ن/ سمكۆ محەمەد
لەوەتەی شانۆ هەیە تا ئەمڕۆشی لەگەڵ دابێت، كاراكتەر كرۆكی بنەڕەتی درامایە، بەڵام هەمیشە سروشتی كاراكتەر لە گۆڕان دابووە، بەپێی پێویستی دراماو شانۆو گۆڕانكارییەكانی پێشكەوتنی سەردەم و خواستەكانی .
دروستكردنی كاراكتەر وەك بونیاتێكی بنەڕەتی لە پێكهاتەی شانۆییدا، سەرچاوەی كۆكردنەوەی فەلسەفەو ئایدیای شانۆیە، بۆ گەیاندنی ئەو پەیامەی دەرهێنەر دەیەوێت لەرێگەی كاراكتەرەوە بیگەیەنێتە وەرگر.
بۆ چۆنییەتی رەسم كردنی ئەو كاراكتەرەش لە كاری درامیدا، دەرهێنەر هەمیشە پێویستی بە ئەكتەرێكی ئەكتیف هەیە، لەو ئەكتەرانەی توانستێكی كارامەی جەستەیی و خەیاڵێكی بەر بڵاو و سەلیقەیەكی درێژ و هوشیارییەكی باشیان هەیە، بۆ بەرجەستە كردنی ئەو كاراكتەرانەی لە سەر شانۆ بینەر تێر دەكەن، لە وێناكردنی ئەو كاراكتەرانە بە رووە جیا جیاكانیانەوە .
پەیوەندی ئەكتەرو كاراكتەر
پەیوەندی ئەكتەر بە كاراكتەرەوە پەیوەندییەكی رۆحی و جەستەییە، زۆر جاران ئەو پەیوەندییە بە شێوەیەك ئاوێتەی یەكتر دەبن، بینەر هەست بەوە بكات، كاراكتەری سەر شانۆ زۆر جوانتر ببینێت لە كاراكتەرێكی راستەقینە، ئەگەر واش نەكات، ئەوە ئەو مانایە دەگەیەنێت كە ئەكتەر دەست كورت بووە لە گەیاندنی ئامانجە راستەقینەكە.
ئەكتەر بەرلەوەی بەرجەستەی درامی كاراكتەرێك بكات، دەبێت لەچەندین رووەوە ئامادە باشییەكی زانستی و رۆشنبیریی قوڵی هەبێ بۆ ناسینی بیری نووسەرو ئەو فەلسەفەیەی دەیەوێت لەرێگەی كاراكتەرێكەوە بیگەیەنێ، هەر بۆ نموونە ئەگەر دەرهێنەرێك یا ئەكتەرێك ئاشنا بە چیخەف و شێوازو ستایلی چیخەف نەبن، هەرگیز ناتوانن كاراكتەرێكی چیخەفی لەسەر شانۆ نیشان بدەن.
ئەگەر برێخت ومایكۆفسكی و بیتەربرۆك نەناسن ناتوانن سەركەوتوو بن لە بەرجەستە كردنی ستایلی هیچ لەو خاوەن تیۆرانەی شانۆ.
واتە ئەكتەر بەر لە هەموو شتێك پێویستی بە باگراوندێكی رۆشنبیریی تیۆریی و پراكتیكی هەیە لەسەر میتۆدە جیاوازەكان و شێوازو رێبازە جیهانییەكان.
بۆیە سەركەوتنی كاراكتەر تاراددەیەكی زۆر پەیوەستی بەتوانستی ئەكتەر هەیە لەرووی جەستەیی و فیزیكی و پێرفۆرمانسەوە، تا توانای گۆڕینی كاراكتەرەكانی هەبێت لەكاتی پێویستدا.
یاخود ئەم فۆرمە فرە كاراكتەرییەی تەنیا ئەكتەرێك لەنمایشێكدا، بەچەندین فۆرمی لێكتر جودا بەرجەستەیان دەكات، بەپێكهاتەیەكی هارمۆنی و درامی ئەكتەرو دەرهێنەرو تێكست نووس فەراهەم دەبێت، بەفۆرمێك زۆر جاران ئەكتەر دەگەیەنێتە حاڵەتێكی جیاواز و نا تەقلیدی لەنواندندا.
