ڕۆڵی كورد لە شەڕی چاڵدیران

سمیح علی محمدامین
قوتابی بەشی مێژوو ـ قۆناغی چوارەم / زانكۆی سۆران

شەڕی چاڵدیران كە لە ٢٣ی ئابی ساڵی ١٥١٤ ئەنجامدرا، ساتێكی بەرچاو بوو لە مێژووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. ئەم پێكدادانە سەرەكییەی نێوان ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لە سەردەمی سوڵتان سەلیمی یەكەم و ئیمپراتۆریەتی سەفەوی بە سەرۆكایەتی شا ئیسماعیلی یەكەم داینامیكی سیاسی و خاكی ناوچەكەی داڕشتەوە. كورد كە بە شێوەیەكی ستراتیژی لە خاكە شاخاوییەكانی نێوان ئەم دوو ئیمپراتۆریەتە زلهێزەدا جێگیر بووە، ڕۆڵێكی جەوهەری لە ململانێ و پاشهاتەكانیدا گێڕاوە. ئەم بابەتە بەدواداچوون بۆ تێوەگلانی كورد لە شەڕی چاڵدیران و پاڵنەرەكانیان و كاریگەرییە درێژخایەنەكانیان لەسەر پێكهاتەكانیان و ناوچەكە بە گشتی دەكات. لە سەرەتای سەدەی ١٦دا، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەلایەن ئیمپراتۆریەتی سوننەی عوسمانی و شیعەی سەفەوییەوە زاڵ بوو. ئیمپراتۆریەتی سەفەوی كە زلهێزێكی هەڵكشاوە لە سەردەمی شا ئیسماعیل، هەوڵی فراوانكردنی كاریگەریی خۆی لە ڕێگەی بڵاوكردنەوەی ئیسلامی شیعە و تەحەدای هەژموونی سوننەی عوسمانییەكانی دا. ئەم ڕكابەرییە ئایدیۆلۆژی و خاكییە ژینگەیەكی ناجێگیری دروستكرد، ناوچە كوردنشینەكان بوونە ناوچەیەكی ستراتیجیی پارێزەری نێوان ئەو دوو ئیمپراتۆریەتە. كورد كە لە مێژوودا سیستەمی خێڵەكی نیمچە ئۆتۆنۆمی پاراستووە، بەسەر چەندین میرنشینیدا دابەشبوون. سەركردە كوردەكان لە كاتێكدا كە لە ڕووی سیاسییەوە یەكگرتوو نەبوون، دەسەڵاتێكی بەرچاویان لە خاكەكانیاندا هەبوو. هەم عوسمانیەكان و هەم سەفەوییەكان بە لەبەرچاوگرتنی زانیارییان لەسەر زەوییە ناڕێكەكان و توانای كاریگەرییان لەسەر سەقامگیری ناوچەكە، گرنگی ستراتیژیی بەدەستهێنانی پشتیوانی كوردیان ناسی. لە كاتێكدا سوڵتان سەلیم خۆی بۆ هەڵمەتەكەی دژی شا ئیسماعیل ئامادە دەكرد، دەستی بۆ سەركردە عەشیرەتە كوردەكان درێژ كرد بۆ ئەوەی بەیعەتیان دەستەبەر بكات. كوردەكان كە زۆرینەیان موسڵمانی سوننە بوون، یەكڕیزی ئایدیۆلۆژییان لەگەڵ سوڵتانی عوسمانی دۆزیەوە، كە باوەڕی سوننەی بە توندی لەگەڵ ئایدۆلۆژیای سەفەوی شیعەدا جیاواز بوو. سەرەڕای ئەوەش، هەوڵەكانی سەفەوییەكان بۆ سەپاندنی ئیسلامی شیعە بەسەر هۆزە كوردەكاندا، خۆلێدانێكی دروستكردبوو، ئەمەش وایكردبوو عوسمانییەكان هاوپەیمانێكی لەبارتر بۆ زۆرێك لە سەركردەكانی كورد.
