دارا سعید كادێ
قوتابی چوارەم – بەشی مێژوو
شێخ ئەحمەد بارزانی، ناسراو بە “خودان” (١٨٩٦-١٩٦٩)، یەكێكە لە كەسایەتییە دیار و كاریگەرەكانی مێژووی كورد لە سەدەی بیستەمدا. ئەو وەك رێبەرێكی ئایینی و سیاسی، رۆڵێكی گرنگی لە بزووتنەوەی رزگاریخوازی كورد و بەتایبەت لە باشووری كوردستان (عێراقی ئێستا) گێڕا. خانەوادەی بارزانی بەگشتی و شێخ ئەحمەد بە تایبەتی كاریگەرییەكی قووڵیان لەسەر ڕەوتی سیاسی و كۆمەڵایەتی كورد هەبووە.
شێخ ئەحمەد كوڕی شێخ محەمەدی بارزانی بوو، لە ساڵی ١٨٩٦ لە گوندی بارزان لە باكووری عێراقی ئەمڕۆ لەدایك بوو. بارزان ناوچەیەكی كوێستانییە كە دەكەوێتە باكووری شاری هەولێر. شێخ ئەحمەد لەگەڵ براكەی، مەلا مستەفا بارزانی، دوو رێبەری سەرەكی بوون لە بزووتنەوەی بارزان. ئەو خاوەنی پێگەیەكی ئایینی بەهێز بوو و وەك رێبەری تەریقەتی نەقشبەندی لە ناوچەكەدا ناسرابوو.
ناوی “خودان” كە پێی دەناسرا، واتای “خاوەن” یان “خودا” دەگەیەنێت، ئەمەش نیشانەی ئەو رێز و پایە بەرزەیە كە لەناو خەڵكی ناوچەكە هەیبوو ،شێخ ئەحمەد بارزانی وەك رێبەری تەریقەتی نەقشبەندی لە ناوچەی بارزان، پێگەیەكی ئایینی بەهێزی هەبوو. ئەو توانی بەهۆی ئەم پێگەیەوە خەڵكی ناوچەكە كۆبكاتەوە و بەرەو خەباتی نەتەوەیی رێنماییان بكات. تەریقەتی نەقشبەندی لە كوردستان نەك تەنها وەك رێبازێكی ئایینی، بەڵكو وەك ناوەندێكی كۆمەڵایەتی و سیاسیش رۆڵی گێڕاوە.
شێخ ئەحمەد بارزانی لە چەندین راپەڕین و بزووتنەوەی چەكداری دژی دەسەڵاتی ناوەندی عێراق بەشداری كرد. لە ساڵانی ١٩٣١-١٩٣٢، راپەڕینێكی گەورەی رێكخست دژی حكومەتی عێراق. ئەم راپەڕینە كە بە “راپەڕینی یەكەمی بارزان” ناسراوە، یەكێك بوو لە یەكەمین هەوڵەكانی كورد بۆ دەستكەوتنی مافە نەتەوەییەكانیان لە چوارچێوەی دەوڵەتی عێراقی نوێ ،دواتر لە ساڵانی ١٩٤٣-١٩٤٥، شێخ ئەحمەد و براكەی مەلا مستەفا راپەڕینێكی دیكەیان رێكخست كە بە “راپەڕینی دووەمی بارزان” ناسراوە. ئەم راپەڕینە كاریگەرییەكی گەورەی لەسەر بزووتنەوەی كوردایەتی و پەرەسەندنی هەستی نەتەوەیی لە باشووری كوردستان هەبوو.
یەكێك لە لاپەڕە گرنگەكانی ژیانی سیاسی شێخ ئەحمەد بارزانی، پەیوەندییەكەی بوو لەگەڵ كۆماری كوردستان لە مەهاباد (١٩٤٦). دوای شكستی راپەڕینی دووەمی بارزان، شێخ ئەحمەد و مەلا مستەفا بارزانی لەگەڵ گرووپێكی گەورە لە پێشمەرگەكانیان بەرەو رۆژهەڵاتی كوردستان (ئێرانی ئێستا) چوون و لەوێ پشتگیرییان لە كۆماری كوردستان كرد كە لەژێر سەركردایەتی قازی محەمەد دامەزرابوو. بەشداری بارزانییەكان لە كۆماری كوردستان، هاوكارییەكی گرنگ بوو بۆ یەكەم دەوڵەتی مۆدێرنی كوردی، هەرچەندە ئەم دەوڵەتە تەمەنی كورت بوو و تەنها ١١ مانگی خایاند.
