سیما صبری حسێن
قوتابی قۆناغی چوارەم ـ بەشی مێژوو
ناسیۆنالیزم پرسێكە تایبەت بەنەتەوەیەك كەزمان وكەلتور مێژووی تایبەت بەخۆی هەیە وخاوەن پرسێكی تایبەت بەخۆیەتی كەهەستی نەتەوەیی وبیری نەتەوەی تایبەت بەخۆی هەیە ،كوردیش وەكو هەموو نەتەوەكانی تر خاوەنی ناسیۆنالیزمی تایبەت بەخۆیەتی ئەوپرسەش دوای ئەوەی لەسەدەی نۆزدەهەم لەناوچەكانی دەوروبەری كوردان بڵاوبوویەوە ،كوردیش وەكو یەكێك لەنەتەوەدیارەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بوونی خۆی سەلماند،بەهەوڵ وتێكۆشانەكانیان لەپێناو ماف وئامانجەكانی گەلەكەیان خەباتی مەدەنی وچەكداریان پەرەپێداوناسیۆنالیزمی كوردیان بردە قۆناغێكی نوێ.
ناسیۆنالیزمی كوردی لەسەدەی بیستەم سەریهەڵداوە دوای ئەوەی ناسیۆنالیزم لەناو دەوڵەتی عوسمانی دەركەوت وئەوپرسە وروژێندرا وجیاوازی نەتەوەی بەدەركەوت وكوردیش وەكو نەتەوەی دیار هەستی بەبوونی خۆی كرد،پاشان دوای جەنگی یكەمی جیهانی زۆرێك لەنەتەوەكانی جیهان سەربەخۆیان بەدەستهێنا بەڵام كورد وەكو قەوارێكی بێ دەوڵەت مایەوە بەچەندین فاكتەری نێوخۆی ونێودەوڵەتی ئەوبارودۆخەش بووە وەچەرخانێك بۆوروژاندنی هەستی نەتەوایەتی كوردان ،بەڵام پێش ئەوقۆناغە وپێش زۆرێك لەنەتەوەكانی ناوچەكە پرسی نەتەوایەتی وبیری ناسیۆنالیزمی كوردی بەدیاركەوتبوو لەلایەن نوسەرو شاعیرەگەورەكانی كورد ئەحمەدی خانی وحاجی قادری كۆیی(١٨١٦-١٨٩٧)لەڕێگەی نوسین وشعروداستانەكانیانەوە باسیان لەپرسی نەتەوایەتی وسازكردنی دەوڵەتی كوردی كردووە،بەڵام دواتر پرسی ناسیۆنالیزمی كوردی بەشێوەیەكی كرداری وتیۆری دوای سەدەی بیستەم هاتۆتە ئاراوەو زۆرێك لەنوخبەی ڕۆشنبیرو سیاسی وسەركردە كوردەكان لەڕێی بزوتنەوەی چەكداری وجوڵانەوە وڕاپەڕین و شۆڕشەوە هەوڵی سەربەخۆی دامەزراندنی دەوڵەتی كوردیان داوەو ناسیۆنالیزمی كوردیان بردۆتە قۆناغێكی جیاواز.قۆناغەكانی ناسۆنالیزمی كوردی بەچەند قۆناغێك تێپەڕیوە بەم شێوەی قۆناغەكان برەویان سەندوە ناسۆنالیزمی كوردی لەچوارچێوەی (عەشیرەت)دابووە،تاكەكانی كۆمەڵگای كوردی وەفادارو دڵسۆز بوون بۆ(سەركردە)و عەشیرەتەكەیان خێڵ بەسەر تەواوی بیركردنەوەو سیستەمی كۆمەڵایەتی خەڵك زاڵ بووە ،پەیوەندیە كۆمەڵایەتیەكان لەسەر پڕەنسیپەكانی عەشیرەتگەری دامەزراو بوون وئاین ونەتەوە نەیانتوانی زۆرێك لەوپەیوەستبوونە بەعەشیرەتەوە چارەسەر بكەن ،تاكی كورد ئەوەندەی خۆشەویستی بۆعەشیرەت هەیە بۆ نەتەوە ئەو خۆشەویستیەی كەمترە.