانی ماددە هۆشبەرەكانیش دڵ نەرم نەبێت و دەشڵێت “دەبێت گەنجان زۆر لەوە هۆشیارتر بن، كە بازرگانان بیانخەنە ناو تەلەوە، چونكە بە ئالوودەبوونی هەر یەكێكمان ئەوان قازانج دەكەن و ئێمەش تا ماوین لە ژیان زیان دەكەین و بە كۆڵە مەرگی و پڕ لە ئازارەوە دەژین.”
ڕێبوار حەمەد توێژەری كۆمەڵایەتی باس لە مەترسییەكانی ماددەی هۆشبەر و لێكەوتە كۆمەڵایەتییەكانی دەكات بەسەر گەنجانەوە و دەڵێ: “ئەو گەنجانەی ئالوودەی ماددە هۆشبەرەكان دەبن، لە ماوەیەكی كەمدا گۆڕانكاری گەورەی بەسەردا دێت و لەڕووی ئابووری و كۆمەڵایەتی و تەندروستیی و ئەخلاقییەوە، ئەگەر بە خێرای چارەسەر وەرنەگرن، ژیانیان بەرەو وێران بوون دەچێت و گەڕانەوەیان بۆ ژیانی ئاسایی جارانیان سەخت دەبێت،”
ڕێبوار ئالوودەبوون بە نەخۆشی ناو دەبات و دەڵێ: “ئالوودەبوون كار دەكاتە سەر ڕەوشت و ڕۆح و لایەنی خێزانی و كۆمەڵایەتی كەسی بەكارهێنەر و متمانەبەخۆبوونی لەدەست دەدات و یارمەتی كەسانی دەوروبەر ڕەت دەكاتەوە كە بیانەوێت هاوكاری بكەن،”
بەلای ئەو توێژەرەوە، جگەرە و كافتریا و تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان، دەستپێكی ئالوودەبوونە بە ماددە هۆشبەرەكان و دەڵێ “ئالوودەبوون زۆر لایەنی هەیە، بۆ نموونە كێشانی جگەرە و نێرگەلە، بەكارهێنانی مۆبایل و تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان، كە لە ئێستادا زۆربەی گەنجانی ئالوودە كردووە و تەنیا بە نەمانی یەكێك لەوانە گەنجەكە بێ تاقەت دەكات،” دەشڵێت “چۆنیەتی پەروەردە و گرفتە كۆمەڵایەتی و دەروونییەكان و بێ كاری، هۆكارێكی دیكەن كە ڕۆڵ دەبین لەوەی گەنجان ڕوو لە ماددە هۆشبەرەكان بكەن،”
ڕێبوار پێی وایە یەكێك لەو لێكەوتانەی ڕووبەڕووی بەكارهێنەری ماددە هۆشبەرەكان دەبێتەوە دابڕانە لە كۆمەڵگە و دەڵێ “كەسی ئالوودە بوو توانای كاركردنی نامێنێت و پەیداكردنی كاری ڕۆژانەی بەشی ئەو خەرجییە ناكات و وە یان كارەكەی لە دەست دەدات و دواتر ناچار دەبێت دەست بۆ ڕێگای تر ببات، وەكوو دزی و دەستبردن بۆ هەندێك بابەتی مەترسیدار و ئەنجامدانی تاوانی خراپ و قێزەون، تەنیا بۆ دەستكەوتنی پارە بۆ پەیداكردنی و بەكارهێنانی ماددەكە، بۆیە گەنجی ئالوودە بوو قۆناخ بە قۆناخ ژیانی بەرەو خراپبوون دەچێت و گرفت بۆ خێزانەكەی دروست دەكات، جگە لەمەش لەڕووی دەروونی و جەستەیەوە بارودۆخی تێك دەچێت،”
ڕێبوار، هۆشیاری بە تاكە چەكی ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو جەنگە مەترسیدارە دەزانێت و دەڵێ “بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم جەنگە نەفرەتی یە، پێویستی زیاترمان بە هۆشیاركردنەوە هەیە، بە تایبەت لە ناو كایەی پەروەردە بە هەموو سێكتەرەكانەوە، خێزان، قوتابخانە، ڕاگەیاندن و ڕێكخراوەكان، دەبێت گرنگی زیاتر بە هۆشیاریی لەڕووی ماددە هۆشبەرەكان بدرێت.”
