كوردستان زرار وسو
پەیمانی لۆزان كە لە ٢٤ی تەممووزی ١٩٢٣ واژۆ كرا، یەكێك لە گرنگترین ڕووداوەكانی مێژووی هاوچەرخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە و ئاكامێكی قووڵی لەسەر دابەشبوونی خاكی كوردستان و چارەنووسی گەلی كورد هەبوو. ئەم پەیمانە وەكو جێگرەوەی پەیمانی سیڤەر (١٩٢٠) هاتە ئاراوە و نەخشەی سیاسی ناوچەكەی بە تەواوی گۆڕی.
زەمینەی مێژوویی:
پاش شكستی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لە جەنگی جیهانی یەكەم (١٩١٤-١٩١٨)، زلهێزەكانی ئەوروپا بە سەرۆكایەتی بەریتانیا و فەرەنسا، ناوچەكانیان دابەش كرد. لە كۆنفرانسی ئاشتی پاریس (١٩١٩)، شاندێكی كوردی بە سەرۆكایەتی شەریف پاشا بەشداری كرد و داوای مافی چارەی خۆنووسینی بۆ كورد كرد. دواتر، پەیمانی سیڤەر لە ١٠ی ئابی ١٩٢٠ واژۆ كرا كە تیایدا مافی دامەزراندنی دەوڵەتێكی كوردی سەربەخۆ بە پێی بەندەكانی ٦٢، ٦٣ و ٦٤ بە شێوەیەكی فەرمی دانی پێدانرا.
بەندی ٦٤ی پەیمانی سیڤەر بە تایبەتی دەقێكی گرنگی تێدا بوو كە بەڵێنی بە كورد دەدا: “ئەگەر لە ماوەی ساڵێكدا، كوردەكانی ناوچەكە نیشانیان دا كە زۆرینەی دانیشتوانی ناوچەكە ئارەزووی سەربەخۆیی لە توركیا دەكەن، و ئەگەر كۆمیسیۆنی كۆمەڵەی گەلان بڕیارێكی لەم بارەیەوە دەركرد، ئەوا توركیا دەبێت ئەو بڕیارە جێبەجێ بكات.”
بەڵام هەڵگیرسانی جەنگی سەربەخۆیی توركیا بە سەركردایەتی مستەفا كەمال ئەتاتورك (١٩١٩-١٩٢٣) و سەركەوتنی سوپای توركیا، بووە هۆی ئەوەی كە پەیمانی سیڤەر هەرگیز نەكەوێتە بواری جێبەجێكردنەوە. هەروەها، لە ماوەی ئەو چەند ساڵەدا، توركیا هاوپەیمانێتی لەگەڵ ڕووسیای سۆڤیەت و ئێران بەست كە بووە هۆی ئەوەی كە جێگەی توركیا لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا بەهێزتر بێت.
ناوەرۆكی پەیمانی لۆزان سەبارەت بە كورد :
پەیمانی لۆزان كە لە ٢٤ی تەممووزی ١٩٢٣ لە شاری لۆزانی سویسرا لە نێوان توركیا و دەوڵەتە هاوپەیمانەكان واژۆ كرا، بەتەواوی دژ بە بەرژوەندییەكانی كورد بوو. بەپێچەوانەی پەیمانی سیڤەر، هیچ ئاماژەیەكی بە مافی دیاریكردنی چارەنووس یان خودموختاری بۆ كورد نەكرد.
لە ماوەی دانوستانەكانی پەیمانی لۆزان، نوێنەری كورد بانگهێشت نەكرا و دۆزی كورد لە لایەن هیچ لایەنێكەوە بە جددی نەخرایە ڕوو. عیسمەت ئینۆنوو، سەرۆكی شاندی توركیا، بە توندی دژایەتی هەر باسێكی پەیوەست بە كوردەوە دەكرد.
كاریگەرییە سەرەكییەكانی لەسەر كورد :
١. دابەشبوونی خاكی كوردستان:
گەورەترین كاریگەری پەیمانی لۆزان لەسەر كورد، دابەشبوونی خاكی كوردستان بوو بەسەر چوار دەوڵەتی توركیا، عێراق، سوریا و ئێران. ئەم دابەشكارییە كە بە بێ ڕەچاوكردنی ویستی گەلی كورد ئەنجامدرا، بووە هۆی ئەوەی كە نەتەوەی كورد ببێتە گەورەترین نەتەوەی بێ دەوڵەت لە جیهاندا.