سەلیمی یەكەم سەرمایەگوزاری لەم ناڕازییە بە پێشكەشكردنی پلەیەك لە ئۆتۆنۆمی میرنشینە كوردییەكان لە بەرامبەر دڵسۆزی و پشتیوانییەكانیان. سەركردە دیارەكانی كورد وەك شێخ ئیدریسی بیتلیس ڕۆڵێكی سەرەكییان هەبوو لە كۆكردنەوەی هێزە كوردییەكان بۆ دۆزی عوسمانی. شێخ ئیدریس نەك هەر ئاسانكاری بۆ هاوپەیمانی نێوان عەشیرەتە جیاوازەكانی كورد كرد بەڵكو وەك ستراتیژیستێكی سەرەكی بۆ هەڵمەتی عوسمانی مامەڵەی كرد. لە كاتێكدا عوسمانییەكان زۆر پشتیان بە تەكنەلۆجیای پێشكەوتووی سەربازی خۆیان بەستبوو، لەوانەش چەكی ئاگرین و تۆپخانە، بەڵام هێزە كوردییەكان ئامرازی سەركەوتنی هەڵمەتەكەیان بوو. جەنگاوەرانی كورد كە بە زانینی زەوی و تاكتیكی گەریلا ناسراون، پشتیوانییەكی ڕەخنەگرانەیان لە گەشتكردن بە دیمەنە تەحەداییەكانی ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ و باكووری ئێراندا پێشكەش كرد. ئاشنابوونیان بە ناوچە شاخاوییەكان ڕێگەی بە عوسمانییەكان دا كە هێڵەكانی دابینكردن دەستەبەر بكەن و لە هێزەكانی سەفەوی تێپەڕن. لە ماوەی خودی شەڕەكەدا، هێزە كوردییەكان وەك هێزی یارمەتیدەر مامەڵەیان دەكرد، پشتیوانی سوپای عوسمانییان دەكرد لە شەڕی لەگەڵ سەفەوییەكان. لە كاتێكدا كە تۆپخانەی عوسمانی ڕۆڵێكی یەكلاكەرەوەی هەبوو لە گەیشتن بە سەركەوتن، بەشداریی شەڕڤانانی كورد لە سیخوڕی و لۆجستی و شەڕ و پێكدادانەكاندا كاریگەریی هەڵمەتی عوسمانی بە شێوەیەكی بەرچاو بەرزكردەوە. سەركەوتنی عوسمانییەكان لە چاڵدیران بووە هۆی لكاندنی ناوچە بەرفراوانەكان، لەوانە ناوچە كوردنشینەكانی ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ و بەشێك لە باكووری میزۆپۆتامیا. عوسمانییەكان بە داننان بە گرنگی ستراتیجیی زەوییە كوردییەكان وەك پەرداخێك لە بەرامبەر دەستدرێژییەكانی داهاتووی سەفەوی، سیاسەتی تێكەڵكردنی میرنشینە كوردییەكانیان بە ئیمپراتۆریەتەكەیانەوە جێبەجێ كرد و لە هەمان كاتدا ئاستێكی ئۆتۆنۆمییان پاراست. سەركردە عەشیرەتە كوردەكان لەسەر دڵسۆزییان بە پۆستی دەسەڵاتدار لە چوارچێوەی ئیداری عوسمانیدا خەڵات كران. ئەم ڕێكخستنە ڕێگەی بە میرنشینە كوردییەكان دا كە كۆنترۆڵی حوكمڕانی ناوخۆیی و باجدان و ئاسایشی ناوخۆیان بپارێزن، بە مەرجێك بەیعەتیان بە سوڵتانی عوسمانی بدەن. ئەم سیاسەتە نەك هەر دڵسۆزی كوردی مسۆگەر كرد بەڵكو ناوچەیەكی میحوەریی سەقامگیری بۆ ئیمپراتۆریەت دروست كرد. شەڕی چاڵدیران و پاشهاتەكانی كاریگەرییەكی بەرچاوی لەسەر كۆمەڵگای كوردی هەبوو. ئەو خودموختارییەی لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانیدا بە میرنشینە كوردییەكان درا، ڕێگەی بە پاراستنی پێكهاتە كولتووری و كۆمەڵایەتییەكانی كورد دا. میرنشینە كوردییەكان، وەك ئەوانەی لە بیتلیس، سیزرێ، هەكاری، وەك قەوارەی نیمچە سەربەخۆ گەشەیان كرد، سیستەمی حوكمڕانی تەقلیدی خۆیان پاراست و لە هەمان كاتدا سوودیان لە پشتیوانی سەربازی و ئابووریی عوسمانی وەرگرت.
