لوقمان جەلال بازید
قوتابی بەشی مێژوو ـ قوناغی چوارەم
شۆڕشی دووەمی بارزان بە سەرۆكایەتی مەلا مستەفای بارزان یەكێكە لەو شۆڕشە نیشتیمانیانەی كە ڕۆڵ و كاریگەری هەبوو، بە درێژای مێژوو دەڤەری بارزان لانەی شۆڕش و بەرخودان بووە و چەندین شۆڕش لەم دەڤەرەدا ڕوویان داوە و كاریگەری بەرچاویان هەبووە .
مستەفا بارزانی كوڕی شێخ محەممەدە لە ١٤/٣/١٩٠٣ لەگوندی بارزان لەدایكبووە و لە تەمەنی سێ ساڵیدا بەندكراوە لەموسڵ، لەلایەن كاربەدەستانی عوسمانی لەساڵی ١٩١٩ بەفەرمانی شێخ ئەحمەدی برای لەگەڵ عەبدلرەحمان سەرنەخی كەنوێنەری ئازادی خوازی كوردە دەچێت بۆ موش لەوێ چاوی دەكەوێن بەشێخ سەحیدی پیران ولە١/٣/١٩٧٩لەتەمەنی ٧٦ كۆچی دوای كرد لەنەخۆش خانەی جۆرج تاون .
چەندین فاكتەر و هۆكار هەبوون بۆ هەڵگیرسانی ئەم شۆڕشە :
1ـ هەڵسوكەوتی خرابی یەك لەدوای یەكی بەرپسانی عێڕاق بەرامبەر كورد
٢خرابی بارو دۆخی ئابوری كوردەكان
٣_دورخستنەوەی شێخەكانی بارزان لەناوچەكانی خۆیانەوا
بەهۆی توندی گەمارۆ دان بارزانیەكان دوچاری چەندین نەخۆشی وەك كوێری مەلاریا بونەوە،ئەوكاتە موتەسەریفی سلێمانی كەسێك بو بەناوی شێخ مستەفا قەرەداغی كەلاینگری حوكمەتی بەڕیتانیا بو دژی بارزانیەكان بو ،بارزانی بڕیاری دا كەسلێمانی جێ بهێڵێت و لەڕێگەی ڕۆژهەڵاتی كوردستانەوە خۆی بگەیەنێتەوە بارزان، دوای ئەوەی كە حكومەت زانی كە بارزانی لە سلێمانی نەماوە گوتی ئەوەی بارزانی بدۆزێتەوە چ بە زیندووی یان مردووی ٥٠ دینار خەڵاتی دەكەن.
لە ٢٨ تەمموزی ١٩٣٤ بارزانی گەیشتە ناو خاكی عێراق لە هاوینە هەواری خەیالانیەكان مایەوە بووە میوانی مام خەیلان لە
هەمان كاتدا عبدولئیلا وەسی لە مێرگەسور بوو كە بارزانی ئەمەی زانی هەوڵی دا كە بە خێرای خوی بگەێنێتە مێرگەسور بۆ ئەوەی وەسی وەك بارمتەیەك دەست بەسەر بكات بەڵام بەخت یاوەری بارزانی نەبوو چونكه وەسیلەوێ نەمابوو چووبو بۆ ڕواندوز، پاشان بارزانی گوند به گوند هاوڕێ و هاوسەنگەرەكانی بەسەر كردەوە لە هەمان كاتدا شێخ ئەحمەد گواسترایەوە بۆ حیللە بۆ ئەوەی پەیوەندی بە بارزانیەوە نەكات.
لە سەرەتادا حكومەت ئاگادار نەبوو كە بارزانی لە بارزانە دواتر بارزانی نامەیەكی بۆ حكومەت ڕەوانەكرد و حكومەتی ئاگاداركردەوە كە لە بارزانە بۆیە حكومەت كەوتە خۆ ڕێك خستنەوە، هەرچەندە كە لەسەرەتادا بارزانی بۆ ئەنجام دانی شۆڕش نەهاتبوو دوو مانگی سەرەتا نامەی بۆ حكومەت نارد و داوای كرد كە كێشەكان بە ئاشتی چارەسەر بكەن بەڵام حكومەت ویستی نزیك مەزنێ و چیای برادۆست بگرێت، بۆیە بارزانی پەنای بۆ شۆڕش برد لە سەرەتادا هێزەكانی خۆی رێكخست و یەكەمین تەقەی شۆڕشی دووەمی بارزان لە مەخفەری شانەدەر بو لە ٢/١٠/١٩٤٣ بۆ گرتنی شانەدەر بە هاوكاری علی خان شێروانی بو كە خۆی لە پولیس خانەی شانادەر بو ، دواتر ڕێزان، دوتر لە ١٠ی تشرینی دووەمی١٩٤٣ مەزنێیان ئازاد كرد، دواتر بارزانی سوپایەكی بە سەركردایەتی نوری شێروانی نارد بۆ ڕزگاركردنی شێروان مەزن بەڵام پلانەكە جێبەجێنەكرا و حكومەت داوای لە بارزانی كرد كە گفتۆگۆ بكەن، بەڵام نیازی حكومەت شتێكی تر بوو دەیویست كە بارزانی دەست بەسەر بكەن، بۆیە بارزانی هەستی پێكرد و بە داواكاری ئەوان ڕازی نەبوو چوو بۆ بێرسیاڤ و نەخشەی دانانی خێرەزووكی دانا لە ١٢ ی تشرینی دووەمی ١٩٤٣ شەری خێرەزووك ڕوویدا مەسعود بارزانی ئەم شەرە بە سەركەوتووترین شەڕ دادەنێت لە شۆڕشی دووەمی بارزاندا كە زیانێكی زۆر بەر حكومەت كەوت زیانەكەی ١٢٠ كۆژراو و٦٥ كەسیان لێ به دیل گیران كە زۆربەیان بریندار بوون ، لەم شەڕەدا ئەحمەد ئەفەندی شەهید بو بارزانیش بریندار بوو، دوای ئەوەی كە حكومەت نەی توانی ئەم شۆرشە رابگرێت پەنای بردە بەر گفتۆگۆ بۆ ئەم مەبەستەش بەریتانیا نوری سەعیدی هێنایە سەر پۆستی سەرۆك وەزیران، كابینەكەی نووری سەعید لە ٢٥/٢/١٩٤٣ دەست بەكار بوو لەم كابینەیەدا ٣ وەزیری كورد هەبوون وەك :
١ـ ئەحمد موختار بابان وەزیری داد.
