بێلان ئەسعد عبدالرحمان ـ قوتابی قۆناغی چوارەم ـ بەشی مێژوو
لە ١٤ی تەمووزی ١٩٥٨، كۆمەڵێك ئەفسەری عێراقی بە سەركردایەتی عەبدولكەریم قاسم و عەبدولسەلام عارف، كودەتایەكیان ئەنجامدا كە كۆتایی بە دەسەڵاتی پاشایەتی لە عێراق هێنا. ئەم ڕووداوە كە بە “شۆڕشی ١٤ی تەمموز” ناسراوە، خاڵی وەرچەرخانێكی گرنگ بوو لە مێژووی سیاسی عێراقدا. لەم كودەتایەدا، پاشا فەیسەڵی دووەم و عەبدولئیلاهی مامی و نوری سەعیدی سەرۆك وەزیران كوژران.
پێش كودەتای ١٩٥٨، كورد لە ژێر دەسەڵاتی پاشایەتی هاشمی لە عێراقدا دەژیان. لەم سەردەمەدا، مافە نەتەوەییەكانی كورد زۆر سنووردار بوون. حكومەتی پاشایەتی سیاسەتی بەعەرەبكردن و چەوساندنەوەی پەیڕەو دەكرد بەرامبەر بە كورد. ئەمەش بووە هۆی ناڕەزایی بەرفراوان و سەرهەڵدانی بزووتنەوەی نەتەوەیی كورد.لەم سەردەمەدا، پارتی دیموكراتی كوردستان كە لە ساڵی ١٩٤٦ دامەزرابوو، ڕۆڵێكی سەرەكی دەگێڕا لە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی كورد لە عێراق. سەركردەی كاریزماتیكی كورد، مەلا مستەفا بارزانی، لە ساڵی ١٩٤٧ بەدواوە لە یەكێتی سۆڤیەت لە تاراوگە بوو، بەڵام پارتەكەی درێژەی بە چالاكی نهێنی و ئاشكرا دەدا دژی حكومەتی پاشایەتی.
پێش كودەتاكە، پەیوەندییەكی نهێنی هەبوو لە نێوان بزووتنەوەی سیاسی كورد و ئەفسەرە ئازادیخوازە عەرەبەكان، بەتایبەت لە ڕێگەی حزبی شیوعی عێراقەوە. پارتی دیموكراتی كوردستان پەیوەندی لەگەڵ “ئەفسەرە ئازادی خوازەكان” هەبووە كە ڕێكخراوێكی نهێنی سەربازی بوو و دواتر كودەتاكەیان ئەنجام دا، هەندێك ئەفسەری كورد ئەگەرچی بە ژمارەیەكی كەمتر لەچاو ئەفسەرە عەرەبەكان، بەشداریان لە پلانی كودەتاكەدا كرد. لە نێوانیاندا دەتوانین ئاماژە بە چەند كەسایەتییەك بكەین كە ڕۆڵیان هەبووە لە ئامادەكاری و جێبەجێكردنی كودەتاكەدا.
هەرچی ڕای گشتی خەڵكی كورد بە گشتی، كە لە ژێر زوڵم و ستەمی حكومەتی پاشایەتیدا بوون، بە خۆشحاڵییەوە پێشوازیان لە كودەتاكە كرد. لە شارەكانی كوردستانی عێراق، خۆپیشاندانی جەماوەری ڕووی دا كە پشتگیری كودەتاكەیان دەكرد.
هەڵوێستی عبدالكریم قاسم بەرامبەر كورد دوای سەركەوتنی كودەتاكە :
سەرەتا، پەیوەندییەكی باش لە نێوان كورد و حكومەتی نوێی عەبدولكەریم قاسم هەبوو. قاسم چەندین بەڵێنی دا بۆ دانپێدانان بە مافەكانی كورد. دەستووری كاتی عێراق، كە لە ٢٧ی تەمموزی ١٩٥٨ دەرچوو، بۆ یەكەمجار دانی بە هاوبەشیی كورد و عەرەب لە عێراقدا نا.
ماددەی سێیەمی دەستوور دەڵێت: “عێراق بەشێكە لە نیشتمانی عەرەبی، و عەرەب و كورد هاوبەشن لەم نیشتمانەدا”. ئەمە هەنگاوێكی بێ وێنە بوو لە مێژووی عێراقدا، كە بۆ یەكەمجار بە فەرمی دان بە بوونی نەتەوەی كورد نرا.
گەڕانەوەی مەلا مستەفا بارزانی یەكێك لە گرنگترین ڕووداوەكانی دوای كودەتاكە بۆ كورد، گەڕانەوەی مەلا مستەفا بارزانی بوو لە تاراوگە، پاش ١٢ ساڵ دووری لە وڵات. لە ٦ی تشرینی یەكەمی ١٩٥٨، بارزانی گەڕایەوە عێراق و بە پێشوازییەكی گەورە لەلایەن خەڵكی كوردەوە بەخێرهاتنەوە كرا. ئەمە وەك هێمایەكی گرنگ بۆ دەستپێكی قۆناغێكی نوێ بۆ كورد سەیر دەكرا.
