‎ئاسایشی نەتەوەی

‎ئەمیر عەبدوڵواحید

چەمكی ئاسایشی نەتەوەی مێژوەكەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی جەنگی دووەمی جیهانی. دیارە بەردەوامی شەڕ و شۆڕ و ناسەقامگیری باری ئاسایش و ئارامی وڵاتان و باری نێوەخۆی وڵاتان و بڵاوبوونەوەی چڕی چەك و گەشەی جۆری تێیاندا . هۆكاری دەركەوتنی ئاسایشی نەتەوەی بوون.
‎چەندین پێناسەی جۆراوجۆر بۆ ئاسایشی نەتەوەی كراون بەڵام یەكێك لە پێناسە نوێ كان كە لەلایەن هەریەك لە ( لیپمان و پڕۆفیسۆر بانی ، بیدك .د .حامد الربیع . موشیدایان و كیسنجەر) كە هەموویان لەسەر ئەم لایەنانەی بنەماكانی ئاسایشی نەتەوەی ڕێكن كە بریتیە لە : دڵنیایی خەلك و نەتەوە و دەولەت بەرامبەر بە ترس و هەڕەشەی دەرەكی و ناوەخۆ.
‎ئاسایشی نەتەوە بە دۆخێك دەگوترێت كە نەتەوەیەك دور لە هەر جۆرە لەدەست دانێكی تەواو یان بەشێك لە دانیشتوانەكەی یان ئابوریەكەی یان خاكەكەی خۆی بەسەر دەبات.
‎هیچ ولاتێك و نەتەوەیەك هەست بە ئارامی و ئاسایش ناكات بەبێ دابین كردنی ئاسایشی نەتەوەی خۆی. چونكە بەبێ بونی ئەم ئاسایش و ئارامیە هەموكات گەل و ولات لەبەردەم مەترسی و هەڕەشەی ولاتانی دراوسێ دەبێت.لە دۆخێكی نائارام و ناجێگیر دەگوزەرێ.
‎چەمكی ئاسایشی نەتەوەی چەتری كۆكەرەوەی هەمو ئاسایشەكانی تری سیاسی و سەربازی و ئابوری وكۆمەلایەتی و ……هتدە.
‎زۆربەی جار كە باسی ئاسایشی نەتەوەی دەكەین ڕاستەوخۆ بیرمان بۆ بواری سەربازی وچەكداری دەچێت. وەك بلێی ئاسایشی نەتەوەی هەر پەیوەستە بەم بوارە . لەڕاستی دا ئەم بیركردنەوەیە ڕاست نیە و ئاسایشی نەتەوەی چەند جۆرێكی هەیە كە لێرەدا ئاماژە بە جۆرەكانی دەكەین :
1ـ ئاسایشی سیاسی : سەقامگیری سیستمی سیاسی و دام و دەزگاكانی دەولەت و دابەشكردنی ڕێكخستنەكان .
2ـ ئاسایشی سەربازی : ئاستی هێزی دەوڵەت بۆ پارێزگاری كردن لە خاك و خەلك لە هەموو مەترسیە دەرەكی و ناوەكیەكان .
3ـ ئاسایشی ئابووری: توانایی دەوڵەت لە پاراستن و دابەشكردنی ژێرخانی ئابووری و سەرچاوەكانی ئابوری و خزمەتگوزاری و خۆشگوزەرانی.
4ـ ئاسایشی كۆمەلایەتی: پاراستنی زمان و كلتور و هونەر و مێژووی نەتەوە لە پەروەردەكردنی نەوەكانی داهاتوو گواستنەوە ی پەروەردە دەگرێتەوە.
5ـ ئاسایشی سەرچاوەكانی ئاو وزە: پاراستنی سەرچاوەكانی سەر زەوی و ژێر زەوی و ڕێگرتن لە خراپ بەكار هێنان و بەفیڕۆ دانیان.
‎ئەمە و چەند بوارێكی تر كەوا پێویستە وڵات هەولبدات پێشكەوتن و گەشەسەندنیان تێدا بكات بۆ ئەوەی ئاسایشی نەتەوەی جێگیر بێت.