دەكرێت ئەو ناسیۆنالیزمیەی كورد بۆ دوو قۆناغ دابەشبكەین (ناسیۆنالیزمی میللی)ئەم جۆرە ناسیۆنالیزمە نە ڕۆژئاواییەلەناو كۆمەڵگەی سەرمایەداری سەریهەڵدابی ولەئاكامی گۆڕانێكی كۆمەڵایەتی وسیاسیەوە بەرپابووبێ نەڕۆژهەڵاتیە ناوەڕۆكێكی(ئیستعماری)ڕەگەزپەسەندی هەبێ نەتەوی تر بەكەمتر لەخۆی ببینێ ،ئەم جۆرە ناسیۆنالیزمە دروست وساخلەمە وئاین ئاڕاستەی دەكات وبنەماكانی گوزارشت لە ئاین وكەلتوری دروستی كۆمەڵگا دەكات دەكرێت شۆڕشەكانی (شێخ عوبەیدوڵای نەهری وشێخ سەعیدی پیران وشێخ مەحموودی حەفیدو شۆڕشەكانی عەبدولسەلامی بارزانی وبەدرخانەكان بەپیادەكاری ئەو جۆرە ناسیۆنالیزمە دابنێین،چونكە ئەوشۆڕشانە دەنگی نەتەوەیەكی ناڕازی بوون لەپێناو حورمەتی دین ومافە نەتەوییەكانی نەتەوەییەك وچەندین داواكاری وئامانجی دینی ونەتەوەییان هەبووە .هەروەها پرسی ناسیۆنالیزمی كورد تەنها لەچوارچێوەی جوگرافیای كوردان نەمایەوە بەڵكو پرسەكە بە جیهانی كرا ولەدەرەوەی وڵات ناسێنرا،بەهۆی ئەوەی كورد دوای جەنگی یەكەمی جیهانی دابەشی چواردەوڵەت كرا (توركیا،ئێران،عێڕاق،سوریا)هەریەك لەو وڵاتانەش دانیان بەمافی كوردان نەنا وكوردیان لەمافی ئاخاوتن وخوێند بەزمانی كوردی بێبەشكرد ومافەكانیان بەكورد نەدا ئەمەش بووە هۆی ئەوەی بەشێك لەكوردان پێیان قبووڵ نەبوو لەژێر دەستەیدا بژین بۆیە ڕوویان لەوڵاتان كردو ئەمەش ڕۆڵی هەبوو لەدروستبوونی دیاسپۆرای كوردی یاخو ڕەوەندی كوردی ودروستبوونی كۆمەڵگەی كوردی لەسەرانسەری ئەوروپا ،ئەوكۆمەڵگایانەش بەگشتی دیاسپۆرایەكیان دروستكرد بەناوی “ترانزناسیۆنالیزم”كەكاریگەرێكی گەورەی هەبوو لەناساندنی ناساندنی ئەم پرسە بەجیهانی دەرەوەودروستكردنی كاریگەری لەسەر سیاسەتەكانی ناوخۆ ودەرەوە.
كورد وەك نەتەوەیەكی بێ دەوڵەت خاوەن زمان وكەلتورو مێژووی تایبەت بەخۆیەتی ولەدێر زەمانەوە ڕۆشنبیرو سەركردە وئەدەب دۆستان وشاعیران لەهەوڵی بەهێزكردنی ناسۆنالیزمی كوردی دابوون لەڕێگەی شۆڕەشە چەكداری وسیاسەتە مەدەنیەكانەوە هەوڵیان داوە مافەكانی كورد بەدەستبهێنن ،وئەو ناسیۆنالیزمیە بوچەند قۆناغی جیاواز تێپەڕیووە وچەندین جۆری ناسۆنالیزمی ئاینی وئایدۆلۆژی ونەتەوەی لەناو كوردان بەدیكراوە ،ناسیۆنالیزمی كوردی تەنها لەچوارچێوەی جوگرافیای كوردان نەماوەتەوە بەڵكو كوردانی دیاسپۆرا لەژێر ناونیشانێكی جیاواز بەناوی ترانزناسۆنالیزم پرسی كوردیان بەجیهان ناساند.
لیستی سەرچاوەكان :
١-ناوی كتێب:ناسیۆنالیزمی كوردو ڕوانگەی ڕۆژئاوا ،نوسینی مارتن ڤان بڕونسێن،وەگێڕانی :وریاڕەحمانی.
٢-https://wishe.net/detailsWtar.aspx?NusarID=36&Jmare=385
٣-https://dengekan.ca/archives/15660