دامەزراندنی “لقی كوردستان لە یەكێتی قوتابیانی عێراق”لە دوای كودەتاكە، دەرفەتی چالاكی سیاسی و كۆمەڵایەتی زیاتر بۆ كورد ڕەخسا. لەم چوارچێوەیەدا، لقی كوردستان لە یەكێتی قوتابیانی عێراق دامەزرا، كە ڕۆڵێكی گرنگی هەبوو لە هۆشیاری نەتەوەیی لە نێو گەنجانی كورددا.
چاپەمەنی و ڕۆژنامەگەری كوردی لە دوای كودەتاكە، چەندین گۆڤار و ڕۆژنامەی كوردی دەركران، وەك “خەبات” ئۆرگانی پارتی دیموكراتی كوردستان، و “ئازادی” كە لەلایەن ڕووناكبیرانی كوردەوە دەردەچوو. ئەمەش دەرفەتێكی نوێ بوو بۆ گەشەكردنی كولتوور و زمانی كوردی.
هەرچەندە سەرەتا پەیوەندی نێوان كورد و حكومەتی قاسم باش بوو، بەڵام بەرەبەرە ئەم پەیوەندییە تێكچوو.
چەند هۆكارێك هەبوون بۆ ئەم تێكچوونە:
پاشگەزبوونەوەی قاسم لە بەڵێنەكانی عەبدولكەریم قاسم بەرەبەرە لە بەڵێنەكانی بەرامبەر بە كورد پاشگەز بوویەوە. ئەو چیتر ئامادە نەبوو مافە سەرەتاییەكانی كورد بناسێت، وەك خودموختاری بۆ كوردستان.
دژایەتی چالاكییە سیاسییەكانی كورد حكومەتی قاسم دەستی كرد بە دژایەتی كردنی چالاكییە سیاسییەكانی كورد. چەندین چالاكوانی كورد گیران و ڕۆژنامە كوردییەكان داخران.
پەیوەندی قاسم لەگەڵ شیوعییەكان قاسم پشتی بە حزبی شیوعی عێراق بەست، كە لە هەندێك ناوچەی كوردستان كێبڕكێی لەگەڵ پارتی دیموكراتی كوردستان هەبوو. ئەمەش بووە هۆی دروستبوونی ناكۆكی و پشێوی لە كوردستان.
شۆڕشی ئەیلول و كۆتایی سەردەمی قاسم :
لە ساڵی ١٩٦١، پەیوەندی نێوان كورد و حكومەتی قاسم بە تەواوی تێكچوو. پارتی دیموكراتی كوردستان بە سەركردایەتی مەلا مستەفا بارزانی، شۆڕشی ئەیلولی دەست پێكرد كە یەكێك لە درێژترین و گەورەترین شۆڕشەكانی كورد بوو لە باشووری كوردستان.لە ٨ی شوباتی ١٩٦٣، كودەتایەكی نوێ ڕووی دا و حكومەتی قاسم ڕووخا. قاسم خۆی لەم كودەتایەدا كوژرا. ئەم كودەتایە لەلایەن حزبی بەعسەوە ئەنجام درا، كە دەسەڵاتی عێراقی گرتە دەست و مێژوویەكی دوور و درێژی سەركوتی كورد و گەلانی تری عێراق دەستی پێكرد.
كودەتای ١٩٥٨ لە عێراق خاڵێكی وەرچەرخان بوو لە مێژووی سیاسی عێراق بە گشتی و كورد بە تایبەتی. كورد ڕۆڵێكی گرنگیان هەبوو لە پێش، لە كاتی، و دوای كودەتاكە،دوای كودەتاكە، بۆ ماوەیەك دەرفەتێكی ڕەخسا بۆ بەرەوپێشچوونی مافەكانی كورد و هۆشیاری نەتەوەیی، بەڵام ئەم دەرفەتە درێژەی نەكێشا و پەیوەندی نێوان كورد و حكومەتی قاسم تێكچوو. ئەمەش بووە هۆی دەستپێكردنی شۆڕشی ئەیلول لە ساڵی ١٩٦١.
سەرچاوەكان :
نەوشیروان مستەفا، كورد و كودەتای ١٤ی تەمموز. ١٩٩٣،چاپخانەی ڕەنج، سلێمانی.
عەلی عوسمان. كوردستان لە سەردەمی كۆماری یەكەمی عێراق.١٩٩٨زانكۆی سەلاحەدین، هەولێر.
محەمەد كامیل. پارتی دیموكراتی كوردستان و ڕژێمی عەبدولكەریم قاسم”.٢٠٠٥،چاپخانەی شەهاب، هەولێر.
