ڕێکەوتننامەی١١ـی ئاداری ساڵی ١٩٧٠

ئیلاف رزگار رەسول
قوتابی قۆناغی چوارەم ـ بەشی مێژوو

بەیاننامەی ١١ ئادار ١٩٧٠ لە نێوان سەركردایەتی شۆرش مەلا مستەفا بارزانی و حزبی بەعس واژووكرا، لە پێشەكی بە ٢٢ بڕگە كە ١٥ یان ئاشكرا ٧ یان نهێنی بوو هەموویان پێكەوە دۆكۆمێنتێكی گرنگیان پێك هێنا بۆ چەسپاندنی مافەكانی گەلی كوردستان لە چوارچێوەی عێراقدا، ڕێككەوتنامەكە هەنگاوێكی گرنگ بوو بۆ چەسپاندنی مافی نەتەوەی كوردستان لە ئۆتۆنۆمی لە ناو عێراقدا وە زیاتر پێشخستنی كێشەی كوردلە ناوچەكە و دەرەوە،١١ئادار بەرهەمی شۆرشی ئەیلوول بوو بە سەرۆكایەتی مستەفا بارزانی كە كێشەی گەلی كوردستانی خستە قۆناغێكی نوێوە ، بووە بناغەك بۆ ئاشتی لە عێراقدا.

١١ ئادار بەرهەمی خەباتی چەندین ساڵەی بزوتنەوەی رزگاریخوازی كورد بووە :

ئەم بەیاننامەیە بە ڕوداوێكی گەورە لە مێژووی كوردا دێتە هەژماركردن چونكە بە شێوەیەكی رەسمی و لە چوارچێوەی رێكەوتن نامەكەدا دانرا بە مافەكانی گەلی كورد لەسەر بنەمای ئۆتۆنۆمی لە چوارچێوەی عێراقدا ، ئەم بەیاننامەیە لە ١١ ئادار ساڵی ١٩٧٠ مۆركرا كە ١٥ خاڵ باس لە مافەكانی گەلی كورد دەكات گرینگترین خاڵ دانان بوو بە ئۆتۆنۆمی باشور كوردستان ئەم بەیان نامەیە لە نێوان حزبی بەعس و سەركردایەتی شۆڕشی كورد واژوكرا، وە لە ڕووی یاسایی سیاسیەوە لە مێژووی هاوچەرخی كوردا بەدەستكەوتێكی نەتەوەی گرنگ و گەورە دادەنرێ، وە ١١ ئادار وەرچەرخانێكی مێژوو گرینگە بوو لە مێژووی بزوتنەوەی ئازادیخوازی كوردستان چونكە كۆمەڵێك دەست كەوتی دەست كەوت ، رێككەوتنی ١١ ئادار دیكۆمێنتێكی مێژووییە رێگیەكە بۆ چارەسەركردنی كێشەی كورد لە عێراق و ناوچەكە دا.

ئەم رێككەوتنامەیە لە چەند ماددە و بڕگە پێكهاتبوو كە جەخەتكردنەوە بوو لە مافەكانی گەلی كورد :

١- رێگە بە دەركردنی چاپەمەنی كوردی دەرە .
٢-دانان بە رەسمیەتی زمانی كوردی دەنرێ لە بەڕێوەبردنی كاروباری ناوچەی ئۆتۆنۆمیدا ،
٣-وەزمانی كوردی لەگەڵ زمانی عەرەبی بخوێندرێت لەو ناوچەندا كە زۆربەی كوردن.
٤- دان بە پارتی دیموكراتی كوردستان دەنرێ وەك لایەنێكی گفتوگۆ ی ئاشتی .
٥-كورد جێگری سەرۆك كۆمار و ژمارەیەك وەزیری لە نێو حكومەتدا دەبێ.
٦-پەرەپێدانی بواری ئابوری و كارگێری لە ناوچە كوردیەكاندا.
٧- دیاری كردنی چارەنووسی ئەو ناوچانەی كە كێشەیان لەسەرە لە نێوان كوردو حكومەتی ناوەندیدا.
٨- دامەزراندنی كوردەكان بەبێ هیچ جیاوازی كردنێك لە دام و دەزگا كان حكومەتی لەشكرییەكاندا.

لایەنە باشەكانی ئەم رێككەوتنامەیە :

١- بۆ یەكەم جار دەسەلاتدارانی عێراق دان بنین بە بوونی مافی گەلی كورد لە ولاتی عێراقدا بە شێوەی فەرمی ،
٢-لە رووی دەستكەوتی نەتەوەیی رۆشنبیریەوە زمانی كوردی كرا بە دووەم زمانی رسمی لە عێراقدا سەرەری كردنەوەی دەزگای ئەكادیمی كوردی .
٣- لە رووی رامیاریەوە مافی ئۆتۆنۆمی خۆبەرێوەبردنی ناوچە كوردستان سەرەرای ناكۆكی لەسەر ناوچە نەتەوەیەكان لە پارێزگای كەركوك و موسل دیالە درا بە گەلی كورد.
٤-لێخۆشبوون بۆ هەموو ئەو كەسانە دەركرا كە بەشداری شۆرشیان كردبوو .