سەنار شێرۆكی مافناس، ئەویش ماددە هۆشبەرەكان بە تیرۆری جیهانی ناو دەبات و پێی وایە زۆربەی زۆری وڵاتانی دونیای گیرۆدە كردووە و دەشڵێت “لەو ساڵانەی دوایدا هەرێمی كوردستان كەوتووەتە بەر ڕێڕەوی ئەو كاروانە بازرگانییە نا شەریفانەیە، هەر بۆیە هەرێم لەو قوربانیدانە بەدەر نەبووە. هەرچەندە دەسەڵاتی یاسادانان، یاسایەكی تایبەتی بۆ ئەم مەبەستە دەستنیشان كردووە، بەڵام ڕێگر نەبووە تا ئەو تیرۆرە سپییە بن بڕ ببێت،”
سەنار باس لە سزا یاسایییەكان دەكات كە ڕووبەڕووی بازرگانانی ماددە هۆشبەرەكان و كەسانی ئالوودە بوو دەكات “بازرگانی و بەكارهێنانی ماددە هۆشبەرەكان، بە پشت بەستن بە یاسای مخدرات ژمارە 68 لە ساڵی 1965 بەم شێوەی خوارەوە هاتووە:
یەكەم: هەر كەسێك بە بێ مۆڵەتی دەسەڵاتی تایبەت سەرپێچی ئەمانەی خوارەوە بكات سزا دەدرێت.

1. ئەگەر هاتوو نموونەی ئەو ماددە هۆشبەرانەی كە لە مادەی سێ لە یاسای سزادان هاتووە وەكوو هاوردە یان هەناردە یان وەربگیرێت، یان ئەگەر هاتوو ئەو ماددەی دروستكرد بۆ مەبەستی بازرگانی یان فرۆشتنی یان وەرگرتن بۆ كەسێكی تر یان هەر یەك لەو كردارانە.
2. زراعەتكردنی ڕووەكی قنب و خشاش و ئەفیوون و جنبییەی كۆكائین یان گۆڕینی ڕووەك لەم ڕووەكانە لە دۆخێكەوە بۆ دۆخێكی تر بۆ مەبەستی بازرگانی.
   دووەم : سزا دەدرێت ئەگەر هەر كەسێك هەستی بە شاردنەوە یان احرازی ئەمەش ئەگەر هاتوو بە مەبەستی بەكارهێنان و دانی شەخسی بیت. هەروەها چەندین تاوانی تر لە ناو یاسای مخدراتی عێراقیدا بەدی دەكرێن و كە هەریەكە و بە شێوازێك سزای بۆ دیاركراوە،”
   شێرۆكی زیادكردنی چەند خاڵێك لە نێو لایەنەكانی یاسای سزادان بە پێویست دەزانێت و دەڵێ: “یاسای سزاكان لە زۆربەی لایەنەكان كەموكوڕی تێدایە، یەكێك لە لایەنەكان دیاریكردنی تاوانەكانی ماددە هۆشبەرەكانە كە هەندێك لەو تاوانانەی دیاری كردووە و بەشێكی زۆر هەیە ئاماژەی پێ نەكردووە بۆ نموونە : بردنی ماددە هۆشبەرەكان بۆ ناو زیندان، یان دانانی ماددە هۆشبەرەكان و ئامێر و ئامرازەكانی بەكارهێنان لە شوێنێك بۆ مەبەستی تاوان دانە پاڵ كەسێك بە شێوەی ناڕاست، هەروەها تایبەتكردنی شوێنێك بۆ كۆگا یان دابەشكردنی ماددەكان، جگە لە تایبەتكردنی شوێنێك بۆ بەكارهێنان یان ئیدارەكردنی بۆ بەكارهێنانی مادە هۆشبەرەكان، هەروەها هاوردەكردن و دروستكردن و كڕین و فرۆشتنی كەرەستەكان بۆ بەكارهێنانی ماددە هۆشبەرەكان، یان شاردنەوە و ڕێگە خۆشكردن بۆ هەڵاتنی تاوانبارانی ماددە هۆشبەرەكان و شاردنەوەی بەڵگەی تاوانی ماددە هۆشبەرەكان،”
