دروستبوونی پارتی دیموكراتی كورد لە سوریا؛ ڕۆڵی لە بزاڤی ڕزگاریخوازی كورد

شەوین حەسەن مستەفا
قوتابی بەشی مێژووـ قۆناغی چوارەم

لە كۆتایی پەنجاكاندا تێبینی بوونی چالاكی بزاڤە نەتەوایەتی و دیموكراتەكانی كورد دەكرا, ئەم ماوەیەش دەگەڕێتەوە بۆ نیوەی دووەمی ساڵی ١٩٥٧ كە مەترسی پەلامارێكی دوژمنكارانەی چەكداری هەبوو لە لایەن توركیاوە لە دژی سوریا.
هەستانەوەی نەتەوەی كورد لە سوریا كە بە سەركوتكاری دەوڵەت دژی كورد جۆشدراوە بە ڕاپەرین و بزوتنەوە سیاسیەكانی ناوچەكانی كوردستانی توركیاو عێراق و ئێران لە نیوەی یەكەمی ساڵانی سەدەی بیستەم بووە هۆی ئەوەی پارتێك دروستبێت كە سەركردایەتی بزوتنەوەی ڕزگاریخوازی كورد بكات ئەویش پارتی دیموكراتی كورد لە سوریا بوو.
لە ئابی 1957 پارتی دیموكراتی كوردستان دامەزرا بۆ یەكەمجار لە مێژووی ڕۆژئاوای كوردستان وەك ئامرازێكی هاوچەرخی ڕێكخستووی خاوەن پڕۆگرام وەكو ڕێكخستنێكی نەتەوەیی كوردی لەسەر بنەمای پرەنسیپەكانی ناوەندێتی دیموكراتی سەرهەڵدانی پارتی و كۆبوونەوەی چین و توێژەكان لە دەوروبەریدا كاریگەریەكی گەورەی لەسەر بوو,لە ژیانی جەماوەری كورد وەچەرخانێكی گەورە بوو,
دەستەی دامەزرێنەرانی پارتەكە بریتی بوون لە: نورەدین زازا و حەمید دەروێش و عوسمان سەبری,كە نورەدین زازا كرا بە سەرۆكی ئەم پارتە.
سەرهەڵدانی پارتێك كە خەباتگیرانی كورد رێك بخات كارێكی لۆجیكی واقیحانە بوو,بۆ ئەوەی ڕابەرایەتی بكات لە ئەنجامدانی ئەركی نەتەوەیی و نیشتمانی هەروەها بەرنامە داخوازیەكانیان بخاتە ڕوو و چەوساندنەوەی نەتەوەیان لەسەر لاببات بە شایستەیی ئامادەیان بكات بۆ بەشداریكردن كاری گرانە لە خەباتی دیموكراتی و دروستكردنەوەی پەیوەندیەكانی كوردو عەرەب دانانی بناغەیەكی نوێ بۆ ئەوەی دان بە مافی گەلی كورد بنرێت,ئەم پارتە دەیوهیست نوێنەرایەتی كورد بكات و لە ڕووی كلتوری و پەروەردەیی كورد بەرەو پێشەوە ببات ,هەروەها لە بەرامبەر ئەو هەستی دژە كوردەدا بووە هۆی گەشەكردنی هەستی ناسیۆنالیزمی كوردی و هەوڵەكانی كورد بۆ پاراستنی ناسنامەكەیان وای كرد وەك بەرهەڵستكاری ئامانجەكانی یەكێتی عەرەب وئەو گەشە كلتوری و ناسیۆنالیزمەی عەرەب و حكومەتە عەرەبیەكان كاریان بۆ دەكرد ببینرێت ئەمەشلە بەرامبەر ترسی عەرەبی لە نیازی سیاسی كورد لە سوریادا زیادی كرد بە تایبەت لەبەر ئەوەی وشەی كوردستان لە بەرنامەی حیزبەكەدا هاتووە پارتی دیموكراتی كوردستانی سوریا وەكو پارتێكی نەتەوەیی هاتە ئاراوە بە سەركردایەتی نوێنەرانی چین و توێژە نیشتمانیەكانی كۆمەڵگای كوردی هۆشمەنترو ڕۆشنبیرتر بوون و هەستی نەتەوایەتیان بەرزتر بوولە سەرجەم چین و توێژەكان بوونە ئەندام تیایداو نوێنەرانی ژمارەیەك لە ڕێكخراوو یانەی كۆمەڵایەتی بوونە ئەندام تیایدا لەوانە كۆمەڵەی لاوانی دیموكراتی كوردو ڕێكخراوی ئازادی و هەندێ لە یانە ڕۆشنبیریەكان.كەواتە شتێكی سروشتی بوو كە ئەم پارتە لە سەرجەم چین و توێژەكان ئەندامی هەبێت یەك ئامانج كۆیان بكاتەوە كە ئەیش ئامانجی نەتەوەیی بوو,لە دوای ئەوەی كوردی ڕۆژئاوای كوردستان پارتی دیموكراتی دامەزراند,پاش ماوەیەك بوونە ئامانجی سەركوتكاری دەوڵەتی سوریا هەڵمەتی پڕوپاگەندەی دژ بە كوردان ئەنجام دا,نەتەوە خوازان وكوردیان بە لایەنگری جولەكەو ئیمپریالیزی ڕۆژئاوا لە قەڵەم دەدا,پڕوپاگەندەی ئەوەیان بڵاو كردەوە كە كورد خیانەتكارو جودا خوازە,هەروەها ئەفسەرانی كوردیان لە سوپا دورخستەوەو ئەندامانی ڕێكخراوە سیاسیە كوردیەكان دەستگیر كران و دەدرانە دادگا,هەروەها ڕێگریان لەوە كرد كە كورد ناسنامەی هەبێت و زمانی كوردیان قەدەغە كردو ڕێگری لە بڵاوبوونەوەی گۆرانی بە كوردی گیرا لەگەڵ گەشەكردنی بیری ڕەگەزپەرستی عەرەبی.
لەو پەلامەرەدا كە لە دژی كورد ئەنجامدرا كە بە هەڵمەتە گەورەكە ناسرابوو عەقید سەراج سەركردایەتی سەركوتكردن و جوڵانەوەی نەتەوایەتی كوردی دەكرد,كە ئەم بزوتنەوەیە لەلایەن پارتی دیموكراتی كوردستانی سوریا سەرپەرشتی دەكرا لەم هەڵمەتەدا سەدان ئەندام و هاوكارانی پارتەكەو٣٦ئەندامی سەركردایەتی پارتەكە دەستگیر كران خرانە زیندانەوەو بە تۆمەتی هەوڵدان بۆ پارچە پارچەكردنی سوریاو ئەندام بوون لە ڕێكخراوێكی سیاسی نائاسایدا دادگایی كران كاتێك لە ئەیلولی ١٩٦١جوڵانەوەی چەكداری لە باشوری كوردستان بە ڕابەرایەتی مستە‌فا بارزانی هەڵگیرسا لە دژی عێراق.

