هێمن سەعید
ماستەر لە زانستە سیاسییەكان
هێز واتە بوونی سەرچاوەو توانای و ئارەزوی بەكارهێنانە. لە هەمانكاتدا بریتییە لەسەرچاوەی پێویستی بەردەست بۆ بەرەو پێشچوون لەسەر بنەمای توانا وئازادی بەكارهێنانە لە كاتە جیاوازەكان بۆ رووبەرووبوونەوەی هەڕەشەكان، واتە هێز لە پێناسەیەكی سادەدا بوونی كردار و توانای بەرهەمهێنانە. یەكێكە لە چەمكە گرنگەكانی سیاسەت لەسەر بنەما و توانای دەوڵەت و كەسێك بۆ تەسلیم بوونی بەرامبەرەكەی بۆ خواست وبەرژەوەندییەكان. لە هەمانكاتدا ئامرازی ئارەزوو مەندانە و زۆرە ملێی تێدایە كە دەوڵەتەكان بۆ رابەرایەتی كردن بەكاری دەهێنن. هێز و دەسەڵات دوو چەمكی هاو واتان و ناتواندرێت لێك جیا بكرێنەوە هێز خاوەنی چەند سەرچاوەیەكە. زانیاری، ڕێكخستنەكان، باروودۆخی كۆمەڵگا، میدیا، دەسەڵات و لێهاتوویی گرنگترین سەرچاوەكانی هێزن.
بۆ ئەوەی گروپێك هێزی هەبێت پێویستە تواناكانی كۆكردبێتەوە بۆ ئەوەی بتوانێت خۆی بەرەو پێش ببات. لەروی هێزی سەربازییەوە بۆ ئەوەی بتوانێت وێنای توانای هێز بكەێت سوپایەك هەر چەند خاوەنی سەربازی زۆری بێت” بەڵام ئەگەر چەك و تەقەمەنی پێشكەوتووی نەبێت ئەوە توانای بەكارهێنانی سنوردارە. لە هەمانكاتدا بوونی لێهاتوویی بنەمایەكی تری بەهێزی دەستەبەری هێزە، ئەگەر خاوەن جبەخانەی زۆر و چەكی پێشكەوتووش بیت، بەڵام نەبوونی لێهاتوویی لەبەكارهێناندا ئەوە لە حاڵەتی بێ توانایدا دەمانهێلێتەوە. لە لایەكی تر بوونی ئیرادە لەناو یەكەكانی سوپادا گرنگترین بنەماكانی هێزە، چونكە ئەگەر خاوەن سەربازی زۆر و جبەخانەی سەربازی پێشكەوتوو تەنانەت لێهاتوویی سەربازیش بیت، بەڵام نەبوونی ئیرادە لەكاتی پێویست بۆ رووبەڕووبوونەوەی هەڕەشەكان لەنێو یەكە سەربازییەكان بە یەكێك لە خاڵە هەرە لاوازی هێز دادەندرێت. هیچ گۆڕانكارییەك لە ناوچەو سنوورێكی دیاریكراو روو نادات. مەگەر توانا و لێهاتوویی خۆیان بەكاربێنن بۆ پێشكەوتن. واتە هێز دەتوانێت وەك بنەمایەكی ئاشتی و لەهەمانكاتدا وەك هەڕەشە بەكار بهێندرێت، ئەمەش دەگەڕێتەوە سەر مەبەست و پلانی خاوەن هێز. هێزی كۆنتڕۆڵكراوی كەسی، ئەم جۆرە لەلایەن كەسێك یا گروپێك تەواوی تواناكانی كۆنتڕۆڵ كراون و بۆ مەبەستی پاراستنی بەرژەوەندییەكانیان لە ناوخۆ و دەرەوە ئاراستە دەكرێت، تەواوی دەسەڵاتەكانی دادوەری وئابووری كۆنتڕۆڵكراون. لێرەدا هێزی تاك لایەنە لەسەر بنەمای كۆنتڕۆڵكردن و ترساندن بەكاردێت و بەمەبەستی كۆنتڕۆڵكردنی مرۆڤ، دەوڵەت و كۆمپانیا گەورەكانی جیهان، لە هەمانكاتدا دەكرێ لەرێگای دەستووریش دەسەڵات بسەپێندرێت، ئەمەش لە جیهانی ئەمڕۆ زۆر باوە گرووپ و تاكە كسی دەسەڵات لە رێگای دەستورەوە خۆی دەسەپێنیت ئەمەش لەسەر بنەمای ئەو دەسەڵاتەی خەڵك بەخشیویەتی پێی، هەروەها جۆرێكی ترمان هەیە لەسەر پاراستنی بەرژەوەندی مرۆڤەكان بنیادنراوە بە رێزگرتن و سەروەربوونی گشتی نەك تاك و كۆمەڵەیەك.