   ‎شێرۆكی جەخت لە چەند ماددەیەكی دیكەی سزادان لە دادگای تاوانەكان دەكاتەوە و دەڵێ “دادگای تاوانەكان تایبەتمەند بە یەكلاییكردنەوەی دۆسیەكانی تایبەت بە ماددە هۆشبەرەكان ژمارە 68ی ساڵی 1965 كە تەنیا لە ماددەی 14 بڕگەی دووەم. سزای داناوە بە بەندكردن كە لە3 ساڵ كەمتر نەبێت و لە 15 ساڵ زیاتر نەبێت، بۆ هەر كەسێك بەكارهێنەری ماددە هۆشبەرەكان بێت یان بازرگانی پێوە بكات. هەروەها ماددەی بڕگە 7 ڕێگەی بە دادگا داوە لەجیاتی بەندكردن كەسی تووشبوو و لە شوێنی چارەسەر مصحی دابنرێت بۆ ماوەی 6 مانگ لەلایەن وەزارەتی تەندروستییەوە تەرخان دەكرێت بۆ چارەسەری ئەو كەسانەی ئالوودەی ماددە هۆشبەرەكان دەبن.”
   بە پێی ڕاپۆرتەكانی ڕێكخراوی تەندروستی جیهانی، دەركەوتە تەندروستییەكان لەسەر بەكارهێنەران و ئالوودەبوونی ماددە هۆشبەرەكان بەپێی جۆری ماددەكان دەگۆڕێت، بەڵام بە شێوەیەكی گشتی: ئەو كەسانەی ماددەی هۆشبەر بەكار دەهێنن كۆئەندامی بەرگرییان لاواز دەبێت و بەئاسانی تووشی نەخۆشی دەبن و درەنگ چاك دەبنەوە، هەروەها دڵ و هەر دوو سییەكانی تووشی كێشە و هەوكردن دەكات، لەگەڵ ئەوەش كێشە بۆ گورچیلەكانیش دروست دەكات تا ڕادەی لەكاركەوتن، جگە لە كەم خۆراكی و هیلاكی و لاوازی و تێكچوونی خەو، هەروەها نەخۆشی كۆئەندامی زاوزێ و لاوازی سێكسی و لەرزینی لەش و هێڵنج و ڕشانەوە و تێكچوونی ئاستی ئاگایی و نەمانی زیرەكی و هتد ….
   لە ئێستادا خاكی هەرێمی كوردستان، بووەتە خاڵی پەڕینەوەی ماددە هۆشبەرەكان و بەشێك لە گەنجانیش بوونەتە داشی باندە بازرگانییەكانی ئەو ماددە ترسناكەیە و لێرە و لەوێ هەواڵی دەستگیركردنیان لەلایەن دەزگا ئەمنییەكانەوە بڵاو دەكرێتەوە.
   لە كۆتایدا هاوكار داوایەك لە گەنجان دەكات و دەڵێ “تكایە لە پێناو ساتێك چێژ وەرگرتن، خۆتان و خێزانەكانتان مەدۆڕێنن، كەسایەتی خۆتان بپارێزن و ڕێز لە مرۆڤبوونی خۆتان بگرن، تكایە مەبنە داشی باندە بازرگانییەكانی ئەو ماددە ترسناكەیە، كە چارەنووستان بەرەو تاریكی و گۆشەگیری و نەهامەتی دەبات.”