كوردی فەیلی

سیڤان فەرمان ئەنوەر
قوتابی بەشی مێژوو قۆناغی چوارەم لە زانكۆی سۆران

كوردی فەیلی یەكێكە لە پێكهاتە جەوهەری و بنچینەكانی گەلی كورد وە پرسیاری زۆر لە بارەی ناو و ڕەچەڵەك و بنچینەی دەكرێت ، بەشێكیان دەیانگەڕێنەوە سەر عێراق بەشێكی تریان بۆ سەر ئێران . سەبارەت بە بنچینەی ناوەكەیان توێژەران و ئەكادیمییەكان بۆچوونی جیاوازیان هەیە ، بۆ نموونە ڕۆژهەڵاتناسی ڕووسی (ڤلادیمێر مینۆرسكی) پێی وایە كەوا سەرەتای دەركەوتنی وشەی (فەیلی) دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی شانزەهەم كاتێك ئەم وشەیە بەكاردەهات بۆ جیاكردنەوەی نێوان میرنشینی (لاری بچووك) و ئەو فەڕمانڕەوایانەی كەوا خۆیان بە لارە ڕاستەقینە و ڕەسەنەكان دەزانی. وە بۆچوونی توێژەرێكی تر بە ناوی (نەجم سەلمان مەهدی) ئەوەیە كەوا سەرچاوەی ئەو وشەیە دەگەڕێنێتەوە بۆ ناوی پادشای ئیلامی (ئیلامی بیلی) كەوا ناوی (بیلی) بە تێپەڕبوونی كات گۆڕاوە بۆ (فیلی) لە ڕێگەی گۆڕینی (با) بۆ (فا) . وە كۆمەڵێك لێكۆڵەری تر لەوانە (حەیدەر عیزد بەنا ، خوسرەو گۆران ، حامید عیسا مەحمود) هەن كەوا پشتڕاستی دەكەنەوە كە ڕەگ و ڕیشەی وشەی (فەیلی) دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ماددەكان (٨٨٤-٥٥٠پ.ز). هەروەك لە سەرەتادا ئاماژەمان پێدا پرسیار و سەرنجی زۆر هەیە لەسەر ناو و ڕەگەز و بنچینەی كوردە فەیلییەكان ، لەم وتارەدا هەوڵدەدەین بەرچاو ڕوونی و وەڵامی پرسیارەكان بدەینەوە .

