دارستان و پاوانی ڕواندز چەند ڕێنماییەك بڵاودەكاتەوە

زاری كرمانجی-ڕواندز:

هۆبەی دارستان و پاوانی ڕواندز، بە دورشمی ”دارستان سەرچاوەی ژیانە، بە ئاگر مەی سوتێنە” چەند ڕێنماییەك بۆ هاووڵاتییانی سنووری قەزای ڕواندز و ناحیەی وەرتێ بڵاودەكاتەوە، دەڵێت: ”پابەندی ئەم ڕێنماییانە بن بۆ پاراستنی ژینگە لە مەترسی ئاگر”.
هاوژین خورشید، بەرپرسی هۆبەی دارستان و پاوانی ڕواندز، ئەوەشی روونكردووەتەوە، دوا بەدوایی چاودێری چڕی بەردەوامی هۆبەی دارستان و پاوانی ڕواندز، لە پێناو پاراستنی سەرچاوە سروشتییەكان، بەهۆی بەرزبوونەوەی پلەكانی گەرما، بۆ ڕێگری كردن لە مەترسیی ئاگر، پێویستە ئاگاداربن و هەوڵی جیدی بدرێت لە هۆشیاركردنەوەی خەڵكی گوندەكان ، گەشتیاران و شوانەكان، هەنگەوانان، بە تایبەت ماتۆڕسوارەكان.
ئاماژەی بەوەشكردووە، ئەوهاووڵاتییانەی دەچنە ناودارستان و پاوانەكان و چیاكان بۆ ئەوەی ژینگە لە ئاگر پارێزراو بێت، پێویستە هاووڵاتییان ڕەچاوی ئەو ڕێنماییانە بكەن.

ڕێنماییە گرنگەكان لەهۆبەی دارستان و پاوانی ڕواندز:

*جگەرەكێشان لە ناو دارستان مەترسییدارە، خۆڵەمێشی جگەرە دەتوانێت بە ئاسانی ئاگر دروست بكات.
*بەكارهێنانی(خەڵوز)ی نێلگرە و كێشانی لەناو دارستانەكان بۆتە دیاریدە بەمەش مەترسی ئاگر زیاد دەكەن.
*بە جێهێشتنی شووشە و ماددەیی پلاستیكی بەهۆی عەدسی، لە بەرانبەر خۆر یان ڕووناكیی دەتوانێت ئاگر دروست بكات.
*چوونە ناودارستانەكان بە(ماتۆرسكیل)گەرمیی دەفرەكان و تەقینەوەی بەنزین گەورەترین مەترسین، بەتایبەتی لە ناوپووش و پەڵاشدا.
*لە بەرەبەیان و ئێواران، ئەو كاتە بایی توند هەیە، زیاتر وریابن، چونكە ئاگر خێرا بڵاودەبێتەوە، بچووكترین ئاگر گەورەترین كارەسات دروست دەكات.
*كردنەوەی ئاگر، بۆ مەبەستی چێشت گەرمكردنەوە دڵنیابنەوە، پێش جێهێشتنی شوێنەكە، كە بەتەواوی كوژاوەتەوە