‎ئایا پاراستنی ئاسایشی نەتەوەی ئەركی كێیە؟
‎پاراستنی ئاسایشی نەتەوەی ئەو ئەركە پیرۆزەیە كە بە گوێرەی ڕادەی بەرپرسیارەتی ئەركی هەموو حیزب و كۆمەلەو رێكخرا و تاكەكانی كۆمەلگاو و دام و دەزگاكانی دەولەتە. كەوا بەژداربن لە پاراستنی ئاسایشی نەتەوەی و هەموو لایەك مل بدەنە بەر ئەم بەرپرسیارەتیە. چونكەسەر ئەنجام سودی نەتەوەی بۆ گشت لایەك تێدایە. بەپلەی یەكەم پاراستنی ئاسایشی نەتەوەی ئەركی دام و دەزگاكانی دەولەتە و كاری سەرەكی و لە پێشینەی دەوڵەتە لەدوای دەوڵەت گشت چین و توێژە جیاوازەكان ئەم ئەركەیان لەسەرە بە ڕادەی بەرپرسیارەتیان.
‎لێرەدا باسێك لە ئاسایشی نەتەوەی كورد دەكەین تاكو بزانین لە چ ئاستێك دایە؟
‎كورد نەتەوەیەكی دێرینە و مەرجە بنەڕەتیەكانی نەتەوەی تێدایە.بەم پێیە پێویستە بەرگری لەو مەرج و بنەما نەتەوەیەكانی بكات. كە مەرجە بنەڕەتیەكانی هەرنەتەوەیەكیش بریتین لە : خاك و نەتەوە و زمان و كلتور و مێژوو. ڕاستە بەهۆی هندێك بارو دۆخی سەپێندرا و بەسەر نەتەوە و خاكی كوردان و بەهۆی چاوتێبڕینی ولاتان بۆ خاكی كوردستان. تاكو ئێستا دەولەتی سەربەخۆی نیە بەڵام بەدرێژایی مێژوو لەپێناو بەدەست هێنانی سەربەخۆی و مافەكانی وەكو چیاكانی كوردستان بەرامبەر دوژمنانی وەستاوە و بەرگەی گرتوە. هەر ئەم خۆگری و ئازایەتیەی وای كردوە كە تا كو ئەمڕۆ ئاسایشی نەتەوەی و پاراستنی خاك و نەتەوە لەكارو خەباتی شۆڕشگێڕانی نیشتیمان و دلسۆزان ڕەنگدانەوەیەكی قولی هەیە.
‎كەواتە نەتەوەی كورد لەبەر ئەوەی مەرجەكانی نەتەوەی تێدایە كەواتە خاوەنی ئاسایشی نەتەوەییە.
‎ئێستاش كورد لە چوارچێوەی حكومەتی هەرێمی كوردستان وپەیوەندیە دیبلۆماسیەكانی سەركردایەتی كورد. توانیویەتی پێگەی كوردلە گۆڕەپانی نێودەوڵەتی تائاستێكی باش پەرە پێبدات . ئەمەش گرنگیەكی زۆری هەیە بە نسبەت نەتەوەی كورد. هاوكات پێگەی حكومەتی هەرێمی كوردستان وەكو دەروازەیەك وایە بۆ بەشەكانی تری كوردستان. گۆڕەپانی نێو دەولەتی لە پێشیان دەكرێتەوە. لەهەمان كات دا هەنگاوێكی گرینگە بۆ بەنێودەولەتی كردنی كێشەی كورد و تێپەڕاندنی سنورە هەرێمیەكان . ئەمەش بەرەو پێشچونی كێشەی كوردە بەرەو قۆناغێكی پێشكەوتوتر.
