جێگری نێردەی تایبەتی ئەمریکا بۆ کاروباری ئێران، ئەبرام بەیلی لە کاتی ئاماژەدان بە دوایین گەمارۆکانی واشنتۆن لەسەر فرۆشتنی نەوتی ئێران ڕایگەیاند: ڕاپۆرتی پشتڕاستنەکراوەمان پێگەیشتووە سەبارەت بە گواستنەوە و فرۆشتنی یەدەگی نەوتی ئێران… سزای نەوتی ئێران لەسەر تاران هێشتا لە شوێنی خۆیانن و بە تەواوی جێبەجێ دەکرێن”.
پێشتر “ئێران ئینتەرناشناڵ” ڕاپۆرتێکی تایبەتی بڵاوکردەوە و تیایدا ڕایگەیاندبوو تاران بە دوای فرۆشتنی ئەو نەوتەی لە چین هەڵگیراوە، کە پێشتر لە ڕێگەی “بەلەمی سێبەر”ەوە دەگوازرایەوە، پێش دەستپێکردنی سەرۆکایەتی دۆناڵد ترەمپ.
بەگوێرەی سەرچاوەیەکی ئاگادار کە قسەی بۆ کەناڵەکە کردووە، ئێران ترسی ئەوەی هەیە کە دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی هەڵبژێردراوی ئەمریکا، دوای دەستبەکاربوونی سزای توندتر بسەپێنێت، ئەمەش ڕەنگە ببێتە ڕێگر لە فرۆشتنی ئەم نەوتە.
ئەو سەرچاوەیە کە ئامادەنەبوو ناوی خۆی ئاشکرا بکات، ئاماژەی بەوەشکرد، دەسەڵاتدارانی ئێران دەسەڵاتی بە سوپای پاسداران داوە کە نەوتی قەدەغەکراوی ئێرانی، کە لە بەندەری دالیان لە باکووری ڕۆژهەڵاتی چین هەڵگیراوە، لە ڕێگەی کۆمپانیاکانی نێوەندگیرییەوە بفرۆشێت. ڕوونیشیکردەوە، ئەم ڕێنماییە لە ئەنجامی ئەو نیگەرانییە دێت کە گەڕانەوەی سیاسەتی “زۆرترین فشار” ڕەنگە ببێتە هۆی دەستبەسەرداگرتنی ئەو یەدەگی نەوتانە، کە بەهای نزیکەی ملیارێک دۆلارە.
ئەو سەرچاوەیە زیادی کرد: فرۆشتنی ئەو یەدەگانە لە ڕێگەی گەرەنتی داراییەوە کە لەلایەن کۆمپانیا ئێرانییەکانەوە کە لە چین کاردەکەن، ئاسانکاری بۆ دەکرێت.
زیادکردنی یەدەگی شلۆقی نەوتی ئێران
بەپێی داتاکانی کۆمپانیای “فۆرتێکسا” کە تایبەتە بە بەدواداچوون بۆ تانکەرە نەوتییەکان، بڕی ئەو نەوتە شلۆقیەی ئێرانی کە لەسەر تانکەرەکان هەڵگیراوە، لە 36 ملیۆن بەرمیلەوە لە ناوەڕاستی مانگی ئەیلولی ڕابردوو بۆ 48 ملیۆن بەرمیل لەم مانگەدا زیادی کردووە و بەهای 100 ملیۆن بەرمیل لەم مانگەدا بەرزبووەتەوە ئەم زیادبوونە بە نزیکەی یەک ملیار دۆلار مەزەندە دەکرێت.
هەناردەکردنی نەوتی خاو بۆ پاڵپشتیکردنی بودجەی سەربازی
بەپێی یاسای بودجەی ئێران (٢٠٢٤-٢٠٢٥)، بۆ بەهێزکردنی تواناکانی بەرگری، مۆڵەتی فرۆشتنی نەوتی خاو و کۆندێنساتی گاز بە بەهای تا ١٣٤ هەزار میلیارد تۆمان لە مانگێکدا بە سوپای ئێران دراوە. وە ئەگەر حکومەت نەیتوانی بودجەی دامەزراوە سەربازییەکان دابین بکات، کۆمپانیای نیشتمانی نەوتی ئێران دەبێت جیاوازییەکە بگەیەنێت بەو پێیەی نەوتی خاو یان گاز چڕ دەبێتەوە ڕاستەوخۆ بۆ دامەزراوە سەربازییەکان.
