مەهدی محەممەد – زاری كرمانجی :
ڕێكخراوی مافی مرۆڤی هەنگاو، راپۆرتێكی لەسەر بارودۆخی مافی مرۆڤ لە ئێران لە ماوەی ساڵی 2024 بڵاوكردووەتەوە، هاوپێچ لە گەڵ راپۆرتەكەش ئاماری قوربانیانی ساڵی رابردووی خستووەتە روو كە لەم ساڵەدا 901 كەس بە هۆكاری جیاواز لە سێداره دراون و 339 كۆڵبەریش لە ناوچە سنوورییەكانی نێوان رۆژهەڵات و باشووری كوردستان بوونەتە قوربانی.
بە پێی ئاماری هەنگاو 901 بەندكراو لە سێدارە دراون و 33 چالاكوانی سیاسی و ناڕازی سزای سێدارەیان بەسەردا سەپێندراوە، هاوكات 22 بەندكراویش لە بەندیخانەكان گیانیان لەدەستداوە و 1235 هاووڵاتی تریش بە تۆمەت و بیانوویی جیاواز دەستبەسەركراون، لە ئامارەكەدا ئەوەش هاتووە كە 339 كۆڵبەر لەم ساڵەدا كوژراون و برینداربوونە، هەروەها 57 هاووڵاتی بە هۆی تەقینەوەی مین و ماددە تەقەمەنییەكان بوونەته قوربانی، بە هۆكاری توندوتیژی خێزانیش 182 ژن لەلایەن ئەندامانی بنەماڵەی خۆیانەوە كوژراون .
ئەمەی خوارەوە بەشێك لە ئامارەكەیە :
لەسێدارەدراوەكاندا، ١٣ كەس بە تۆمەتی چالاكی سیاسی، مەزهەبی یان بەشداریكردن لە خۆپیشاندانەكانی بزووتنەوەی «ژن، ژیان، ئازادی» لەسێدارە دراون كە ١٠ كەسیان لە بەندكراوانی كورد بوون.
١٨٣ بەندكراوی كورد (٢٠.٥٪ی كۆی ئامارەكان)، ١١٩ بەندكراوی تورك (١٣٪) و ١١٠ بەندكراوی بەلووچ (١٢٪) لەسێدارە دراون. هەروەها ٥٨ بەندكراوی لوڕ، ٣٠ بەندكراوی گیلەك، و ٧٣ بەندكراوی ئەفغان لە نێوان لەسێدارەدراوەكاندا بوون.
سزای سێدارەی ٣٠ ژن و ٥ منداڵ كە لە كاتی ئەنجامدانی تاوانەكەیاندا تەمەنیان ژێر ١٨ ساڵ بووە، جێبەجێ كراوە.
ئەو تۆمەتانەی بوونەتە هۆی لەسێدارەدرانی ئەو بەندكراوانە؛
زیاترین لەسیدارەدرانەكان بە تۆمەتی پەیوەندیدار بە ماددە هۆشبەرەكانەوە بوون:
٤٧٢ كەس (٥٢٪ی سەرجەم لەسێدارەدراوەكان) بە تۆمەتی پەیوەندیدار بە ماددە هۆشبەرەكان.
٣٦٧ كەس بە تۆمەتی كوشتنی بە ئەنقەست.
بارودۆخی بەندیخانەكان: گیانبەختكردووانی ساڵی ٢٠٢٤
بەپێی زانیارییە تۆماركراوەكان لە لایەن ڕێكخراوی مافی مرۆڤی هەنگاو، لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٤دا لانی كەم ٢٢ بەندكراو لە بەندیخانەكانی ئێران گیانی خۆیان لەدەست داوە. لەو ژمارە:
٩ كەس بەهۆی ئەشكەنجەدران گیانیان لەدەست داوە، كە بریتی لە ٥ بەندكراوی كورد، ٢ بەندكراوی بەلووچ و ٢ بەندكراوی تورك و گیلەك بوون.
