ماهان جواد عادل / قۆتابی بەشی مێژوو لە زانكۆی سۆران
زۆمبی خەباتگێڕ و قارەمان بوو یان مافیاو ئاژاوەگێڕ ؟
هەر كاتێك گوێمان لە ناوی زۆمبی دەبێت، ڕاستەوخۆ بیر لە بونەوەرێكی نەخوازراوی وا دەكەینەوە كە هیچ كۆنتڕۆڵێكی بەسەر جوڵەی جەستەیدا نییە و گۆشتی ڕزیوە، توانای قسەكردنی نییە و تەنیا ئارەزووی لە خواردنی گۆشتی مرۆڤە. لە ڕاستیدا ئەم پێناسە سادەیە هیچ تێگەیشتنێكمان لە بارەی مێژووی زۆمبییەوە پێ نادات، لە پشت ئەم بوونەوەرە سینەماییە چیڕوكێكی ڕاستەقینەی تاڵ شاردراوەتەوە، ڕاستییەكە ئەوەیە زۆمبی ناوی یەكێك لە سەركردە دیارەكانی موسڵمانانە كە لە دژی بازرگانی و سیستەمی كۆیلاتی جەنگاوە. بەهۆی ئەو خەباتكردن و ڕووبەڕووبوونەوەیەی لە بەرامبەر داگیركەرەكان، سیناریست و دەرهێنەری فیلمەكانی هۆلیود ئەم خەباتگێڕ و پاڵەوانەی موسڵمانەكانیان بە دڕندەو خوێنڕێژ و مرۆڤ خۆر نیشان داوە، تەنها ئامانجیش لێی لێدان و ناشرینكردنی مێژووی ئیسلام و كەساتییەكانی موسڵمانەكان بووە. بۆ تێگەیشتن و پەردەلادان لەسەر ئەو ڕاستییە شاراوەییەی كە هەتا ئێستا لە زۆربەی گەلانی جیهان شاردراوەتەوە، هەوڵدەدەین لەم وتارەدا پەردە لەسەر ئەو زانیارییە شاراوانە بخەینەڕوو كە لە بارەی زۆمبییەوە نووسراون و دەگوترێن.
یەكەم: لە دایكبوون و ژیانی منداڵی زۆمبی :
نازناوی زۆمبی دۆس پالمێراسی لێنراوەو ساڵی لەدایكبوونی مشتومڕی زۆری لەسەرە، بەڵام ئەوەی ڕوونە لە پاڵمێراس لە دایك بووە، بە گوتەی هەندێك سەرچاوە زۆمبی لە هۆزی ئانگولای بووە كە لەلایەن پرتوگالیەكانەوە گیراوە و لە تەمەنی شەش ساڵیدا میسیۆنێریكی مەسیحی بە ناوی (ئەنتۆنیۆ مێلو) ئەركی بەخێوكردنی لە ئەستۆ دەگرێ، ئەنتۆنیۆ ناوی زۆمبی گۆڕی بۆ(فرانسیسكۆ) و هێنایە سەر ئاینی مەسیحی، هەرلای ئەم میسیۆنێرە خەریكی خوێندنی بابەتەكانی ئاینی بووە فێری زمانی پرتوگالی بووە، زۆمبی سەرەڕای ئەوەی لەسەر ئاینی مەسیحی بوو بەڵام بە دڵ لەگەڵ ئاینی ئیسلامدا بوو چونكە هەر لە منداڵیەوە تێكەڵی ڕەش پێستە موسڵمانەكان بووە و سابینایی دایكی و گانگا زۆمبای خاڵی لەسەر دینی ئیسلام بوون، هەوڵیداوە بیروباوەری ئایینی ئیسلام فێری كەسانی تر بكات، زۆمبی لە ساڵی ١٦٧٠ز هەڵدێت و دەگەڕێتەوە بۆ شوێنی لە دایكبوونی، بەهۆی بەهێزی جەستەی و لێهاتوویی سەربازییەوە وەك فەرماندەیەكی سەربازی دیاری كرا، دواجار كودەتای بەسەر گانگا زۆمبای خاڵی ئەنجامدا و خۆی كردە پاشای كۆمەڵگای پاڵمێراس.
دووەم: زۆمبی لە چاوی سەرچاوە نووسراوەكان و كاری سینەمایی ڕۆژئاواییەكاندا.
