مەتین نێچیر عەلی
لە مێژووی هاوچەرخی كوردستان، چەندین ڕووداوی گرنگ و كاریگەر هەن كە شوێنەواریان لەسەر پەیوەندی نێوان پێكهاتە جیاوازەكانی ناوچەكە بەجێ هێشتووە. یەكێك لەو ڕووداوە گرنگانە كوشتنی ڕابەری ئایینی و سیاسی ئاشوورییەكان، مار شەمعون بێنیامین، لە لایەن سەركردەی كوردی ناوچەی شكاك، ئیسماعیل ئاغای شكاك (سمكۆ) لە ساڵی ١٩١٨دا بوو. ئەم ڕووداوە كە لە سەردەمی جەنگی یەكەمی جیهانی و دوای ئەوە ڕوویدا، كاریگەری قووڵی لەسەر پەیوەندی نێوان كورد و ئاشووری جێهێشت و بووە بەشێك لە میراتی ئاڵۆزی پەیوەندییە نەتەوەییەكان لە ناوچەكەدا.
باكگراوندی مێژوویی:
بۆ تێگەیشتن لەم ڕووداوە، پێویستە سەرنج بدەینە دۆخی ناوچەكە لە سەردەمی كۆتایی دەسەڵاتی عوسمانی و دەسپێكی دابەشبوونی نوێی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. ناوچەی شكاك كە دەكەوێتە نێوان سنووری ئەوكاتی ئێران و عوسمانی، ناوچەیەكی ستراتیژی بوو و سمكۆی شكاك لەو سەردەمەدا بزووتنەوەیەكی سەربەخۆیی خوازی كوردی بەڕێوە دەبرد.
سمكۆ (١٨٨٧-١٩٣٠) سەركردەیەكی كوردی خاوەن كەسایەتی بەهێز و ئاڵۆز بوو كە هەوڵی دەدا ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی خۆی فراوان بكات و لە هەموو پێكهاتەكانی ناوچەكە چەك كۆبكاتەوە. لە بەرامبەردا، مار شەمعون بێنیامین، سەرۆكی كڵێسای نەستوری و ڕێبەری سیاسی و ئایینی ئاشوورییەكان، پەیوەندی بەهێزی لەگەڵ بەریتانیا و ڕووسیا هەبوو و هێزێكی چەكداری لە ژێر فەرماندەی خۆیدا بەڕێوە دەبرد.
ڕووداوی كوشتنەكە:
لە مانگی شوباتی ١٩١٨دا، سمكۆی شكاك نامەیەكی بۆ مار شەمعون نارد و داوای لێكرد بۆ دانیشتن و گفتوگۆ لەسەر هاوكاری و هاوپەیمانی نێوان كورد و ئاشووری سەردانی بكات. مار شەمعون كە پێشتر سەرۆكی عەشیرەتی شكاك، جەعفەر ئاغای برای سمكۆی كوشتبوو، سەرەتا دوودڵ بوو، بەڵام لە كۆتاییدا بڕیاری دا بچێتە دیداری سمكۆ و لەگەڵ چەند پاسەوان و كەسایەتی ئاشووری، بەرەو كۆشكی سمكۆ لە كۆهنەشار بەڕێكەوت.
لە كۆشكەكەی سمكۆ، دوای نانخواردن و گفتوگۆیەكی كورت، كاتێك مار شەمعون و هاوڕێكانی بەرەو دەرەوە دەڕۆیشتن، بە فەرمانی سمكۆ كەوتنە بەر دەستڕێژی گوللـە و مار شەمعون لەگەڵ چەند كەسێك لە یاوەرەكانی كوژران.
شیكردنەوەی هۆكارەكان:
سەبارەت بە هۆكارەكانی ئەم ڕووداوە، چەندین ڕوانگە و لێكدانەوە هەن:
١. هۆكاری سیاسی و ستراتیژی :
بەشێك لە لێكۆڵەرەوان پیێان وایە سمكۆ دەیویست بەم كارە لە یەك كاتدا چەند ئامانج بپێكێت: یەكەم، لاوازكردنی ئاشوورییەكان وەك هێزێكی سەربازی لە ناوچەكە؛ دووەم، وەرگرتنی چەك و تەقەمەنی كە لە لای ئاشوورییەكان هەبوو؛ سێیەم، ناردنی پەیامێك بۆ دەوڵەتانی زلهێز، بەتایبەت بەریتانیا، كە پشتیوانی لە ئاشوورییەكان دەكرد.