٨ كەس بەهۆی دەستڕانەگەیشتن بە خزمەتی پزیشكی یان دواخستنی گواستنەوەیان بۆ ناوەندە دەرمانییەكان گیانیان لەدەست داوە.
٥ كەس لە ئەنجامی هەوڵی خۆكوشتن لە بەندیخانە گیانیان لەدەست داوە.
لەو ژمارە، ٤ كەس لە بەندكراوانی سیاسی (بریتی لە ٣ بەندكراوی كورد و ١ بەندكراوی بەلووچ) بوون كە گیانیان لەدەست داوە. گیانبەختكردووانی دیكە بریتی بوون لە:
٦ كەس بە تۆمەتی سزا ئاساییەكان،
٢ كەس بە تۆمەتی دزی،
٤ كەس بە تۆمەتی كوشتنی بە ئەنقەست،
٥ كەس بە تۆمەتی پەیوەندیدار بە ماددە هۆشبەرەكان و ١ كەس بە تۆمەتی بارمەتەگرتنی مرۆڤ.
بەرزین حەمزەزادە، منداڵی تەمەن ١٦ ساڵی خەڵكی سەردەشت و مێهران كەرەمی، هاووڵاتیی كوردی خەڵكی شاری تیكاب، لە دەستبەسەركراوانی بزووتنەوەی «ژن، ژیان، ئازادی» بوون كە لەژێر ئەشكەنجەدا گیانیان لەدەست دا.
بەپێی ئامارەكانی هەنگاو:
٤١٪ی گیانبەختكردووان (٩ كەس) لە بەندكراوانی كورد،
٦ كەس بەلووچ،
٤ كەس تورك و ٢ كەس گیلەك بوون.
لەبارەی بەندكراوێك كە لە تاران گیانی لەدەست داوە، زانیارییەكی ورد لەبەر دەستدا نییە و تەنیا میدیا حكومەتییەكان ڕاپۆرتیان لەسەر بڵاو كردووەتەوە.
دەستبەسەركرانە نایاسایی و سەرەڕۆیانەكان: تۆماركردنی ناسنامەی ١٢٣٥ بەندكراو
لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٤، لانی كەم ١٢٣٥ بەندكراو لە لایەن ناوەندە ئەمنییەكانی كۆماری ئیسلامیی ئێرانەوە دەستبەسەر كراون یان ڕفێندراون كە ناسنامەی تەواوی ئەو كەسانە بۆ هەنگاو ئاشكرا كراوە.
لە نێوان سەرجەم دەستبەسەركراواندا؛
٦٣٠ كەس (٥١٪) كورد
٢٠٠ كەس (١٦.٥٪) بەلووچ
١١٣ كەس تورك
٣٩ كەس گیلەك
٣٨ كەس لوڕ و ٢٦ كەس عەرەب بوون.
هەروەها:
٤٥ منداڵ و مێرمنداڵی ژێر ١٨ ساڵ تەمەن دەستبەسەر كراون كە بریتی لە ٢١ منداڵ و مێرمنداڵی بەلووچ، ٢٠ هاووڵاتیی كورد، ٢ هاووڵاتیی لوڕ و ٢ هاووڵاتیی تورك بوون.
لە نێوان دەستبەسەركراواندا، ١٣٧ كەس ژن، ٣٤ كەس مامۆستای قوتابخانە و زانكۆ، ٣١ خوێندكاری زانكۆ، ٣٧ چالاكی میدیایی، ٢٨ هونەرمەند و ٣٨ كەس لە ئەندامانی بنەماڵە دادخوازەكان بوون.
لە نێوان دەستبەسەركراواندا، ١٢٧ كەسیش لە چالاكانی مەزهەبی بوون:
٧٦ كەس سوننە مەزهەب، كە زۆربەیان كورد و بەلووچ بوون،
٢٧ كەس بەهایی،
١٠ كەس لە نوێباوەڕانی ئایینی مەسیحی و ٣ كەس لە كۆمەڵگای یارسانەكان بوون.
دەستبەسەركراوانی دیكە لە شێخەكانی گۆناباد و پەیڕەوانی یەمانی بوون.