لەشانۆگەری (گەشتەكەی حەسەن)ی كامەران رەئووف هەر دیمەنێك لە شانۆگەرییەكەدا شانۆگەرییەكی نیمچە سەربەخۆیە و پێنج كاراكتەر لەیەك نمایشدا لەلایەن یەك ئەكتەر بەرجەستە دەكرێت، بۆ هەر دیمەنێك كاراكتەرێكی سەربەخۆ، هەر كاراكتەرێك لە رەگو ریشەوە لەگەڵ تێكڕای كاراكتەرەكانی دیكەی نمایش لەیەكتر جودان و هەر یەكەو فۆرمێك و وێنەیەك و تام و چێژێكی تایبەتی خۆیان وەردەگرن، لەكەسایەتی، سروشتی نواندن، دەنگ، شێوە.
گرنگتر لەوە ئەوەیە ئەو ئەكتەرە لەهەمان كات و شوێندا بتوانێت ئەو ئامادەییە هونەریی و دەروونییەی هەبێت، بتوانێت كاراكتەرەكانی خۆی بەخێرایی بگۆڕێت و هەریەك لەوان خەسڵەت و سروشت و فۆرمی تایبەتی خۆی بداتێ، بێ ئەوەی لە نرخ و بەهای هیچ لەو كاراكتەرانە لەسەر حیسابی ئەوی تریان كەم كاتەوە، بەڵكو بەهەمان ریتمی داهێنان بەردەوام بێت لەپێرفۆرمانسی نواندندا،
بەتایبەت لەكاتی مەودای دووری نێوان كاراكتەرەكان لەرووی سروشت و فۆرم و شێوازی نواندن بۆ هەریه ك لە كاراكتەرەكان .
ئەمەش راستییەك دەردەخا و ئەوە دەسەلمێنێ، كەم ئەكتەری كورد لەرووی هاوسەنگ راگرتنی توانای جەستەیی و هونەریی و خێرایی گۆڕینی خەسڵەتەكانی كاراكتەر، توانای كامەران رەئووفیان تێدایە.
لەگەشتەكەی حەسەندا سەختە بۆ ئەكتەرێك بتوانێت لە یەككاتدا بتوانێت ببێتە كاراكتەرێكی دڵ رەق و توندو تیژی وەك (عەلی كەشتییەوان) به بێچەوانەی (سەلامی كەمانچەژەن) كە كاراكتەرێكی هێمن و ئارامە و پاك و بێگەردی و بەرائەتی مرۆیی لێ دەبارێ، یاخود كوێرەوەری كاراكتەرێكی وەك ( ئیبراهیمی دێوانە) بگۆڕێ بەكاراكتەرێكی تاوانباری وەك (حەسەن) هەر یەكەو بەفۆرمی تایبەتی خۆیان.
بینەر لەچەندین كاراكتەری لێك جودا لەهەر یەك لەوان چێژێك دەبینی، رقی لەهەندێكیان دەبێتەوەو هەندێكی تریانی خۆش بوێت .
ئەوە هونەری ئەكتەرە وات لێ دەكات ئەو هەستە دەروونییەت بۆ دروست بێت، ئەمە بەڵگەی نا تەقلیدییەتی نواندنە لای ئەكتەر، كە هەرگیز ساڵانی تەمەنی نواندن نابێتە پێوەر بۆ دەرچوون لەقاڵبێكی دیاری كراوی نواندنی هەندێ ئەكتەر، چونكە تەقلیدییەت بە راددەیەك بە سەر هەندێ لەو ئەكتەرانەدا زاڵە كە تا ئەوان لەسەر شانۆ مابن، ناتوانن خۆیان لەو مۆرك و تەقلیدییەتە رزگار بكەن كە پێیانەوە نووساوە.
فاكتەرەكانی ئەو كلێشە گرتنەی نواندن ولاوازی توانستی ئەو جۆرە ئەكتەرانە زۆرن، گرنگترینیان :
1- سنووردار بوونی توانستی پێرفۆرمانسی ئەكتەر لەرووی جەستەو دەنگ و ئیقا.
2- دوور كەوتنەوەی لەراهێنان و وۆرك شۆپ و پڕۆڤە .