بەڵام سروشتی لامەركەزیی ڕێكخستنی سیاسی كوردیش بووە هۆی ڕكابەریی ناوخۆیی لە نێوان عەشیرەت و میرنشینەكاندا. ئەم دابەشبوونانە ناوبەناو یەكگرتوویی كوردیان تێكدەدا و هەندێك لایەن لەگەڵ عوسمانییەكان و بەشێكی دیكەیان لەگەڵ سەفەوییەكان هاوتەریب بوون، ئەمەش بەندە بە گۆڕانی بەرژەوەندییە سیاسی و ئابوورییەكان. ڕۆڵی كورد لە شەڕی چاڵدیراندا زەمینەی بۆ پەیوەندییەكانیان لەگەڵ دەوڵەتی عوسمانی لە سەدەكانی دواتردا داڕشت. ئەو خودموختارییەی كە بە میرنشینە كوردییەكان درا، پێشینەیەكی مێژوویی بۆ خۆبەڕێوەبەریی كورد دروستكرد، كە تا پاشەكشەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا بەردەوام بوو. جگە لەوەش ئەو دابەشكارییە خاكییەی كە لە دوای چاڵدیران دامەزرا، زەمینەی سنوورە مۆدێرنەكانی نێوان توركیا و ئێران و عێراقی دانا و دانیشتوانی كوردی بەسەر چەند دەوڵەتێكدا دابەشكرد. ئەم دابەشبوونە كاریگەری بەردەوامی لەسەر دینامیكی سیاسی و كۆمەڵایەتی كورد هەبووە، كاریگەری لەسەر خەباتەكانیان بۆ ئۆتۆنۆمی و چارەنووس لە سەردەمی هاوچەرخدا هەبووە. شەڕی چاڵدیران نەك هەر پێكدادانێكی یەكلاكەرەوەی نێوان ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و سەفەوی بەڵكو ساتێكی دیاریكەر بوو بۆ كورد. هاوئاهەنگی ستراتیژیی ئەوان لەگەڵ عوسمانییەكان ڕۆڵێكی چارەنووسساز لە سەركەوتنی ئەم دووەمیاندا هەبوو و دیمەنی سیاسی ناوچەكەی داڕشتەوە. لەبەرامبەریشدا پێوەرێك ئۆتۆنۆمی بە كورد درا كە ڕێگەی پێدا لە چوارچێوەی عوسمانیدا شوناس و نەریتی خۆی بپارێزێت. ئەم ئەڵقە مێژووییە جەخت لەسەر گرنگی كورد دەكات وەك بەشداربوو و هەم وەك ناوبژیوان لە خەباتە بەرفراوانەكانی مێژووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.

سەرچاوەكان:
ئیمپراتۆریەتی عوسمانی فاكتەرەكانی سەرهەڵدان و ڕوخان لەلایەن د.عەلی ئەلسەلابی دار المعریفە بەیروت چاپكردنی دووەم ٢٠٠٥ ل: ٢٠٠ و ٢٠١
فازل بەیات ل:١٦
چوار سەدە مێژووی عێراقی نوێ. ستیڤن لانكیرك (پشكنەری پێشووی كارگێڕی لە حكومەتی عێراق). و گواستنەوەی بۆ زمانی عەرەبی جەعفەر ئەلخیات. ت. پێنجەم ٢٠٠٤ ل:٣٣ و ل:٣٢
مێژووی دەوڵەتی عوسمانی عوسمانی محمد فەرید ئەلموحامی ١٩٧٧ ل: ٧٣
فازل بەیات. ل: ١٧ فەزل بەیات ل:١٧، بە ئاماژەدان بە دەستنووسێك (هەمامەر، مێژووی دەوڵەتێكی عوسمانی، ئەستەنبوڵ ١٣٣٠، بەرگی ٤، ل: ١١٢