• پاشماوەی خواردن و زبڵ، لە دارستانەكان مەهێڵنەوە، چونكە دەتوانن لەژێر زەوی بسوتێن و ئاگرێكی شاراوە دروست بكەن.
  *زیـــــانــــــەكــــــانـــــــی ئـــاگـــر بــــۆ ژیـــنـــگـــــە:
  •هەزاران داری كۆن و بەنرخ كە سەدەها ساڵە لە ناوچەكەدا ڕەگەكانیان داكوتیووە، لە چەند خولەكێكدا دەسوتێن و دەبنە خۆڵەمێش.
  •ئاگر تێكدەری پێكهاتەی خاكە و بەرهەمی خۆراكی خاك كەم دەكات.
  •دارستانەكان سەرچاوەی سەرەكیی ئۆكسجینن، ئاگركەوتنەوە كاریگەریی ڕاستەوخۆی هەیە، لەسەر كەمی ئۆكسجین.
  •هەندێك جۆری دار و ئاژەڵ تایبەتن بە ناوچەكە و لەناوچوونیان كاریگەریی درێژخایەنی دەبێت.
  •پاش هەر ئاگرێك، پێویستی بە 50-100 ساڵە تا دارستان خۆی چاك بكاتەوە.
  *زیــــــانـــــــە ئـــــابـــــــووریـــــــیــــــــەكــــــــان:
  •ئاگركەوتنەوە لە دارستان و ژینگە سروشتییەكان تەنها زیانێكی سروشتیی نییە، بەڵكو زیانێكی گەورەی مادییش بۆ مرۆڤایەتیی و كۆمەڵگە دروست دەكات. ئەم زیانانە دەتوانن كاریگەریی(ئابووریی،كۆمەڵایەتیی،تەندروستی)یان هەبێت.
  •لەناوچوونی دارستانەكان: دارستانەكان سەرچاوەی دار و خۆراك و دەرمانن، كە لەناوچوونیان بەهۆی ئاگر ئابووری خەڵكی ناوچەكە تێكدەدات.
  •لەدەستدانی خاكی كشتوكاڵی: خاكی خاوێن و بەپیت بە ئاگر تێكدەچێت و بۆ چەندین ساڵ ناتوانرێت كشتوكاڵی تێدا بكرێت.
• ئاگركەوتنەوە كاریگەری ڕاستەوخۆی هەیە لەسەر (پیشەسازیی دار، كاغەز ، خۆراك، كە دەبێتە هۆی كەمبوونەوەی بەرهەم و زیانگەیاندن بە ئابووری ناوچەكە.
  •تێچووی كوژاندنەوەی ئاگر: فەرمانی فریاگوزاری و حكومەت ملیۆنان دۆلار خەرج دەكەن بۆ كوژاندنەوەی ئاگر و چاككردنەوەی زیانەكان.
  *زیــــانــــە كـــۆمـــــــەڵایـــەتـــــیـــــیـــــــەكـــــان:
  •خەڵكی گوندنشین ناچار دەبن گوندەكانیان بەجێبهێڵن، ماڵ و سامانیان لە چەند خولەكێكدا دەسوتێت.
  •لە دەستدانی سەرچاوە داهات، وەك: كشتوكاڵ و ئاژەڵداریی.
  •كەمبوونەوەی سەرچاوەی خۆراك: ئاژەڵ و ڕووەك كە بەهۆی ئاگر دەمرن، قەرزاری خۆراكی دروست دەكەن.
  •كەمبوونەوەی دەرفەتی كار: دارستانەكان دەرفەتی كار بۆ شوانەكان، هەنگەوانان، و گەشتیاری دابین دەكەن، كە لەناوچوونیان بیكار دەكات.
  *زیـــــانــــــە تـــــەنـــــــدروســــــتــــــیـــــیـــــــەكـــــان:
  •پیسبوونی هەوا : ژینگە دووكەڵی ئاگر هەوای ناوچەكە پیس دەكات و دەبێتە هۆی نەخۆشییە هەناسییەكان.
  •زیان بۆ چاندن و خۆراك: خاكی خاوێن لەناودەچێت و كەمبوونەوەی بەرهەمی كشتوكاڵی كاریگەری لەسەر خۆراكی مرۆڤ دەبێت.
  •كێشە هەناسەییەكان: دووكەڵی ئاگر كەوتنەوە ژەهراویە و دەتوانێت كێشەی هەناسەیی درووست بكات، بەتایبەتی بۆ منداڵان و كەسە بەساڵاچووەكان.
  •فشاری دەروونی: بینینی زیانێكی ئابووری و ژینگەیی دەتوانێت فشاری دەروونی و دڵەڕاوكێ بۆ خەڵكی ناوچەكە درووست بكات.
  *ســـــــزایــــــی یــــاســــایــــــــی :
  •هەر كەسێك بە شێوەیەكی عەمدی یان بێ ئاگایی ببێتە هۆی ئاگركەوتنەوە لە دارستان، پاوان، یان شوێنە سروشتییەكانی هەرێمی كوردستان، بەرپرسیارە لەبەردەم یاسا.”