3- كار كردنی لەگەڵ یەك دەرهێنەرو راهاتن لەسەر یەك فۆرمی دیاری كراوی نواندن و یەك ستایل .
4- هەندێ ئەكتەر، بەتایبەت ئەوانەی نواندن نەبۆتە پیشەی بەردەوامیان ناتوانن جەستەی خۆیان پەروەردە بكەن، لەهەمان كاتیشدا ئاستی هوشیاریی و كولتووری شانۆییان پەرە پێ بدەن، بەپشت بەستن بەخۆیان .
5- دووركەوتنەوەیان لە بینینی ئەزموونی گەلان و نەشووما نەبوونی بەهرەكانیان .
6- لاوازی هەندی دەرهێنەر لەرووی شارەزایی و پسپۆری بۆ دروستكردنەوەی ئەكتەرو راهێنانیان لەسەر میتۆدێكی دیاری كراوی جیهانیی، چونكە هەندێ لەو دەرهێنەرانە تا ئێستا لەرووی تیۆری و پراكتیكییەوە ناتوانن راهێنان لە سەر رێبازی ستانسلافسكی و گەورە دەرهێنەرەكانی تر لەرووی ئامادەكردنی ئەكتەرەوە بكە، یا جیاوازی ستایلی ئەو راهێنەرە جیهانیانەی وەك برێخت و مایر هۆلد و بیتەر برۆك و ئارتۆو ئەوانی تر بزانن، بۆ ئەوەی لەكاتی كاركردن لەسەرستایل و میتۆدی هەر یەكێ لەوان بزانن ئایا بە چ ستایلێك نواندن دەكەن، پاشان تێگەیشتنی دروستی ئەكتەر لەكاراكتەرەكەی و ئەبعاد و گوتاری ئەو كاراكتەرەو خەسڵەتەكانی تێ بگەن .
هەندێ ئەكتەر هەیە لەژیانی هونەریی خۆیدا رۆڵی چەندین كاراكتەر دەبینێت، بە رۆڵە سەركەوتوو نا سەركەوتووەكانیشەوە، بەڵام ئەوان لەنێوان سەدان لەو كاراكتەرانە ناودارییەتی تەنیا بە كاراكتەرێكەوە دەردەكەن، ئەو كاراكتەرە تا ئەبەد دەبێتە ناونیشانیان و پێیانەوە دەناسرێنەوە.
پرسیارەكە ئەوەیە ئایا هۆكار چیە ئەو ئەكتەرە لەنێوان ئەو هەموو كاراكتەرە جیاجیایانەوە لەسەر تەنیا كاراكتەرێك دەگیرسێتەوەو لێی جیا نابێتەوەو تەنیا لەسەر ئەو كاراكتەرە دەگاتە لوتكە، بەدرێژایی تەمەنی خەون بە وێنەیەكی هاوتای ئەو كاراكتەرە دەبینێ و نایدۆزێتەوە، رەنگە وەڵامدانەوەی ئەو پرسیارەش پێویستی بەوەڵامدانەوەیەكی زانستی تێرو تەسەڵە .
با بگەڕێینەوە دواوەو بپرسین چەمكی كاراكتەر چییە ؟
دیارە كاراكتەر ئەو كەسە دەگرێتەوە كە ئەكتەرێك لەسەر شانۆ نمایشی كەسایەتییەكەی دەكات بۆ وێنا كردنی ئەو كاراكتەرەو بەرجەستەكردنی خەسڵەتەكانی لەچەندین لایەنی جیاجیای فسیۆلۆژی و ماددی و كۆمەڵایەتی و دەروونییەوە، چەشنی كاراكتەرە ناودارەكانی وەك هاملێت، ماكبیس، لیر پاشا، ئۆدیب، ئوتیلل، كە هەر یەك لەوان بوونەتە هاوڕێی زۆرینەی بینەرانی شانۆ لە هەموو جیهاندا و هەر یەك لەوان كاریگەرییەكی لە دەروونیاندا دروست كردووەو بینەر ناتوانێ لە بیریان كات.
دروست كردنی ئەو كاراكتەرانە وێنەیەكن لە مێشكی نووسەرێك و دەرهێنەرێك دەیانهێنێتە سەرشانۆ و ئەكتەرێك لەسەر شانۆ بەرجەستەیان دەكات، بەڵام بەرجەستە كردنێك كە لەسەر شانۆ مێژوو دروست بكەن .
