ژیانی سیاسی كورد لە سەرەتای سەدەی بیستەم

هیمداد عومەر عەبدوڵڵا

سەرەتای سەدەی بیستەم قۆناغێكی گرنگ بوو بۆ گەلی كورد كە هەوڵەكانیان بۆ خودموختاری و سەربەخۆیی چڕتر بوویەوە. لەم كاتەدا، ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لە پاشەكشەدا بوو و گۆڕانی گەورە لە ناوچەكە ڕوویدا كە كاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر بزووتنەوەی نەتەوەیی كورد هەبوو.

ڕەوشی كورد لە كۆتاییەكانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی :

لە سەردەمی حوكمڕانی عوسمانییەكان، كوردستان دابەش كرابوو بەسەر چەند ویلایەتێكدا، وەك ویلایەتی وان، ویلایەتی دیاربەكر، ویلایەتی موسڵ و ویلایەتی بەغدا. زۆربەی میرنشینە كوردییەكان نیمچە سەربەخۆ بوون، بەڵام لە نیوەی دووەمی سەدەی نۆزدەهەمدا، عوسمانییەكان سیاسەتی ناوەندگەرایی پەیڕەو كرد و میرنشینە كوردییەكانیان لەناوبرد.
لە ساڵی ١٩٠٨دا، شۆڕشی توركی لاو (ئەو گرووپە سیاسییەی كە پاشان پارتی “ئیتحاد و تەرەقی” دامەزراند) ڕوویدا، كە بەڵێنی یەكسانی و بەشداری سیاسی بۆ هەموو گەلانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی دا. لەو كاتەدا، كۆمەڵێك ڕۆشنبیر و سیاسەتمەداری كورد لە ئەستەنبوڵ، كۆمەڵەی “تەعالی و تەرەقی كوردستان”یان دامەزراند، كە یەكەم كۆمەڵەی سیاسی كوردی بوو.

گۆڤار و بڵاوكراوە كوردییەكان :

لە سەرەتای سەدەی بیستەم، چەندین گۆڤار و ڕۆژنامەی كوردی دەرچوون كە ڕۆڵێكی گرنگیان لە گەشەپێدانی هۆشیاری نەتەوەیی كورد هەبوو:
1ـ كوردستان (١٩٠٨-١٩٠٩): یەكەم گۆڤاری كوردی بوو كە لە ئەستەنبوڵ لەلایەن بنەماڵەی بەدرخانییەكان بڵاو دەكرایەوە.
2ـ ڕۆژی كورد (١٩١٣): لە ئەستەنبوڵ دەردەچوو و بە زمانی كوردی و توركی بڵاو دەكرایەوە.
3ـ ژین (١٩١٨-١٩١٩): لە ئەستەنبوڵ بڵاو دەكرایەوە و مەكۆی بیری نەتەوەیی كورد بوو.
4ـ بانگی كوردستان (١٩٢٢): لە سلێمانی لە سەردەمی حكومەتی شێخ مەحمود دەردەچوو.

ڕاپەڕینەكانی سەرەتای سەدەی بیستەم :

سەرەتای سەدەی بیستەم شایەتی چەندین ڕاپەڕینی كوردی بوو:
١. ڕاپەڕینی شێخ عەبدولسەلامی بارزانی (١٩٠٨-١٩١٤): ئەم ڕاپەڕینە دژی سیاسەتی ناوەندگەرایی و باجی قورسی عوسمانییەكان بوو.
٢. ڕاپەڕینی سمكۆی شكاك (١٩١٩-١٩٣٠): سمكۆ لە ناوچەی ورمێی ئێران ڕاپەڕینێكی كوردی ڕێكخست و توانی ناوچەیەكی فراوان كۆنترۆڵ بكات، بەڵام لە كۆتاییدا لە خشتە برا و كوژرا.
٣. ڕاپەڕینی شێخ مەحموود (١٩١٩-١٩٢٤): شێخ مەحموودی حەفید لە ناوچەی سلێمانی دەوڵەتێكی كوردی ڕاگەیاند كە خۆی بە “مەلیكی كوردستان” ناونابوو. ئەم حكومەتە خاوەنی دامودەزگای ئیداری، هێزی چەكدار، و تەنانەت پوول و تەمغای خۆی بوو.