هەناردەکردنی نەوت لە ڕێگەی بەلەمی سێبەرەوە
هەناردەی نەوتی ئێران کەوتۆتە ژێر سزای توندی ئەمریکاوە. بەڵام ئێران زیاتر نەوتەکەی لە ڕێگەی تانکەرەکانەوە هەناردە دەکات کە بە “بەلەمی سێبەر” ناسراون، کە ئەو نەوتە لە ئاوەکانی مالیزیا و سنگافورە دەخرێتە سەر تانکەرەکانی دیکە. وە پۆلێنکردنی نەوتی ئەوێ دەگۆڕدرێت بۆ نەوتی سەر بە وڵاتانی وەک عێراق، ئیمارات، عومان، یان مالیزیا. دوای ئەوە نەوتەکە بە پاڵاوگەیەکی بچووک و سەربەخۆی چینی دەفرۆشرێت کە بە “تیباتس” ناسراوە.
بەندەری شاندۆنگ لە چین بە ناوەندی سەرەکی وەرگرتنی ئەم نەوتە پۆلێنکراوە دادەنرێت. بەڵام کۆمپانیاکانی بەدواداچوونی کەشتییە نەوتهەڵگرەکان لەمساڵدا زیادبوونی بەرچاوی باری نەوتیان بۆ بەندەری دالیانی چین ڕاگەیاند.
لە وەڵامی ڕاپۆرتی “ئێران ئینتەرناشناڵ” سەبارەت بە هەوڵی ئێران بۆ فرۆشتنی نەوتی هەڵگیراو لە چین، سیناتۆر جیم ڕیش، ئەندامی دیاری لێژنەی پەیوەندییەکانی دەرەوە لە ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکا، لە ڕێگەی پلاتفۆرمی “X”ەوە تویتێکی بڵاوکردەوە، کە تیایدا ئەو ووتی:
وتیشی: “ماوەیەکی زۆرە چین بە کڕینی نەوتی نایاسایی ئێران پاڵپشتی تیرۆر و پێشێلکارییەکانی مافی مرۆڤ لە ئێران دەکات، ئیدارەی بایدن پێشتر ڕێگەی داوە بە ملیارەها دۆلار بگەڕێتەوە تاران لە سەرچاوەی دیکەوە، کاتی ئەوە هاتووە گەمارۆکانی سەر کەشتییە نەوتهەڵگرەکان کەڵک وەربگیرێت بۆ ڕێگریکردن لە ملیارێک دۆلار”. دۆلار لە گەیشتن بە IRGC ئێرانی”.
کەمبوونەوەی هەناردەی نەوتی خاوی ئێران
“ئێران ئینتەرناشناڵ” لە سەرەتای ئەم مانگەدا بڵاوی کردبووەوە کە هەناردەی نەوتی ڕۆژانەی ئێران بە بەراورد بە مانگی ئەیلول زیاتر لە 500 هەزار بەرمیل کەمیکردووە و لە مانگی نۆڤەمبەردا گەیشتووەتە نزیکەی یەک ملیۆن و 300 هەزار بەرمیل لە ڕۆژێکدا.
داتاکانی کۆمپانیای کێپلەر دەریخستووە کە تێکڕای هەناردەکردنی نەوتی ئێران لەمساڵدا گەیشتووەتە نزیکەی یەک ملیۆن و ٦٠٠ هەزار بەرمیل کە زۆربەیان بۆ چین چووەتە چین. هەرچەندە ئەم ژمارەیە ڕۆژانە 300 هەزار بەرمیل زیاترە لە چاو ساڵی ڕابردوو، بەڵام لە چەند هەفتەی ڕابردوودا قەبارەی چوونی نەوتی ئێران بۆ چین دابەزینی بەرچاوی بەخۆوە بینیوە.
دوای داڕمانی ڕژێمی بەشار ئەسەد، ئێران هەناردەکردنی نەوتی بۆ سوریا ڕاگرت، ئەمەش نادڵنیایی زیاتر بۆ داهاتووی هەناردەکردنی نەوتی ئێران بۆ چین زیاد دەکات.
لە هەمان کاتدا داتاکانی کۆمپانیای “فۆرتێکسا” دەریدەخەن کە قەبارەی نەوتی شلۆقی ئێرانی نەفرۆشراو هێشتا لە زیادبووندایە. وە بڕە زۆرەکەی ئەم نەوتە لە ئاوە خاکییەکانی سەنگافورە هەڵدەگیرێت و چاوەڕێی دەڵاڵ و کڕیارەکانە بۆ گواستنەوەی بۆ چین.