دروست كردنی كاراكتەر كارێكی هونەریی وردە بۆ دەرهێنەر، كە تێیدا رەچاوی چەندین بنەما دەكات لەوانە:
1- لەرووی فسیۆلۆژی و مادییەوە:
كورتی و درێژی باڵای كاراكتەر، كێش و رەنگی پێست، جوانیی و ناشیرینی، تەمەن، چونكە زۆر جاران بزووتنەوەی كاراكتەر لەسەر ئاستی تەمەن دیاری دەكرێت.
2- لەرووی كۆمەڵایەتییەوە:
چینی كۆمەڵایەتی و ئاستی رۆشنبیریی و هەلومەرجی دارایی و خێزانداریی و داب و نەریت و بیروباوەڕ، كاریگەری خۆیان هەیە لەسەر ناساندنی كاراكتەر.
3- لایەنی دەروونی:
نیشاندانی توانست وبەهرەی كاراكتەر لەرووی سەركەوتنی، یاخود لاوازی كاراكتەر و كەم توانایی لەكار و كاریگەرییە دەروونییەكان لەسەر ئەو كاراكتەرە، ئایا ئەو كاراكتەرە گرێی دەروونی هەیە ؟ یاخود تێڕوانینی چۆنە بەرامبەر بەژیان ؟
كاراكتەرەكان بەگشتی كە دابەشی دووبەش دەبن لە وانە كاراكتەری سەرەكی و كاراكتەری لاوەكی و چەند جۆرێكیان لێ دروست دەبێت، لەوانە:
1- كاراكتەری كۆمێدی و دەم بە پێكەنین .
2- كاراكتەری تراژیدی و ئاڵۆزو گرژو داخراو .
گرنگە بۆ رەسم كردن و دروستكردنی كاراكتەر دەرهێنەر رەچاوی لایەنی كۆمەڵایەتی بكات، بۆ دیاری كردنی خەسڵەتەكانی كاراكتەر لەرووی ژینگەی دەوڕووبەر و پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان و ئاستی ئابووری.
هەروەها لایەنی دەروونی بۆ دیاری كردنی كاراكتەر بەلایەنێكی گرنگ دەزانرێت بۆ ئەوەی سایكۆلۆژییەتی كاراكتەر و عەقلییەتی بزانرێت، روون بێتەوە ئایا كاراكتەر هەڵگری ئایدیاو ئامانج و گوتارێكی مرۆییە، یاخود نا .
ئەكتەر كە دوای كاراكتەر سەرچاوەی هەرە بنەڕەتی دەبێت بۆ بەرجەستەكردنی كاراكتەر، گرنگە بایەخ بەچەند تەوەرێكی گرنگ بدات:
1- پێویستی بە ئامادەكارییە دەروونییەكانە كە بریتین لە:
دروست كردنی خەیاڵێكی بەربڵاو و قوڵ بوونەوە لە خەسڵەتەكانی كاراكتەر و خۆئامادەكردن لەگەڵ رووداو و ئەتمۆسفیری نمایشەكە، راهاتن لەگەڵ قەزای نمایش و دیكۆرو رووناكی و ئارایشت و جلوبەرگ.
2- پرۆڤەی جەستەیی بەردەوام و بەدواداچوون بۆ تێگەیشتنی تەواو لە كاراكتەرەكە، لەوانەش لەپیرفۆرمانس و دەنگ و ئیقا.
3- بڕوا بەخۆ بوون لەبەرجەستەكردنی رۆڵەكەو خۆ ئامادەكردنێكی دەروونی بێ گرێ .
ئەكتەر دەبێت لەوە بگات كە هەموو كاتێك لە بەردەم ئەزموونێكی نوێ دایە و بەرەنگاربوونەوەی هەر ئەزموونێكیش تاقیكرنەوەیەكی سەختە، هەر نیگەرانییەك لای ئەكتەر دروست بێت، ئەگەری روخانی زۆرتر دەبێت له سەركەوتنی.
* لێرە كارەكتەر بە مانای ئەكتەر بەكار نەهاتووە.