قوربانییانی تەقینەوەی مین و ماددە تەقەمەنییەكان
لە سالی ٢٠٢٤، لانی كەم هاووڵاتی لە ئێران قوربانیی تەقینەوەی مین یان ماددە تەقەمەنییەكان كراون. ئەو مینانە بریتی لە پاشماوەی تەقەمەنییەكانی شەڕی نێوان ئێران و عێراق و مینە چێندراوەكانی سوپای پاسداران بوون.
لەو ژمارە:
١٩ كەس گیانیان لەدەست داوە.
٣٨ كەس بریندار بوون یان ئەندامێكی جەستەیان بڕدراوەتەوە.
وردەكارییەكانی قوربانییان:
٢٣ كەس لە هاووڵاتییانی كورد بوون.
١٧ كەس لە هاووڵاتییانی ئەفغانستانی بوون.
زیاترین قوربانییان بریتی لە ١٥ هاووڵاتیی مەدەنی و ١٦ كۆڵبەر و سووتەمەنیبەر بوون.
٦ كەس لە هێزە سەربازییەكانی كۆماری ئیسلامیی ئێران قوربانیی تەقینەوەی مین بوون.
لە نێوان قوربانییاندا:
٥ منداڵ و ٤ ژن بریندار كراون كە ١٥.٨٪ی كۆی قوربانییان پێكدێنن.
ئەو ئامارە نیشان دەدات كە مەترسیی مینە چێندراوەكان بۆ هاووڵاتییان لە ئێران، بەتایبەت لە ناوچە سنووری و كەمتر گەشەپێدراوەكان تا ئێستاش درێژەی هەیە.
سەپاندنی سزای قورسی سێدارە، بەندكران و لێدانی قامچی بەسەر چالاكانی سیاسی، مەدەنی و مەزهەبیدا؛
لە ساڵی ٢٠٢٤، لانی كەم ٥٠٦ چالاكی سیاسی، مەزهەبی و مەدەنی لە لایەن دەزگای دادوەریی كۆماری ئیسلامیی ئێرانەوە دادگایی كراون و سزای سێدارە، بەندكران و لێدانی قامچییان بەسەردا سەپێندراوە.
٣٨ كەس لەنێوان ئەو هاووڵاتییانەدا سزای سێدارەیان بەسەردا سەپێندراوە كە سزای ٥ كەسیان لە دادگای پێداچوونەوەدا ڕەت كراوەتەوە.
لە نێوان ئەو ٣٣ كەسەی كە تا ئێستاش لەگەڵ سزای سێدارە ڕووبەروون:
١١ كەس لە هاووڵاتییانی كورد،
٢ هاووڵاتی تورك،
٤ هاووڵاتی بەلووچ و ٢ هاووڵاتی عەرەب بوون.
سێ ژنی بەندكراو بەناوەكانی پەخشان عەزیزی، وریشە مورادی و شەریفە محەممەدی سزای سێدارەیان بەسەردا سەپێندراوە. سەرەڕای ئەوەی سزای سێدارەی شەریفە محەممەدی ڕەت كراوەتەوە، ئەو دوو بەندكراوە كوردەی دیكە تا ئێستاش مەترسیی جێبەجێكرانی سزای سێدارەكەیان لەئارادایە.
سەرەڕای ئەوە:
٤٦٨چالاكی سیاسی، مەزهەبی و مەدەنی سزای بەندكران، لێدانی قامچی و بێبەشكردنی كۆمەڵایەتییان بەسەردا سەپێندراوە.
زیاتر لە ٣٠٪ی ئەو هاووڵاتییانەی سزایان بەسەردا سەپێندراوە (١٥٣ كەس) لە هاووڵاتییانی كورد و ١٣٢ كەس لە كەمینە نەتەوەییەكانی دیكە وەكوو تورك ، بەلووچ، عەرەب، لوڕ و گیلەك بوون.
زیاترین مەحكوومانی مەزهەبی ٤١ كەس لە هاووڵاتییانی بەهایی بوون.