٢. نكۆڵیكردن لە ناسنامەی نەتەوەیی كورد:
لە پەیمانی لۆزاندا ناسنامەی نەتەوەیی كورد وەك نەتەوەیەكی جیاواز بە فەرمی نەناسرا. بە تایبەت لە توركیای نوێدا، كورد وەك “توركی شاخاوی” ناو برا و سیاسەتی نكۆڵیكردن لە بوونی كورد و تواندنەوەیان دەستی پێكرد.
٣. سەرهەڵدانی بزوتنەوەی بەرخۆدانی كوردی:
دوابەدوای پەیمانی لۆزان، چەندین سەرهەڵدان و بزوتنەوەی چەكداری كوردی لە ناوچە جیاوازەكانی كوردستان دژ بە دەسەڵاتی ناوەندی دەوڵەتە تازە دروستكراوەكان سەریان هەڵدا، وەك:
- ڕاپەڕینی شێخ سەعیدی پیران (١٩٢٥) لە باكووری كوردستان
- ڕاپەڕینی ئاگری (ئارارات) بە سەركردایەتی ئیحسان نووری پاشا (١٩٢٧-١٩٣٠)
- ڕاپەڕینی دەرسیم بە سەركردایەتی سەید ڕەزا (١٩٣٧-١٩٣٨)
- كۆماری كوردستان لە مەهاباد (١٩٤٦)
- بزوتنەوەی شێخ مەحموود لە باشووری كوردستان (١٩١٩-١٩٢٤)
٤. قەیرانی كەركووك و ویلایەتی موسڵ:
یەكێك لە ئاكامەكانی پەیمانی لۆزان دواخستنی یەكلاكردنەوەی پرسی ویلایەتی موسڵ (باشووری كوردستان) بوو كە دواتر لە ساڵی ١٩٢٦ بە بڕیاری كۆمەڵەی گەلان بە مەرجی پاراستنی مافەكانی كورد خرایە سەر عێراق. ئەم پرسە هەتا ئێستاش كاریگەری لەسەر پەیوەندی نێوان حكومەتی هەرێمی كوردستان و بەغدا هەیە.
٥. ئاوارەیی و كۆچی زۆرەملێ:
دابەشبوونی كوردستان بووە هۆی جیاكردنەوەی بنەماڵە و عەشیرەتە كوردەكان لە یەكتر، و سیاسەتی گواستنەوەی زۆرەملێ و ئاوارەكردنی كورد لە ناوچە جیاوازەكانی كوردستان، بەتایبەت لە توركیا، عێراق و سوریا.
ئەنجامگیری :
پەیمانی لۆزان وەرچەرخانێكی مێژوویی بوو لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بەتایبەت بۆ گەلی كورد. هەرچەندە ئەم پەیمانە بۆ توركیا سەركەوتنێكی دیپلۆماسی و نەتەوەیی گەورە بوو، بەڵام بۆ كورد بووە هۆی لەدەستدانی دەرفەتی دروستكردنی دەوڵەتێكی سەربەخۆ و دابەشبوونی خاكەكەی.
كاریگەرییەكانی ئەم پەیمانە هەتا ئەمڕۆش بەردەوامە و سەرچاوەی زۆرێك لە كێشە سیاسییەكانی ناوچەكەیە.
بەڵام سەرەڕای ئەم كاریگەرییە نەرێنییانە، گەلی كورد توانیویەتی بەردەوام بێت لە خەبات بۆ مافە نەتەوەییەكانی و لە هەندێك ناوچەدا، وەك باشووری كوردستان (هەرێمی كوردستانی عێراق)، بە ئاستێك لە دەسەڵاتی سیاسی بگات.
سەرچاوەكان :
١. مەك داوڵ، دەیڤید، مێژووی هاوچەرخی كورد، وەرگێڕانی ئیبراهیم یونسی.
٢. لازاریف، م.س.، كوردستان و كێشەی كورد.
٣. كەندال، نەزان و دیتران، كورد و كوردستان.
٤. هاوار، محەمەد ڕەسوول، شێخ مەحموودی قارەمان و دەوڵەتەكەی خوارووی كوردستان.
٥. حوزنی موكریانی، حوسێن، مێژووی میرانی سۆران.