كۆمەڵە چیرۆكی( Herbert-Reanimator )كە لەلایەن (ئێچپی لاوكرفت) لە ساڵی ١٩٢١ نوسراوە، كاریگەرییەكی زۆری لەسەر ناساندن و پێناسەكردنی زۆمبی هەبووە، ئەم چیرۆكە كە دواتر كرا بە فلیم باس لە زانایەكی شێت دەكات كە پێی وابوو دەتوانێت چارەسەری مردن بكات، بە بەكارهینانی گیراوەیەك كە خۆی دروستی كردووە كە دەبێت ڕاستەوخۆ دوای مردنی كەسەكە بە دەرزی لێیبدرێت، هەرچەندە وشەی ”زۆمبی” لە هیچ شوێنیكی چیرۆكەكەدا بە ڕوونی بەكارنەهێنراوە بۆ وەسفكردنی بوونەوەرەكانی چیرۆكی Herbert-Reanimator ،بەڵام ئەم زنجیرە چیرۆكە دەیان ساڵ پێش بەناوبانگبوونی مرۆڤەكانی بە بونەوەرێكی نا ئاسایی ناساندووە، دوای ئەمەش ڕۆمانی (Im legend)لە نووسینی (ریچارد متسون) ڕۆڵێكی زۆر گرنگی هەبوو لە بەناوبانگ كردنی چەمكی زۆمبی وەك خوێنمژ لە ئەدەبیاتی ئینگلیزیدا، ئەم ڕۆمانە لە ساڵی نووسراوە بەڵام چیرۆكەكە باسی ساڵی ١٩٧٨ دەكات واتە دەلالەت لە داهاتووی مرۆڤایەتی دەكات، یەكەم كارەكتەری چیرۆكەكە بە ناوی (ڕۆبەرت نێڤل) تاكە مرۆڤە كە لە ژیان ماوەتەوە، بەڵام لە ڕاستیدا ئەو تەنیا نییە، تاعونێكی چارەسەرنەكراو هەموو مروڤەكانی كردووە بە بوونەوەرێكی شەوانە و خوێنڕێژ، رۆبەرت لە ڕۆژدا خوێنمژەكان ڕاو دەكات و شەوان خۆی دەشارێتەوە، وەك دەبینین لە كاتی نووسینی ئەم ڕۆمانەدا هیچ جیاوازییەكی ڕوون لە نێوان زۆمبی و خوێنمژەكاندا نییە كە لە سینەماكاندا نمایش دەكرێت.
ئەم ڕۆمانە بووە سەرچاوەیەك بۆ بەرهەمهێنانی فلیمی (Night of the Living Dead) كە لە ساڵی ١٩٦٨ز بەرهەم هێنراوە لەلایەن (كارل هاردمن) ،ئەكتەرەكان(دوین جونز،مریلین ئیستمن،جودیت رایدلی،كیت وین) ماوەی فلیمەكە (٩٦) خولەكە، تیچووی فلیمەكە (١١٤) هەزار دۆلار بوو لە بەرامبەردا داهاتی فلیمەكە نزیكەی(٤٢) ملێون دۆلار بوو، بە یەكێك لە فیلمە كاریگەرەكان دادەنرێت لە ژێر ژانری فلیمی ترسناكدا، جێگای سەرنجە بزانین سەرەڕای ڕۆڵی گرنگی لە بەناوبانگكردنی زۆمبیدا لە هیچ شوێنێكی ئەم فلیمەدا گوێت لە وشەی زۆمبی نابێت! چونكە (جورجڕڕۆمێرۆش)بەڕێوەبەری بەناوبانگترین فلیمی زۆمبی لە جیهان لە بری چەمكی زۆمبی وشەی زەبەلاحی بەكارهێناوە بۆ وسفكردنی بوونەوەرەكانی سیناریۆكە، كەواتە لە هەموو ئەم بەرهەمە گرنگانەدا، پێناسەیەكی ڕوون بۆ ئەو بوونەوەرەی كە پێی دەوترێت زۆمبی وەك بیرۆكەیەكی سەربەخۆ نەبووە، لە ڕاستیدا ئەوە گۆڤارەكانی فیلم بوون كە بەكارهێنانی وشەی زۆمبییان بەناوبانگ كرد، نووسەرانی(DU CINEMA) یەكەم كەس بوون كە بونەوەرەكانی فلیمی(Night of the Living Dead) وەك زۆمبی ناساند، تەنانەت خودی جۆرج ڕۆمێرۆش لە چاوپێكەوتنەكانی وازی لە وشەی زەبەلاح هێنا چەمكی زۆمبی بۆ بۆنەوەرە نائاسایەكانی ناو فلیمەكە بە كارهێنا.