‎هەرەها ڕەخساندنی زەمینەی سەرمایە گوزاری و بینایی لەهەرێم دا و زۆربوونی پڕۆژەكانی بەرهەم هێنانی نەوت و سامانی ژێر زەوی و بەگەڕ خستنی سەرمایە لەكوردستان دا. بایەخێكی ئابوری گرینگی هەیە.بۆ دروستكردنی بازاڕێكی نیشتیمانی كوردستان . وە پێویستە ئەوەش بزانین كە ڕێگای سەربەخۆی كوردستان بەڕێگای سەربەخۆی ئابوری دا تێدەپەڕێت. كوردستان لەڕووی ئابوریشەوە هەلگری تایبەتمەندی خۆیەتی . كەئەمەش بایەخێكی گرینگی هەیە بۆ چارەسەری كێشەی كورد. لەبواری سەربازیش دا هێزی پێشمەرگەی كوردستان خاوەنی ئەزمونی خەباتێكی دوور و درێژە لە شەڕی چەكداری. ئەگەرچی لەڕووی پەروەردەی ڕێكخستنی سەربازی مۆدێرن هندێك كەم و كوڕی هەیە . بەلام چ لەسەردەمی ڕووبەڕووبونەوەی ڕژێمی بعس وتیرۆردا بەتایبەت لە شەڕی تیرۆرستانی داعش ئەركی پیرۆزی گێڕا . لەبەرگری كردن لەخاك و گەل و نەتەوەی كوردستان. نمونەیەكی گرینگی سوپایەكی شەڕكەر و نەبەردی پێشاندا. سەلماندی كە ئیتر ئەو هێزە كلاسیكیە نیە كە پێی دەناسرا. ڕۆلی ئەم هێزە لە ئاستێك دایە كە هاوپەیمانان ناچار بوون لە پڕۆژەی ئازادكردنی عێڕاق حیسابی سەرەكی بۆ بكەن.
‎بەگشتی بوارەكانی ئاسایشی نەتەوەی لەهەرێم دا تاڕادەیەكی باش بەرەو پێشەوە چون بەلام پێویستیان بە گەشەسەندنی زیاتر و بەردەوام هەیە . وە پێویستە ئەنجومەنێكی ئاسایشی نەتەوەی پێكبهێنرێت كە ئەركی پاراستنی ئەم ئاسایشە بێت و نەهێلێت هیچ كێشەیەكی ناوەخۆ بەشێوەیەك تەشەنەبكات كە كار لە ئاسایشی نەتەوەی بكات. . چونكە تاكو ئێستاش مەترسی ناوەخۆ و دەرەكی لەسەر هەرێمەكەمان هەیە. و هێشتا كێشەی كورد لەڕۆژ هەلاتی ناوەڕاست چارەسەر نەكراوە و وڵاتان بەجۆرێك لە جۆرەكان خۆیان لێی بێ دەنگ كردوە.
‎وە ڕۆل و پەیوەندی نێوان هەرێم و حكومەتی عێراق لە سەقامگیری ئاسایشی ناوەخۆ جێگایی ئاماژە پێدانە:
‎كارتێكردنێكی دولایەنە لە نێوان هەرێمی كوردستان و عێراقی فیدڕالی دا هەیە. پێشكەوتنی هەرێمی كوردستان كاریگەری ئەرێنی دەبێت لەسەر عێراق. ئەزموونی پێشكەوتنی سیاسی و ئابووری هەرێمی كوردستان كاریگەری گرینگی هەیە بۆ پێشكەوتنی عێراق . هەروەها ئەگەر حكومەتی فیدڕالی سەركەوێت لەبواری دیموكراسی و پیشخستنی مۆدێلی فیدڕالی ئەوە كاردانەوەی ئەرێنی بەسەر كوردستان دا دەبێت. كەواتە سەركەوتنی هەریەكیكیان پاڵپشت و هاوكارە بۆ سەركەوتنی ئەوی تریان. بەڵام بەداخەوە ڕووداوەكانی ئەم دوایەی عێڕاق و مامەلەكردنی لەگەڵ هەرێم بەم شێوەیە نیشانی دەدات كە عێڕاق لە كۆنتڕۆڵی گەڵانی عێڕاق دەرچووە . بۆتە گۆڕەپانی ململانێی هێزە ئیقلیمی و جیهانییەكان.