٢. تۆڵەسەندنەوە :
هەندێك سەرچاوە باس لەوە دەكەن كە كوشتنی مار شەمعون تۆڵەسەندنەوە بووە لە كوشتنی جەعفەر ئاغای برای سمكۆ. هەرچەندە ئەم بۆچوونە لە ڕووی زەمەنییەوە كێشەی هەیە، چونكە ماوەیەكی زۆر لە نێوان ئەو دوو ڕووداوەدا تێپەڕیبوو.
٣. پلانی دەرەكی :
هەندێك لە لێكۆڵەرەوان ئاماژە بەوە دەكەن كە ئەم كردارە بەشێك بووە لە پلانی دەوڵەتی عوسمانی بۆ لاوازكردنی ئاشوورییەكان، كە هەندێك جار هاوكاری هێزەكانی ڕووسیایان دەكرد. بەپێی ئەم بۆچوونە، سمكۆ كەسێك بووە كە لە ژێر كاریگەری توركەكاندا كاری كردووە.
٤. ململانیی ناوچەیی و عەشیرەتی :
فاكتەرێكی دیكە ململانیی عەشیرەتی و خێڵەكی بووە لە ناوچەكەدا. سمكۆ لە هەوڵی ئەوەدا بوو كە دەسەڵاتی خۆی بەسەر هەموو ناوچەكەدا بسەپێنێت و هێزی ئاشوورییەكان بە ڕێگر دەزانی لە بەردەم ئەم ئامانجەدا.
دەرئەنجامەكانی كوشتنی مار شەمعون :
كوشتنی مار شەمعون چەندین دەرئەنجامی گرنگی لێكەوتەوە:
١. تێكچوونی پەیوەندی نێوان كورد و ئاشووری :
ئەم ڕووداوە زەبرێكی گەورەی لە پەیوەندی نێوان كورد و ئاشووری دا و بووە هۆی دروستبوونی برینێكی قووڵ كە تا ئەمڕۆش كاریگەری هەیە. هەستی بێمتمانەیی لە نێوان هەردوو لادا زیادی كرد و هاوكاری نێوانیان كردە كارێكی دژوار.
٢. كۆچكردنی ئاشوورییەكان :
پاش كوشتنی ڕێبەرەكەیان، زۆربەی ئاشوورییەكان لە ترسی هێرشی زیاتر، ناوچەكانی خۆیان بەجێهێشت و بەرەو عێراق، سووریا و وڵاتانی تر كۆچیان كرد. ئەمەش بووە هۆی گۆڕانی دیمۆگرافی ناوچەكە و لاوازكردنی پێگەی كۆمەڵگای ئاشووری.
٣. لاوازبوونی پێگەی سمكۆ لە نێو هێزە دەرەكییەكان :
هەرچەندە سمكۆ بە ئەم كردارە هێزی خۆی لە ناوچەكەدا سەپاند، بەڵام لە ئاستی نێودەوڵەتیدا پێگەی لاواز بوو. بەریتانیا و فەرەنسا كە پێشتر سمكۆیان وەك هێزێكی كاریگەر دەبینی، دوای ئەم ڕووداوە متمانەیان پێی كەم بۆوە.
٤. بەهێزبوونی سیاسەتی “پەرتەوازەكردن و حوكمكردن :
دەوڵەتانی داگیركەر لە ناوچەكە، بەتایبەت بەریتانیا، لەم ڕووداوە كەڵكیان وەرگرت بۆ پەیڕەوكردنی سیاسەتی دژایەتیكردنی گەلانی ناوچەكە لەگەڵ یەكتر و بەهێزكردنی دەسەڵاتی خۆیان.