گرینگترین ئەو بنەمایانەی كە پارتەكە ھەیبوون و كاری تێدا دەكرد ئەوانیش بریتی بوون لە :

١.خەبات و تێكۆشان لەپێناو مافەكانی دانیشتوان و كوردی بەستەوە بە خەبات و تێكۆشانی دیموكراتی گشتی لە وڵاتدا.
٢.پارتەكە بە پێویستی دەزانی كە ڕێزگرتن لە مافە نەتەوەیەكانی خەڵكی سوریا كارێكی زۆر باشە چونكە تایبەت مەندیەكانی یەكتری تێدا ئەبەستەوە.
٣.ڕێگەدان بەوەی كە لە دام و دەزگاكانی وڵات كاربكەن وە بتوانن ڕێكخراوی كۆمەڵایەتیان ھەبێ.
٤.جەخت لەسەر یەكگرتنەوەی گشت پارچەكانی تری كوردستانیان دەكردەوە.
٥.ھەموو كوردانی سوریا ئەوانەی خاوەن پێناسەو ناسنامەی نەتەوایەتی بوون حەق وابوو كە ڕەگەزنامەكەی تایبەتیان بۆ ڕێك بخرێ.
٦.پێویستە زمانی كوردی بكرێت بە زمانی فەرمی .

جیابوونەوەی كۆمەڵەیەك لەو پارتە و دروستكردنی پارتێكی تر بەناوی پارتی پێشكەوتو:

پارتی پێشكەوتوی دیموكراتی كورد لە سوریا:
ئەم پارتە پارتی دیموكراتی كورد لە سوریا لەساڵی (1965)جیابۆتەوە لەو كاتەوە تا ئێستا وەك پارتێكی پێشەنگ لە سووریادا بوون،وە(عەبدولحەمیدی )حاجی دەروێش ڕێبەری پارتەكە بووە لە سوریا وە زۆریش بەناوبانگ بووە،وە لەناو ئەم پارتەش سكرتێری گشتیشی لێبووە واتە بۆ ماوەی (47) ساڵ بە بەردەوامی ئەم گەل و سكرتێرو ڕێبەرانە كاریان كردووە.
وە ئەم پارتە پەیوەندیەكی بەھێزی لەگەڵ پارتەكانی توركدا ھەبووە،ھاوكات (دەروێش)پەیوەندیەكی باشی لەگەڵ پارتە نشیتیمانیەكانی كوردستاندا ھەبووە،وەدوای ماوەیەك(عەلی شەمسەدین)بۆتە نوێنەری پارتەكە.
لە باكوری عێڕاق ،ئەم پارتە بزوتنەوەیەكی نیشتیمانی ئەنجامدا،وە ئەنجومەمە نیشتیمانیەكانیش لە سووریا ڕۆڵێكی گەورەیان ھەبوو لەم بزوتنەوەیەدا،وە ھۆكاری ئەم بزوتنەوەیەش دەگەڕێتەوە بۆ چەند ھۆكارێك لەوانە؛
١.حكومەتی نوێی سوریا پێویستە ھەمەلایەنە جۆراوجۆرەكان لەخۆ بگرێت.
٢.حكومەتی سوریا پێویستە سیستەمی لامەركەزی جێبەجێ بكات.
٣.پێویستە مافە سیاسی و كلتوریەكانی كورد لەو سنورەدا بپارێزرێ.
٤.بڕیاری دەست تێوەرنەدانی پارتەكە بۆ ناوەخۆی سوریا.

سەرچاوەكان :
١.بزاڤی ڕزگاریخوازی كورد—سعدی عوسمان ھەروتی
٢.کراد السوریە – مھند الکاطح
٣.ڕۆژئاوای كوردستان-ھەندرێن شێخ ڕاغب
٤.سیاسەتی ئیستیعماری پارتی بەعسی سوری لە ڕۆژئاوای كوردستان -جواد مەلا