بنەماكانی هێز لەسەردەمێك بۆ سەردەمێك و لە كۆمەڵگایەك بۆ كۆمەڵگایەك وتەنانەت جوگرافیایەكی دیاریكراویش گۆڕانكاری بەسەردا هاتووە و جیاوازن.
بنەماكانی هێز تەنانەت خودی بەكارهێنانی چەمكەكەش لەسەردەمانی كۆن جیاوازە لەگەڵ ئێستا. لەسەردەمی باستاندا هێزی دەوڵەت و گرووپەكان سنوورداربوو بەهۆی نەبوونی ئامرازی زانیاری لەسەر جوگرافیای دەرەوەی سنوورەكانی خۆیان، بوونی ناوچەیەكی بەپیتی كشتوكاڵ و سەربازی زۆر و هەڵكەوتەی شوێنی جوگرافیا لە گرنگترین بنەماكانی دەسەڵات بوون لە رابردوودا. لە كۆندا پشت بە ئامرازی سەرەتای دەبەسترا ئەمەش جوولەی پێشكەوتن و دەستڕاگەیشتن بە دەورووبەری خۆی خاو كردبوویەوە، پێش شۆڕشی پیشەسازی بەریتانیا رابەرایەتی جیهانی دەكرد و خاوەنی دەسەڵاتی هەرە گەورە بوو، توانای هەبوو كۆنتڕۆڵ و سیاسەتەكانی خۆی بەسەر زۆربەی ناوچە ناسراوەكان و خاكە بەڕێوەبەرییەكانی بسەپێنیت. شۆڕشی پیشەسازی گۆڕانكاری گەورەی هێنایە كایەوە زۆربوونی ژمارەی مرۆڤەكان و هەوڵدان بۆ پركردنەوەو دابینكردنی پێداویستی رۆژانەی هاووڵاتییانیان وایكرد دەوڵەتان بیر لە شێوازی تر بكەنەوە، دابینكردن پێداویستی سەرەكی پیشەسازی و هەناردەكردنی كەرەستەی بەرهەم هاتوو گرنگترین بەریەك كەوتنەكانی شۆڕشی پیشەسازی بوون، دۆزینەوەی بازاڕ بۆ پیشەسازی بەرهەم هاتوو وایكرد تووشی بەریەك كەووتنی خواستی دەوڵەتان بێت.
پێش شۆڕشی پیشەسازی بۆ گواستنەوەی بەرهەمێك چەندان مانگی پێدەچوو، بەڵام گۆڕانكارییەكان وایكرد ئەم بەرهەمە خێراتر بگاتە دەستی كڕیار.
دەوڵەتان بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەكان، دەسەڵاتی ئابووری و سەربازی خۆیان تەنها لەبواری بازرگانی نەوەستان، بەڵكو پێویست بوو لەبواری سەربازیش خۆیان بەهێز بكەن، چونكە لەبەردوامی ململانێكان بە بێ بوونی هێزێكی سەربازی پێشكەوتوو كە خاوەن لێهاتوویی و چەك و جەبەخانەو لێهاتوویی سەربازی بەهێزبێت مانەوەیان لە كێبركێی جیهانی محاڵە.