ئەو چالاكانە سەرجەم سزای:
١٦٨٤ساڵ و ٨ مانگ و ٢٠ ڕۆژ بەندكران،
١٣٨٥ لێدانی قامچی و ١٦ ساڵ بەندكرانی هەڵپەسێردراویان بەسەردا سەپێندراوە.
لە نێوان ئەو هاووڵاتییانەی سزایان بەسەردا سەپێندراوە:
٥ منداڵ سزای بەندكران و لێدانی قامچی و ١٣٥ ژن سزای سێدارە، بەندكران یان لێدانی قامچییان بەسەردا سەپێندراوە كە ئەو ژمارە ٢٦.٥٪ی سەرجەم حاڵەتەكان لەخۆ دەگرێت.
زیاتربوونی بەرچاوی قوربانییانی كۆڵبەری: ٣٣٩ كوژراو و بریندار
بەپێی ئامارەكانی هەنگاو لە ساڵی ٢٠٢٤، كوژرانی كۆڵبەران بەشێوەیەكی بەرچاو زیادی كردووە:
٥٧ كۆڵبەر و كاسبكار كوژراون و ٢٨٢ كۆڵبەر بریندار كراون.
لەو ژمارە:
٨١٪ (٤٢ كوژراو و ٢٣١ بریندار) بە تەقەی ڕاستەوخۆی هێزە چەكدارەكانی ئێران بوونەتە قوربانی.
حاڵەتەكانی دیكە بەهۆی تەقینەوەی مین، بەربوونەوەی بەفر و ڕندوو، ڕەقبردنەوە و ڕووداوە سروشتییەكانی دیكەوە قوربانی بوون.
وردەكاریی زیاتر:
كۆڵبەرێكی تەمەن ١٥ ساڵ گیانی لەدەست دا و ١٨ منداڵی كۆڵبەر بریندار كران.
زیاترین ژمارەی قوربانییان لە پارێزگای سنە بە ١٥٧ حاڵەت و لە پارێزگای كرماشان بە ١٥٠ حاڵەتەوە تۆمار كراون.
ئەو ئامارە سەلمێنەری زیاتربوونی توندوتیژییە ڕێكخراوانەكانی دژ بە كۆڵبەران، بەتایبەت لە ناوچە سنوورییەكانە.
كوژرانی ١٨٢ ژن لە ساڵی ٢٠٢٤
بەپێی زانیارییەكانی ناوەندی ئامار و بەڵگەنامەكانی ڕێكخراوی مافی مرۆڤی هەنگاو، لە ساڵی ٢٠٢٤ی زایینی، كوژرانی لانی كەم ١٨٢ ژن لە ئێران تۆمار كراوە. لە نێوان ئەو حاڵەتانەدا، ٢٨ حاڵەت (١٥.٥٪) بە پاساوی ئەوەی بە “پاراستنی نامووس” ناو دەبردرێت، ڕوویداوە.
ئەو پارێزگایانەی زیاترین ئاماری ژنكوژییان تێدا تۆمار كراوە:
تاران: ٤٦ حاڵەت
فارس: ١٥ حاڵەت
ئازەربایجانی ڕۆژهەڵات: ١٣ حاڵەت
خوراسانی ڕەزەوی: ١٢ حاڵەت
ئیلام: ٩ حاڵەت
زۆربەی ئەو قوربانییانە لە لایەن نزیكترین كەسانی خۆیان وەكوو هاوژین، باوك، برا و ئەندامانی دیكەی بنەماڵەكەیانەوە كوژراون.
لێكۆڵینەوە لەسەر بارودۆخی مافی مرۆڤ لە ساڵی ٢٠٢٤
ڕاپۆرتی هەنگاو لەسەر پێشێلكردنی مافەكانی مرۆڤ لە ئێران لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٤ وێنەیەكی ڕاچڵەكێنەرە لە دۆخی قەیراناویی مافی مرۆڤ لەو وڵاتە.
زیاتربوونی بەرچاوی جێبەجێكرانی سزای سێدارە، دەستبەسەركرانی سەرەڕۆیانە و گوشارەكان لەسەر بەشە نەپارێزراوەكانی كۆمەڵگا وەكوو ژنان، كۆڵبەران و چالاكانی مەدەنی تەنیا بەشێك لەو قەیرانەیە.