هەڵسەنگاندنی مێژوویی:
لە ڕوانگەی مێژووییەوە، ئەم ڕووداوە بە شێوازی جیاواز هەڵسەنگاندنی بۆ كراوە:
١. ڕوانگەی ئاشووری :
لە ڕوانگەی ئاشوورییەكانەوە، ئەم ڕووداوە بەشێكە لە زنجیرەیەك هێرش و پەلامار كە بە “سەیفۆ” (شمشێر) ناسراوە و وەك كردارێكی جینۆسایدی دەبینرێت. ئەوان پێیان وایە كوشتنی مار شەمعون بەشێك بووە لە پلانێكی گەورەتر بۆ لەناوبردنی ئاشوورییەكان لە ناوچەكە.
٢. ڕوانگەی كوردی :
لە دیدگای هەندێك لە لێكۆڵەرەوانی كورد، كرداری سمكۆ لە چوارچێوەی ستراتیژییەتی سیاسی و سەربازی ئەو سەردەمەدا شیدەكرێتەوە. ئەوان پێیان وایە سمكۆ هەوڵی داوە كۆنتڕۆڵی سەربازی ناوچەكە بكات و هێزە ناكوردەكان خاوەن چەك نەبن. هەروەها ئاماژە بەوە دەكەن كە ئەم جۆرە كردارانە لە مێژووی ناوچەكەدا ئاسایی بوون و دەبێت لە چوارچێوەی كولتووری سیاسی و عەشیرەتی ئەو سەردەمەدا لێكبدرێتەوە.
٣. دیدگای بێلایەن :
لێكۆڵەرەوانی مێژوویی بێلایەن زیاتر جەخت لەسەر ئەوە دەكەنەوە كە ڕووداوەكە لە زەمینەی مێژوویی خۆیدا ببینرێت. ئەوان ئاماژە بەوە دەكەن كە ئەم جۆرە كردارانە بەشێك بوون لە مێژووی پڕ لە ئاڵۆزی و توندوتیژی ناوچەكە لە سەردەمی هەڵوەشانەوەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، كاتێك كە كەلێنی دەسەڵات دروست ببوو و چەندین گرووپ و نەتەوە لە هەوڵی پڕكردنەوەی ئەم كەلێنەدا بوون.
كۆتایی :
لێكدانەوەی مێژوویی كوشتنی مار شەمعون لە لایەن سمكۆی شكاك، تەنها بە هۆكارێك یان فاكتەرێك شی ناكرێتەوە. ئەم ڕووداوە بەرهەمی كۆمەڵێك فاكتەری ئاڵۆزی سیاسی، ئابووری، كۆمەڵایەتی و ستراتیژی بوو كە لە سەردەمێكی هەستیاری مێژوویی ناوچەكەدا ڕوویدا. هەر هەوڵێك بۆ سادەكردنەوەی ئەم ڕووداوە یان دەرهێنانی لە زەمینە مێژووییەكەی، ناتوانێت وێنەیەكی تەواو پێشكەش بكات.
ئەمڕۆ، گرنگە كە هەردوو نەتەوەی كورد و ئاشووری لە ڕێگەی دیالۆگی كراوە و دوور لە هەست و سۆزی زۆر، هەوڵ بدەن بۆ تێگەیشتن لە ڕووداوە مێژووییەكان و وانە لێوەرگرتنیان بۆ دروستكردنی پەیوەندییەكی باشتر و پڕ لە هاوكاری، لە پێناو خزمەتی بەرژەوەندی هەردوو گەل و داهاتووی ناوچەكە.
سەرچاوەكان:
١. هێرش، هاوار محەمەد. (٢٠١٢). “سمكۆی شكاك و بزووتنەوەی نەتەوەیی كورد”. هەولێر: چاپخانەی ڕۆژهەڵات.
٢. شەریف وەزیری. (١٩٩٧). “مێژووی كورد لە سەردەمی عوسمانییەكان”. وەرگێڕانی سەلاح محەمەد ئەمین. سلێمانی: بنكەی ژین.
٣. ئیسماعیل، زبیر بیلال. (٢٠٠٨). “پەیوەندی كورد و ئاشوورییەكان لە سەدەی بیستەم”. دهۆك: چاپخانەی خانی.
٤. مالمیسانژ. (٢٠٠٧). “سمكۆی شكاك لە بەڵگەنامە عوسمانییەكاندا”. وەرگێڕانی لوقمان بارزانی. هەولێر: ئاراس.
٥. Malek, Y. (2000). “The Assyrian Genocide: The Story of a Nations Struggle for Survival”. Toronto: Assyrian Academic Society.