لە ڕاستیدا ئەم چیڕۆكە دەگەرێتەوە بۆ سەرەتای سەدەكانی ١٥ز بە هاتنی پرتوگالیەكان بۆ ئەمریكای لاتین، پرتوگالیەكان پێشەنگ بوون لە دۆزینەوەی بەشێكی زۆری جیهان، بە تایبەتی ئەمریكای باشوور، پرتوگالیەكان مەبەستیان بوو كە ئەمریكای باشوور ئاوەدان بكەنەوە و بیكەن بە شوێنكی گونجاو بۆ نیشتەجێ بوون و پێوستییان بە دەستی كاری زۆر بوو، بۆیە دەستیان كرد بە داگیركاری لە كیشوەری ئەفریقیا و بە كۆیلەكردنی خەڵكی ئەم كیشوەرە بۆ ئاوەدانكردنەوەی باشووری ئەمریكا بە تایبەت دەوروبەری دەریای (كاریبی)و بەڕازیلی ئێستا، پرتوگالیەكان هەڵمەتیان برد بۆ ناوچەكانی كۆنگۆ، ئەنگولا، توانیان لە شەڕی (ئامبویلای) بەسەر خەڵكی ئەو ناوچەیە سەربكەون و نزیكەی ٥٠٠٠ كەسیان بە دیل گرت لە نێوان ئەم كۆمەڵە دیلە دوو كەسی گرنگ هەبوون گانگا زۆمبا و سابینا كە ئەم دوو كەساتییە كچ و كوڕی یەكێك لە پاشاكانی كۆنگۆ بوون كە دوای شكستییان لە شەڕی ئامبویلای بە دیل گیران ڕاگواستران بۆ ئەمریكای لاتین، لە ساڵی ١٥٣٨ز كە لە ماوەی ٤٠ ساڵ نزیكەی ١٣ ملێون ڕەش پێست وەك كۆیلە هێنرانە ئەمریكای لاتین، وە ئەو كۆیلانەی كە هێنرانە بەڕازیل زۆربەیان موسڵمان بوون كە ژمارەیان ٤٠،٠٠٠ كەس بوو.
دوای زۆرداری و خراپ مامەڵە كردنی پرتوگالیەكان لەگەڵ كۆیلەكان ،گانگا زۆمبا بیری كردەوە كە لە دژی ئەم ستەمە بوەستێت، بۆیە لە ساڵی ١٥٥٣ز لە وڵاتی بەرازیل كەساتی گانگا زۆمبا دەركەوت، دواتر بانگەوازی بۆ دینی ئیسلام كرد لە نێو كۆیلەكان وە سەركەوتوو بوو لە بانگەوازەكەی، توانی لە ماوەیەكی كورت شوێنكەوتووییەكی زۆر كۆبكاتەوە كە هەموویان موسڵمان بوون، كاتێك ژمارەی شوێنكەووتوەكان ڕووی لە زیاد بوون دەكرد پلانی ئەوەیان دانا كە هەڵبێن لە ژێر دەسەڵاتی پرتوگالیەكان، بۆیە لە ساڵی ١٥٧٩ز ڕایانكرد بۆ ناو دارستانی (كۆلۆنی) كۆمەڵگایێكیان دامەزراند بە ناوی كۆمەڵگای (باهیا) كە ژمارەیان نزیكەی ٣٠،٠٠٠ كەس بوو وە لە ساڵی ١٦٠٥ز توانیان سەربەخۆی خۆیان وەربگرن ئەویش لە ئەنجامی ململانێیەكی زۆر لەگەڵ پرتوگالیەكان.
سێیەم: حەقیقەتی كەسایەتی زۆمبی و ڕۆڵ و بەرگریكردنی لە نەهێشتنی بازرگانی كۆیلایەتییدا :
دوای ململانێكی زۆری پرتوگالیەكان لەگەڵ گانگا زۆمبا، دواجار (پیترو ئالامیدا)فەرماندەی ناوچەی (پرنامبوكو) داوای ڕێكەوتنی كرد و ئازادی بە كۆیلەكانی ئەم كۆمەڵگایە دا بە مەرجێك لە ژێر هەژموونی پورتوگالیەكاندا بن، بەڵام خوشكەزای گانگا زۆمبا واتە زۆمبی بەم ڕێكەوتنە ڕازی نەبوو و دواجار كودەتای دژی خاڵی كردوو بوو بە سەركردەی ئەو كۆمەڵگایە، چونكە ئامانجی زۆمبی ئەوە بوو كە تەواوی كۆیلەكانی ژێر دەستەی پرتوگالیەكان ئازاد بكات دواجاریش ناوی كۆمەڵگاكەیی گۆڕی بۆ (پالمارس).