لایەنە نەرێنیەكانی ئەم رێككەوتنامەیە :

ئەم رێككەوتنامەیە نەیتوانی ناوچە كوردستان كەركوك و خانەقین و دەوربەری موسل بخاتە ناو ناوچەی دەسەڵاتی ئۆتۆنۆمی كورد، ئەویش كێشیەكی بەردەومی نێوان كورد و حكومەتە یەك لە دوا یەكەكانی عێراق بوو، مەرجی جێبەجێكردنی پەیمانەمەیەكە كە داندرابوو لە ماوەی ٤ سال جێبەجێبكرێت، هەڵەیەكی گەورە بوو لەو كاتەدا سەركردایەتی شۆرش پێ رازبوو چونكە لە ماوەی ئەو ٤ ساڵەدا حكومەتی عێراق نەوتی خۆماڵی كرد لە ساڵی ١٩٧٢ داهاتێكی باشی بۆ كڕینی چەك كەوتە دەست هاوكێشەی مملانێ هەرێمەكانیش گۆڕانكاری بەسەردا هات، لەوانە بەرژەوەندی حكومەتی عێراق لەگەڵ شای ئێران بۆیە رێككەوتنامەی ژێر بە ژێریان ئەنجامدا و كوردیان بردەوە خاڵەكانی سەرەتا.

هۆكاری بەستنی ئەم رێككەوتنامەیە چی بوو ؟

بێگومان هۆكار خۆی هەبوو كە حزبی بەعس ئەم رێككەوتنامەیەی كرد، سەرەتا هەموو ڕژیمەكان لە عێراقدا كاتێك سەرەتا دەهاتنە سەر حكوم تابەهێز دەببون پێشتگری كوردیان دەكرد هەندێ بەڵێنیان پێ دەدان بەلام دواتر كە بەهێز دەبوون چیان پێ كرابە بەرامبەر كوردو شۆرشەكە دەیانكردن ، بۆیە هەر لەو كاتشدا تازە حزبی بەعس هاتبووە سەر حكوم دەیەویست تابەهێز بێت هەندێك ماف بدات بە كورد .
هۆكارێكی تر دەگەرێتەوە بۆ خۆراگری هێزەكانی پێشمەرگە وە سەركەوتنەكانی بەرمبەر بە سوپای عێراق كە ئەو سەركەوتنە گەورەنە بە دەست دەهێنا .
یەكێكی تر لە ئامەنجە سەرەكەكیانی حیزبی بەعس لە واژوكردنی ئەم رێككەوتنامەیە ئاشتی لەگەڵ كورد بە دەست هێنانی دەرفەتێكی گونجاو بوو بۆ لە ناوبردنی بزوتنەوەی كورد بۆیە ئامادە بوو هەموو جۆرە رێگەیەك تاقی بكاتەوە بەمەستی گەیشتین بەم ئامانجە.
حیزبی بەعس كە پەیوەندیەكی زۆر بەهێزی لەگەڵ یەكێتی سۆڤێتدا هەبوو هەوڵی دەدا لە ڕێگەی ئەو ولاتەوە سوپاكەی خۆی رێك بخاتەوە پر چەكی بكات بۆ ئەوەی بتوانێ لە دوای نەمانی پرۆسەی ئاشتی لە رێگەی هێزەوە شۆرژی كوردی لە ناو ببات .

گرنگی ئەم رێكەوتنامایە بۆ كورد چی بوو ؟

١- ١١ ئازار سەركەوتنێكی گەورەی كورد شۆرشەكە بوو لە سەدەی بیستدا، ئەمە گرنگی زۆری هەبوو بۆ كورد لە عێراقدا.
٢- لە ١١ ئازاردا كۆتایی بەو ناكۆكییە حەوت ساڵییەی ناوخۆی كورد هات كە شۆڕشی كورد كردبوو بە دوو پارچەی دژ بەیەكەوە.
٣- بەو ڕێككەوتنە هەستی كوردبوون و ئومێد بە شۆڕشەكەی تا ئاستێكی زۆر بەرزبوویەوە خۆشاردنەوە بۆردمانی هەمیشەی گوندەكانی كوردستان كە لە ١٩٦١ ەوە دەستێپكردبووە كۆتایی هات.
٤- لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی پرسی كورد لە كوردستان عێراق تاڕادەیەكی زۆر بەرەو پیشچوونی بەخۆیەوە بینی.
٥- شۆرشی ئەیلوول كە ٩ ساڵ بوو هەڵایسابوو بەهۆی ١١ی ئازارەوە پشوویەكی دا.

دەرئەنجام :

ئەم بەیاننامەیە یاخود ئەو ڕێككەوتنامەیە رۆلێكی گرنگی بینی لە مێژوو هاوچەرخی كوردا كە جەخت كراوە لە مافەكانی گەلی كورد.
ئەم بەیاننامەی ١١ ئادار بۆ هۆی چەرەسەركردنی كێشەی كورد و حكومەت عێراقدا بۆ ماوەیەك كوردستان ئارامی بە خۆی بینی بەهۆی ئەو رێكەوتنامەیە بۆ وەرچەرخانێكی گرنگ لە ژیانی شۆرشی كورد.

سەرچاوەكان:
١-ناوی كێتب :-ئامانج و دەرنجام لە مێژووی بزافی نەتەوەی كوردا/ نووسینی:-سەلاح ئەحمەد محەمەدەمین
٢-ناوی كێتب :-كورد لە سەدەی نۆزدە و بیستدا/ نوسینی:- كریس كۆچرا
٣-ناوی كێتب:-مێژووی هاوچەرخی كورد/ نوودینی:-دیوید مك داول