سەرەڕای ئەوە، هەڵاواردنی نەتەوەیی، ئیتنیكی، ڕەگەزی، سێكسی و مەزهەبی لەگەڵ سەركوتكردنی سەختی چالاكانی سیاسی و مەدەنی، سەلمێنەری نەبوونی دادپەروەری و ئازادیی ڕادەربڕین لە ئێراندایە.
ئەو بارودۆخە، پێویستیی كردەوەیەكی دەستبەجێی كۆمەڵگای جیهانی و ناوەندە بەرگریكارەكان لە مافەكانی مرۆڤ زیاتر لە ڕابردوو دەردەخات.
ڕێكخراوی مافی مرۆڤی هەنگاو جەخت لەوە دەكاتەوە كە كۆمەڵگای جیهانی بە پشتبەستن بە بنەماكانی “بەرپرسیارێتیی پاڵپشتی”، دەبێت گوشارێكی زیاتر بەمەبەستی ڕاگرتنی ئەو پێشێلكرانە بەربڵاوانە بخەنە سەر كۆماری ئیسلامیی ئێران.
ژنكوژی و سیاسەتەكانی كۆماری ئیسلامی
سیاسەتەكانی كۆماری ئیسلامیی ئێران سەبارەت بە ژنان، نیشاندەری پێشێلكرانی ڕێكخراوانەی مافەكانی ژنان و كەمینە ڕەگەزی و سێكسییەكانە. لەو سیاسەتانەدا:
ژیانی ژنان لە تەواوی قەبارە سیاسی و كۆمەلایەتییەكاندا بێبایەخ بە هەژمار دێت.
ژنكوژی ئاسایی و بێتێچوو ئەنجام دەدرێت.
هۆكارە دژەژنانە و نامووسییەكان بەجێی شەرمەزاركردن، لە سێبەری بوونی ئەو دەسەڵاتەدا زیاتر پەرە دەستێنن.
كۆماری ئیسلامی نە تەنیا بە سیاسەتەكانییەوە بووەتە هۆی ئاساییبوونەوەی ئەو توندوتیژییانە، بەڵكوو بە سەركوت و دەستبەسەركردنی ئەو چالاكانەی كە بۆ ئاشكراكردنی توندوتیژییەكانی دژ بە ژنان هەوڵ دەدەن، ڕێگری ئالوگۆڕە بنەڕەتییەكان لەو بوارەدایە.
هەنگاو هۆشداری دەدات كە ئاماری ڕاستیی ژنكوژییەكان زۆر زیاتر لەو ژمارەیە كە لە هەواڵ و میدیاكاندا بڵاو دەكرێتەوە. هەروەها نەبوونی ئامارێكی دروست لەسەر ئاستی توندوتیژیی سیاسی و كۆمەڵایەتی دژ بە كەمینە ڕەگەزی و سێكسییەكان لە ئێران، نیگەرانیی زیاتر دێنێتە ئاراوە.
ڕێكخراوی مافی مرۆڤی هەنگاو داوا لە كۆمەڵگای جیهانی و خەڵكی ئێران دەكات كە سەبارەت بە ئاساییبوونەوەی كوشتنی ژنان و كەمینە ڕەگەزی و سێكسییەكان ناڕەزایەتیی خۆیان دەربڕن. ئەو ڕێكخراوە پێداگری لەسەر ئەوە دەكات كە پاڵپشتی لەو چالاكانەی كە لە بەرانبەری ئەو توندوتیژییانە و هەوڵ بۆ ئاشكراكردنیان چالاكی دەكەن، پێویستە. هەنگاو داوای كردەوەی جددی و كاریگەری لە كۆمەڵگای جیهانی و ناوەندە مافی مرۆڤییەكان هەیە تا ئەو بارودۆخە جێی نیگەرانییە ڕابوەستێت و مافە مرۆڤییەكانی ژنان و كەمینەكان ڕێزیان لێ بگیردرێت.