زۆمبی دوا سەركردەی كویلۆمبۆسەكانی دۆس پاڵمێراس بوو، كویلۆمبۆسەكان كۆمەڵە خەڵكێك بوون لە ترسی كۆیەلایەتی هەڵاتبوون كە بە (ماروونەكان)یش ناسرابوون،وە هەردەم ڕوویان دەكردە شارۆچكەكان بۆ هێنانی كۆیلە ئەفریقییەكانی تر لەگەڵ خۆیان بۆ ئەوەی لە كۆیلاتی ڕزگاریان بكەن،زۆمبی دۆس پاڵمێراس سەركردە و ڕابەری ئەم بزوتنەوەیە بوو، لە ماوەی ١٥ ساڵ حوكمڕانی، زۆمبی پرتوگالیەكانی لە سنووری پاڵمێراس دوورخستەوە و هۆكاری هێرشی بەردەوامی پرتوگالیەكان تەنها ڕەش پێستەكان نەبوون بەڵكو ناوچەی پاڵمێراس خاكێكی بە پیتی هەبوو كە پرتوگالیەكان چاویان تێبڕی بوو، دواجار فەرماندە سەربازییەكانی پرتووگالی(دۆمینگۆس جورج و برناردو ویریا) هێرشی كرد و تۆپبارانی كۆمەڵگای پاڵمێرسیان كرد،لە ٦ی شوباتی ساڵی ١٦٩٤ز دوای ٦٧ ساڵ ململانی، پرتوگالیەكان توانیان (ماكاكوس) كە سەنتەری حوكمڕانی ماروونەكان بوو لەناوببەن، چەمكی ماكاكوس پرتوگالیەكان بۆ ناوچەی پاڵمێراسیان بەكار دەهێنا كە بە مانای (مەیمونەكان) بوو.
زۆمبی دۆس پاڵمێراس بەهۆی قارەمانییتیەكەی ناوبانگەكەی زیاتربوو، بەڵام جەنگاوەرانی پاڵمێراس نەیانتوانی بەرگەی تۆپەكانی پرتوگالیەكان بگرن لە ئەنجامدا شانشینی پاڵمێراس لەناوچوو، بەهۆی زمانلێدانی (مولاتو)كە دوو ڕەگەز بوو، دایكی ئەفریقی بوو و باوكی پرتوگالی و نزیكترین هاوڕێی زۆمبی بوو لە جەنگدا بە دیل گیرا و لە لایەن پرتوگالیەكان ئەشكەنجە درا تاكۆ شوێنی نهێنی زۆمبی ئاشكرا كردو لە كۆتای زۆمبی دەست بەسەركرا، لە ٢٠ی تشرینی دووەمی ١٦٩٥ز زۆمبیان سەر بڕی، پرتوگالیەكان سەری زۆمبیان لە ناو شارەكان و كۆیلەكان دەسوڕاندەوە بۆ ئەوەی نیشانی هەمووان بدەن كە بە پێجەوانەی ئەفسانەكانی كۆیلە ئەفریقیەكان زۆمبی نەمر نییە هەروەها ئاگاداركردنەوەیەك بوو بۆ ئەوانی تر كە دەیانوسیت وەك ئەو ئازا بن. پرتوگالیەكان دوای كوشتنی زۆمبی،دانیشتوانی پاڵمێراسیان بە شێوەیەكی دڕندانە كومەڵكوژ كرد ئەوانەی كە مانەوە دووبارە كران بە كۆیلە و بەسەر ناوچەكان دابەش كران، دوای ئەو سەركەوتنە، پرتوگالیەكان هەموو دۆكۆمێنت و ئاسەواری ئەم بزاڤەیان لەناوبرد.
زۆمبی بووە ڕەمزێكی ئازادی بۆ تەواوی كۆیلەكان و وڵاتی بەڕازیل، هەموو ساڵێك لە ٢٠ی تشرینی دووەم لە بەڕازیل ڕۆژی بە ئاگاهێنانەوەی گەلی ئەفریقی و بەرازیلی پیرۆز دەكرێت، ئەم ڕۆژە مانایەكی تایبەتی هەیە بۆ بەرازیلییەكانی بە ڕەچەلەك ئەفریقی، ئەوان شانازی بە ئازایەتی زۆمبی دۆس پاڵمێراس دەكەن وەك پاڵەوان و جەنگاوەری ئازادی و سیمبولی ئازادی سەیر دەكرێت وە بووە پاڵەوانی نەتەوەی وڵاتی بەرازیل.
دەرئەنجام:
ئێستا زانیمان زۆمبی كێیە؟ بەڵام نازانین بۆچی ئەم كەساتییە وەك دڕندە و خوێنڕێژ نیشان درا؟ ئایا تەنها لەبەر ئەوەیە كە ڕەشپێستە؟ یاخود لەبەر ئەوەی موسڵمانە؟ وڵامی ئەم پرسیارانە بۆ ئێوە بەجێ دەهێلم.
لیستی سەرچاوەكان:
- https://www.jstor.org/stable/272426
- Black History Heroes: Africans in Brazil: Zumbi dos Palmares
- https://www.westganews.net/dreja.aspx?=hewal&jmara=121673&Jor=4
- https://escapezoom.ir/blog/%D8%B2%D8%A7%D9%85%D8%A8%DB%8C-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA/
- https://www.zoomg.ir/cinema-articles/351893-what-are-zombies/