٢ـ عمر نزمی وەزیری ناوەخۆ.
٣ـ ماجید مستەفا وەزیری دەوڵەت بۆ چارەسەركردنی كێشەی كورد.
ماجید مستەفا لە ساڵی١٩٤٤ وەك نوێنەری عێراق چوو بۆ لای بارزانی بۆ ئەوەی ڕێك بكەون لە مێرگەسۆر دابنیشن و كۆببنەوە بارزانی مەرجی دانا شێخ ئەحمد و هەموو دورخراوەكانی كردە مەرجی دانیشتنەكە حكومەت ئەم دانیشتینەی قبول كرد لە ١٩٤٤/٢/١٢ شێخ ئەحمەد گەڕایەوە بارزان .
بارزانی ئەم داواكارییانای پێشكەش كرد:
١ـ گواستنەوەی ئەو فەرمانبەرانەی كە بە بەرتیل خوری تۆمەتباركراون.
٢ـ ویلایەتی كوردستان دا بمەزرێت لە پارێزگاكانی كەركوك و سلێمانی و هەولێر و قەزاكانی لیوای موسل كە زاخۆ و ئامێدی و دهۆك و ئاكرێ و مەندەلی و پشدەر .
٣ـ زمانی كوردی بكرێتە فەرمی.
٤ـ دامەزراندنی میرێكی وەزیری كورد بۆ هەموو وەزارەتێك.
٥ـ زیانی زیانلێكەوتوان ب بژیرێت.
بارزانی له ٢٢/٢/١٩٤٤ چوو بۆ بەغداد بۆ ئەوەی رێكەوتنەكه واژوو بكات لەگەڵ وەسی و نوری سەعید كۆبوەوە
بارزانی بۆ ماوەی هەفتەیەك له بەغداد مایەوە ، بەڵام دواتر كه حەمدی پاچاچی كابینەیەكی نوێی پێك هێنا لەم
كابینەیەدا دوو وەزیری كورد هەبوون ئەوانیش .١ موختار بابان وەزیری داد .٢ توفیق وەهبی وەزیری ئابووری
بەڵام پاچەچی ئەم ڕێككەوتنەی هەڵوەشاندەوە.
كاردانەوەی بەریتانیا بەرامبەر بەم شۆڕشە :
نامەی بۆ بارزانی نارد و داوای لێكرد لەگەڵ حكومەت ڕێك بكەوێت كابینەیەكی نوێی بۆ نوری سەعید پێك هێنا و
داوای لێكرد لەگەڵ بارزانیدا رێك بكەوێت ئەمه كاتێكی هەستیار بو بۆ بەڕیتانیا چونكه بەڕیتانیا چووبو جەنگی
دووەمی جیهانی وە عێراقیش چوبوو پاڵ هاوپەیمانان بۆیه بەڕیتانیا به بارزانی گوت كه شەڕكردن لەگەڵ عێراق
واتا شەڕكردن لەگەڵ هاوپەیمانان به بارزانی گوت كه شەڕ رابگرێت دوای كوتای هاتنی جەنگیدووەمی جیهانی
حوكمی زاتی بە كورد دەدات لە عێراقدا .
سەرچاوەكان :
١. حەسەن ئەرفەع ، كوردەكان لێكۆڵینەوەیەكی مێژووی و سیاسی ، و. سەردار محمد، .٢٠٠١
2.مەسعود بارزانی، بزوتنەوەی ڕزگاری خوازی كورد.
- عەدالەت عمر ساڵح، بارزانیەكان لە ڕاگواستنەوە تاكو جینوساید بە پێی بەڵگەنامە فەرمی و م