٤. ڕاپەڕینی دێرسیم (١٩٣٧-١٩٣٨): لە دێرسیمی باكووری كوردستان (توركیای ئێستا) بە سەركردایەتی سەید ڕەزا ڕوویدا، بەڵام بە شێوەیەكی دڕندانە سەركوت كرا و سەید ڕەزا و چەندین سەركردەی كورد لە سێدارە دران.

كۆمەڵەكانی كوردی :

لە سەرەتای سەدەی بیستەم، چەندین كۆمەڵە و ڕێكخراوی كوردی دامەزران:

• كۆمەڵەی هیوا (١٩٠٨): لە ئەستەنبوڵ دامەزرا و مەبەستی بڵاوكردنەوەی زمان و كولتووری كوردی بوو.
• كۆمەڵەی كوردستان (١٩١٨): لە ئەستەنبوڵ دامەزرا و داوای خودموختاری كوردستانی كرد.
• كۆمەڵەی ئیستیقلالی كوردستان (١٩٢٣): لە باكووری كوردستان دامەزرا و هەوڵی بۆ سەربەخۆیی كوردستان دەدا.
  كۆمەڵەی خۆیبوون (١٩٢٧): لە لوبنان دامەزرا و یەكەم ڕێكخراوی كوردی بوو كە كوردی هەر چوار پارچەی كوردستانی لە خۆ گرتبوو. ئامانجی سەرەكی سەربەخۆیی كوردستان بوو.
  كۆمەڵەی ژیانەوەی كوردستان (١٩٤٢): لە مەهاباد دامەزرا و دواتر بوو بە حزبی دیموكراتی كوردستان و كۆماری كوردستانی دامەزراند.

پەیماننامەی سیڤەر و لۆزان :

پاش كۆتایی جەنگی جیهانی یەكەم، پەیماننامەی سیڤەر لە ساڵی ١٩٢٠ واژۆ كرا، كە لە بەندەكانی ٦٢ تا ٦٤دا، مافی خودموختاری و دواتر سەربەخۆیی بۆ كورد دەستەبەر كرابوو. ئەمە هەنگاوێكی گرنگ بوو، بەڵام پاش سەركەوتنی بزووتنەوەی كەمالی لە توركیا و ڕاگەیاندنی كۆماری توركیا لە ساڵی ١٩٢٣، پەیماننامەی لۆزان جێگەی پەیماننامەی سیڤەری گرتەوە كە تێیدا هیچ ئاماژەیەك بە كورد نەكرابوو.

ڕاپەڕینی شێخ سەعید پیران :

یەكێك لە گرنگترین ڕووداوەكانی سیاسی كورد لە سەرەتای سەدەی بیستەم، ڕاپەڕینی شێخ سەعید پیران بوو لە ساڵی ١٩٢٥. ئەم ڕاپەڕینە لە باكووری كوردستان (توركیای ئێستا) ڕوویدا و ڕێبەری ڕاپەڕینەكە شێخ سەعید بوو كە خەباتی دژی سیاسەتی توركایەتی مستەفا كەمال دەكرد و داوای مافی نەتەوەیی كوردی دەكرد. بەڵام ڕاپەڕینەكە بە توندی سەركوت كرا و شێخ سەعید و ٤٥ هاوڕێی لە سێدارە دران.

كۆماری كوردستان لە مەهاباد :

لە كۆتایی جەنگی جیهانی دووەم، لە ١٩٤٦دا، كۆماری كوردستان (كۆماری مەهاباد) لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان (ئێرانی ئێستا) بە سەرۆكایەتی قازی محەمەد دامەزرا. ئەمە یەكەم دەوڵەتی كوردی مۆدێرن بوو، بەڵام تەنها ١١ مانگ بەردەوام بوو، پاشان لەلایەن حكومەتی ناوەندی ئێرانەوە ڕووخێنرا و قازی محەمەد و هاوڕێكانی لە سێدارە دران.

پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان و كاریگەرییان لەسەر كورد :

لە سەرەتای سەدەی بیستەم، چەندین هێزی نێودەوڵەتی كاریگەرییان لەسەر ژیانی سیاسی كورد هەبوو:

• بەریتانیا و فەرەنسا: پاش جەنگی جیهانی یەكەم، ئەم دوو هێزە زۆربەی ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی عوسمانی كۆنترۆڵ كرد و پەیماننامەی سایكس-پیكۆیان واژۆ كرد كە بەپێی ئەو پەیماننامەیە، كوردستان دابەش كرا.
• یەكێتی سۆڤیەت: سۆڤیەت ڕۆڵێكی گرنگی هەبوو لە پشتگیری كوردستانی سەربەخۆ لە مەهاباد، بەڵام دواتر پشتی تێكرد و بووە هۆی ڕووخانی كۆماری كوردستان.
  ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا: پاش جەنگی جیهانی دووەم، ئەمریكا ڕۆڵێكی گرنگی لە ناوچەكە پەیدا كرد و كاریگەری هەبوو لەسەر چارەنووسی كورد.

دەرئەنجام :

سەرەتای سەدەی بیستەم قۆناغێكی گرنگ بوو لە مێژووی سیاسی كورد كە تێیدا هەستی نەتەوەیی كورد گەشەی كرد و چەندین هەوڵ بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی كوردی درا. سەرەڕای شكست و كۆسپەكان، ئەم قۆناغە بناغەی دروستكردنی بزووتنەوەی نەتەوەیی كورد لە قۆناغەكانی دواتردا بوو.
خەباتی سیاسی كورد لە سەرەتای سەدەی بیستەم بەردەوام بوو و كاریگەری گەورەی لەسەر گەشەی بیری نەتەوەیی كورد و داواكانی بۆ خودموختاری و سەربەخۆیی هەبوو، كە تاكو ئەمڕۆش بەردەوامە.

سەرچاوەكان :

١. مەكداوڵ، دەیڤید (٢٠٠٤). “مێژووی هاوچەرخی كورد”. وەرگێڕانی ئەبوبەكر خۆشناو، هەولێر: دەزگای ئاراس.
٢. محەممەد، مەسعود (١٩٩٨). “كوردستان و كێشەی كورد”. سلێمانی: بنكەی ژین.
٣. عەلی، عوسمان (٢٠٠٥). “بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەیی كورد لە كوردستانی توركیا ١٩٠٨-١٩٣٨”. هەولێر: دەزگای موكریانی.
٤. نەبەز، جەمال (١٩٨٥). “بزووتنەوەی نەتەوایەتی كورد”. ستۆكهۆڵم: ئافراند.
٥. ئەحمەد، كەمال مەزهەر (١٩٧٥). “كوردستان لە سالانی شەڕی گەورەی یەكەمدا”. بەغدا: كۆڕی زانیاری كورد.
٦. ئەمین، نەوشیروان مستەفا (٢٠٠٧). “لە كەنارەوە بۆ ناوەند (١٩٧٥-١٩٨٨)”. سلێمانی: مەڵبەندی ڕۆشنبیری ژین.
٧. بەرواری، حاجی (٢٠١٢). “سیاسەتی بەریتانیا لە كوردستانی عێراق ١٩١٤-١٩٣٢”. هەولێر: دەزگای موكریانی.
٨. بۆتانی، عەبدولفەتاح (١٩٩٧). “دراسات ومباحیپ فی تاریخ الكورد والعراق المعاصر”. دەهۆك: چاپخانەی خانی.
٩. حسامی، كەریم (١٩٨٦). “لە بیرەوەرییەكانم: كۆماری كوردستان”. ستۆكهۆڵم: ئافراند.
١٠. خالید، خالید (٢٠٠٦). “كۆمەڵەی خۆیبوون و ڕۆڵی لە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی كورددا”. سلێمانی: بنكەی ژین.
١١. چارلز تریپ (٢٠٠٧). “مێژووی عێراق”. وەرگێڕانی: ئاسۆس هەردی. هەولێر: دەزگای ئاراس.
١٢. حەسەن، مەهدی (٢٠١٥). “كوردستان لە سەردەمی عوسمانیدا”. دهۆك: دەزگای سپیرێز.
١٣. زەكی، محەمەد ئەمین (١٩٣٩). “خولاسەیەكی تاریخی كورد و كوردستان”. بەغدا.
١٤. شەمزینی، عیزەدین (١٩٩٢). “جوڵانەوەی ڕزگاریخوازی كورد لە شەڕی جیهانی یەكەمەوە تا شۆڕشی ئەیلول”. بەیروت.
١٥. عەزیز، ماجد (٢٠١٦). “پەیوەندییەكانی نێوان كورد و ئەرمەن لە سەرەتای سەدەی بیستەم”. هەولێر: دەزگای موكریانی.