شێخ ئەحمەد بارزانی كاریگەرییەكی گەورەی لەسەر پەرەسەندنی بزووتنەوەی نەتەوەیی كورد هەبوو، بەتایبەت لە باشووری كوردستان. ئەو توانی پەیوەندی لە نێوان ئایین و نەتەوەخوازیدا دروست بكات و بە كەڵك وەرگرتن لە پێگەی ئایینی، خەڵك بۆ خەباتی نەتەوەیی هان بدات. ئەمە بووە هۆی ئەوەی كە بزووتنەوەی كوردایەتی لە باشووری كوردستان پشتیوانییەكی فراوانتر لە خەڵك وەربگرێت. بنیاتنانی پێگەیەكی سیاسی و سەربازی بەهێز شێخ ئەحمەد و براكەی مەلا مستەفا توانیان پێگەیەكی سیاسی و سەربازی بەهێز لە ناوچەی بارزان و دەوروبەری دروست بكەن. ئەم پێگەیە دواتر بووە بنەمای دامەزراندنی پارتی دیموكراتی كوردستان (پدك) لە ساڵی ١٩٤٦، كە ئەمڕۆ یەكێكە لە گەورەترین هێزە سیاسییەكانی باشووری كوردستان. مەلا مستەفا بارزانی وەك سەرۆكی پارتی دیموكراتی كوردستان، درێژەی بە رێبازی براكەی دا و بزووتنەوەی بارزان گەیاندە ئاستێكی بەرزتر ، هەروەها كاریگەرییەكی گرنگی لەسەر كۆمەڵگای كوردی بەجێهێشت. ئەو بانگەشەی بۆ پێكەوەژیانی ئاشتیانەی نێوان ئایین و نەتەوە جیاوازەكان دەكرد و دژی دوژمنایەتی مەزهەبی بوو. ئەم روانگەیە كاریگەرییەكی ئەرێنی لەسەر كۆمەڵگای كوردستان بەجێهێشت و بووە هۆی ئەوەی كە كۆمەڵگای كوردی لە باشووری كوردستان روویەكی كراوەتر و لێبوردەتری هەبێت ، لە ساڵی ١٩٦٩ كۆچی دوایی كرد، بەڵام میراتەكەی هەنووكەش زیندووە. خانەوادەی بارزانی هەنووكە یەكێكە لە بەهێزترین هێزە سیاسییەكان لە باشووری كوردستان و مەسعود بارزانی (كوڕی مەلا مستەفا و برازای شێخ ئەحمەد) وەك سەرۆكی هەرێمی كوردستان لە ساڵانی ٢٠٠٥ تا ٢٠١٧ خزمەتی كرد. نێچیروان بارزانی (نەوەی مەلا مستەفا) وەك سەرۆكی ئێستای هەرێمی كوردستان، بەردەوامە لە میراتی خانەوادەی بارزانی و رۆڵی ئەوان لە بزووتنەوەی كوردایەتی.
شێخ ئەحمەد بارزانی (خودان) كەسایەتییەكی كاریگەر بوو كە توانی پێگەی ئایینی و سیاسی خۆی بەكاربهێنێت بۆ بەرەوپێشبردنی بزووتنەوەی نەتەوەیی كورد لە باشووری كوردستان. ئەو وەك رێبەرێكی خاوەن كاریزما، توانی خەڵكێكی زۆر لە دەوری خۆی كۆبكاتەوە و بەرەو خەباتی نەتەوەیی رێنماییان بكات. كاریگەری ئەو لەسەر باشووری كوردستان لە رووی سیاسی، كۆمەڵایەتی و كولتووری، هەنووكەش بەردەوامە و خانەوادەی بارزانی وەك یەكێك لە گرنگترین هێزە سیاسییەكانی كوردستان ماونەتەوە.
میراتی شێخ ئەحمەد بارزانی و بزووتنەوەی بارزان پاڵپشتێكی گرنگ بوو بۆ گەیشتنی باشووری كوردستان بە ئۆتۆنۆمی و دواتر ستاتۆی فیدراڵی لە چوارچێوەی عێراقدا. ئەمڕۆ، هەرێمی كوردستانی عێراق وەك یەكێك لە دەستكەوتە گەورەكانی بزووتنەوەی كوردایەتی سەیر دەكرێت و بنەماڵەی بارزانی رۆڵێكی گرنگیان لە دروستبوونیدا هەبووە.
سەرچاوەكان :
١. مەسعود بارزانی، “بارزانی و بزووتنەوەی رزگاریخوازی كورد”، چاپی یەكەم، هەولێر، دەزگای چاپ و بڵاوكردنەوەی ئاراس، ٢٠٠٤.
٢. قاسملوو عەبدولڕەحمان، “كوردستان و كورد”، وەرگێڕانی: عەبدوڵڵا حەسەن زادە، سلێمانی، ٢٠٠٦.
٣. نەوشیروان مستەفا ئەمین، “لە كەنارەكانی دجلەوە”، چاپی یەكەم، سلێمانی، ٢٠٠٧.