لەسەدەی بیستەمدا گۆڕانكارییەكان خێراتر و دژوارتربوون بەشێوەیەك نا كارامەیی بەشێك لە ئیمپراتۆرییە گەورەكان وایكرد تووشی دابەشبوونی خاك و لێكهەڵوەشانەوەی ئیمپراتۆرییەكانیان بن. هاتنە پێشەوەی بەشێك لە دەوڵەتانی نوێ بۆ ناو كایەی ملمڵانێی جیهانی بەشێكی تری سیمای سەدەی بیست بوو. جەنگی جیهانی یەكەم و دابەشكارییە نوێكەی جیهان دەرفەتی بۆ بەشێك لە زلهێزانی جیهان رەخساند، بازاڕی نوێ بدۆزنەوە بۆ بەرهەمەكانیان و دابینكردنی پێداویستی پیشەسازییەكانیان. بەردەوامی بەریەك كەوتنی بەرژەوەندی دەوڵەتان و ئارەزوی فراوانكردنی بازاڕی بەرهەمەكان و هەوڵدان بۆ دەستگەیشتن بەسەرچاوەی وزەی باشتر و بەكەمترین نرخ و سوودی زیاتر جیهانی رووبەڕووی جەنگێكی تر كردەوە. جەنگی دووەمی جیهانی دووبارە سیمای سیستەمی نێودەوڵەتی گۆڕی ئەمجارە پاشەكشەی هێزی دەوڵەتانێك كە ماوەیەكی زۆر پێشەوایەتی جیهانیان دەكرد بەخۆیەوە بینی، هاتنە پێشەوەی ئەمریكاو جێگرتنەوەی هێزی فەرەنسا و بەریتانیا و ئەڵمانیا، درێژەدان بە جەنگی سارد لەگەڵ یەكێتی سۆڤیەت و تەنانەت جەنگی بەوەكالەت لە سیما دیارەكانی دوای جەنگی جیهانی دووەم بوون. لەم نێوەندەدا هەریەك لە زلهێزە جیهانییەكان هەوڵی بەرەوپێش بردنی پیشەسازی خۆی دەدا لەسەر بنەمای ئابوورییەكی بەهێز و هێزێكی سەربازی بەتوانا.
دوای روخانی سۆڤیەت و دابەشبوونی خاكەكەی و دروستبوونی دەوڵەتی نوێ روسیای بۆ ماوەیەك لە ململانێ جیهانییەكان دورخستەوە، ئەمریكا بەشێوەیەكی رەها سەركردایەتی سیستەمی جیهانی دەكرد. بەردەوامی پێشكەوتنەكانی جیهان وایكرد دەوڵەتانی تریش بیر لەوە بكەنەوە هەنگاو بەرەو پێشكەوتن بدەن بۆ پاراستنی سەروەری خۆیان و سنووری دەستڵاتیان لە ململانێ نێودەوڵەتی و ناوچەییەكان، ئەمەش بەدی نایەت بەبێ بوونی كۆمەڵگایەكی یەكگرتوو، ئابوورییەكی بەهێز دیدگایەكی دیموكراسی و ئازاد كە مافەكانی تەواوی تاكەكانی كۆمەڵگا بپارێزێت، هەروەها بوونی سوپایەكی نیشتمانی، كە پارێزەری هەمووان بێت.
پاراستن و دابینكردنی پێداویستی تاك لەگرنگترین بنەماكانی بەهێزی دەوڵەتن لە سەردەمی جیهانگیریدا. لەبەر ئەوەی سنووری جوگرافیا تەسك بووەتەوە ئێستا دەتوانرێت بەماوەیەكی كەم پیشەسازییەكانت ئاشنا بكەی بە تەواوی جیهاندا. تێكەڵاو بوونی فەرهەنگەكان ودروستبوونی فەرهەنگێكی جیهانی.
سێ جۆرهێزمان هەیە بۆ پاراستن و چەسپاندن و گەیشتن بە ئامانجە ستراتیژییە كورت خایەن و درێژخایەنەكانی دەوڵەت.
1- هێزی رەق ئەم جۆرە هێزە لە كاتە هەستیارەكان بەكاردێت، هێزی سەربازی بۆ بەدیهێنانی ئامانجەكان رەنگە جەنگیش بگرێتە خۆی.
2- هێزی نەرم لەم جۆرەدا پشت بە بنەما دیپلۆماسی و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان دەبەسترێ بۆ بەدیهێنانی ئامانجەكان واتە جەنگ لەخۆ ناگرێت.
3- هێزی میانڕەو لێرەدا بەپشت بەستن بە بەهێزی لایەنی سەربازی و نیشاندانی توانا سەربازییەكان و هەڕەشە كردن لەبەكارهێنانی و پاڵپشتیكراو بە بنەما دیبلۆماسییەكان. بە واتایەكی تر هێزی سەربازی پاڵپشتی لە گفتوگۆ دیبلۆماسییەكان دەكات بۆ گەیشتن بەرێكەوتن.
گرنگترین فاكتەرەكانی هێزی دەوڵەت لە سەدەی21 دا
1- بوونی هێزێكی سیاسی یەكگرتوو لەسەر بنەمای سیستەمێكی دیموكراسی پەرلەمانی و دادپەروەری بۆ هەموان بێ جیاوازی چینە جیاوازەكانی كۆمەڵگا و نوێنەرایەتی كردنی راستەقینەی بەرژەوەندی گشتی، سەروەر یاسا.
2- ئابوورییەكی بەهێز و توانای خۆڕاگری بەرامبەر هەڕەشە دەرەكییەكان و جێگیری ئابووری دەوڵەت و دابینكردنی خواستی هاووڵاتییان و كێبڕكێ كردنی دراوی ناوخۆ لەگەڵ دراوەبیانییەكان و جێگیر بوونی نرخی دراو و كاڵا، بوونی پارە ونەختینەی جێگیر لە بانكە نێودەوڵەتییەكان.
3- بوونی هێزێكی سەربازی بەهێز خاوەن جبەخانە وچەكی پێشكەوتوو راهێنرا و لەسەر ئیرادەیەكی نیشتمانی و دابینكردنی زانیاری و پێداویستی رۆژانەی ژیانكردنیان. لێهاتوویی لەئەرك و بەكارهێنانی تەكنەلۆژیای نوێ.
4- تەكنەلۆژیا یەكێكە لە بنەما هەرەگرنگەكانی سەردەمی جیهانگیری، دەوڵەتان لەرێگای ئامرازەكانی بیستراو، بینراو و خوێنراو دەتوانن بەماوەیەكی كەم پەیام و خواستی خۆیان بگەیەننە لایەنی بەرامبەر تەنانەت لەرێگای تەكنەلۆژیای سەردەمەوە دەتوانن دەستیان بگاتە تەواوی زانیاری نهێنی لەسەر دەوڵەتی مەبەست.
5- پارستنی فەرهەنگ و كلتووری كۆمەڵگا لەرێگای چاودێریكردنی بەردەوامی ئامرازەكانی بەردەستی تاك. بڵاوكردنەوەی بەردەوامی هۆشیاری ژینگەی چەسپاندنی وەك بەشێك لە بنەما فەرهەنگییەكانی ئەو كۆمەڵگایە.
6- ئەو كەسانەی نوێنەرایەتی دەوڵەت دەكەن پێویستە دیبلۆماسێكی لێهاتوو بن و بۆ ئەندامبوونی دەوڵەت لەرێكخراوە نێودەوڵەتییەكان رێكەوتنە جیهانییەكان توانای پاراستنی بەرژەوەندییە باڵاكانی وڵاتەكەی هەبێت.
7- بوونی چەكی پێشكەوتوو پاڵپشتی و هاوپەیمانی جیهانی هۆكارێكی دیكەیە هێز دەبەخشێتە دەوڵەت.