كوردانی فەیلی كێن ؟

كوردە فەیلیەكان، بەشێكن لە نەتەوەی كورد كە لە مێژوودا لە هەردوو دیوی زنجیرە چیای زاگرۆس بە درێژایی سنووری عێراق و ئێران نیشتەجێبوون لە ناوچەكانی جەلاولە ، خانەقین ، مەندەلی وە لە باكوور تا ناوچەی عەلی غەربی ،، لە باشوور بە ناوچەكانی بەدرا و جاسان و كوت و ئەلنومانییە و ئەلعەزیزیەدا تێدەپەڕێت كە زۆربەیان دەكەونە واست و بەغدا .ناوچەی ڕەسەنی ئەوان خانەقین و مەندەلی یە كەوا لە ساڵی ١٩٧٥ بە زۆرەملێ مەندەلی بەجێدەهێڵن و بەشێكی زۆریان ڕوو دەكەن بەغدا ، ژمارەیەكی زۆر لە كوردە فەیلیەكان لە عێراق زمانی كوردی نازانن و بە زمانی عەرەبی قسە دەكەن بەهۆی تێكەڵبوونی درێژخایەنیان لەگەڵ عەرەبەكان و ناوچە نیشتەجێبوونەكانیان هاوسنوورە لەگەڵ ناوچە عەرەبیەكان . ئەوانەی بە كوردیش قسە دەكەن زاراوەی كوردییان تا ڕادەیەك جیاوازە لە كوردانی كوردستانی عێراق و ئێران بە شێوەزارێك قسە دەكەن پێی دەگوترێت زاراوەی لوری . كوردە فەیلیەكان لەسەر ئاینی ئیسلامن و شیعە مەزهەبن و پەیڕەوی ڕێبازی فیكری جەعفەری دوانزە شافیعی دەكەن . كوردانی فەیلی كۆمەڵێك هۆز و بنەماڵەیان هەیە لەوانە ( هۆزی مەلیك شا ، هۆزی ئەنساری ، هۆزی كەلهۆر ، هۆزی الزوهێری ، هۆزی كایتۆلی ، هۆزی خەزال ، هۆزی شەوهان ، هۆزی موسی ) كوردایەتییان لە مێژوودا ڕووبەڕووی چەواشەكاری و گۆشەگیری كردن، بەناوبانگترینیان لە ساڵانی حەفتاكان و هەشتاكانی سەدەی ڕابردوودا بوو لە سەردەمی ڕژێمی بەعسدا.
فەیلیەكان بۆ ماوەیەكی زۆر دڕێژە لە عێراقدا دەژین واتە پێش دروستبوونی دەوڵەتی مۆدێرنی عێراق، بەڵام لە هەموو جۆرە مافێك بێ بەش بوون لە مافە مەدەنییەكان و مافی هاوڵاتی بوون لە خاك و نیشتمان. سەرژمێرییان لە ساڵی ١٩٤٧ی زایینی بەپێی ئەو ئامارانەی لە وەزارەتی كاروباری كۆمەڵایەتییەوە دەستیان كەوتووە، ٣٠ هەزار كەس بووە، بەمەش ٠.٦%ی دانیشتوانی عێراقی ئەو سەردەمە پێكدەهێنن، نزیكەی ١٤ هەزار كەسیان لە شارەكاندا دەژیان، لە كاتێكدا ١٦ هەزار كەسیان لە لادێدا دەژیان ، وە سەبارەت بە پیشەكەیان، ڕێژەیەكی زۆریان لە بواری بازرگانیدا كاریان كردووە، بازرگانانی گەورەش لەم كۆمەڵەیە لەلایەن ڕژێمی سەدامەوە تەسفیە كران، زۆربەیان بازرگانی ئاسن و دار و قوماش و جل و بەرگی ئامادەكراو و كەرەستە بوون، ڕێژەیەكی زۆر كاری ئامێرەكانیان دەكرد چونكە ئامێری فەیلی بە هێز و توانای جەستەیی خۆی ناسرابوو، جگە لەوەی متمانەیەیان پێی هەبوو، كەسانی زۆر زیرەك و بڕوانامە داریان هەبوو كە كاری جیاوازیان دەكرد لەوانە فەرمانبەر، مامۆستا، هونەرمەند، شاعیر، و سیاسەتمەدار، وەكو شاعیری گەورە محەمەد مەهدی جەواهیری، نووسەری گەورە مستەفا جەواد، سیاسەتمەداری گەورە عەزیز ئەلحەج. لە ڕووی هاوسەرگیریەوە جیاوازی نەبووە كەوا لەگەڵ ئافرەت یان پیاوی كورد یاخود عەرەب هاوسەرگیری بكەن، وە لە كۆندا بۆ گواستنەوەی بووك ئەسپیان بەكارهێناوە و زاوا لە ڕۆژی مارەكردن دەبایە بە كۆمەڵێك دیاری بچێتە ماڵی بووك چەندین دابونەریتی تری جوانیان هەیە سەبارەت بە هاوسەرگیری ، وە لە بابەتی مۆسیقاوە (دۆڵ و زورنا) ئامێری مۆسیقای ئەوانە كەوا تا ئێستا بەكاری دەهێنن. (ئیسماعیل عومەر) ژەنیاری فەیلی دۆڵ و زوڕنایە باس لەم ئامێرانە دەكات و دەڵێت (لەو كاتەی نەوڕۆز هەیە ئێمە ئەم ئامێرانە بەكاردەهێنین).
دوای ڕووخانی عەبدولكەریم قاسم، ڕەگەزپەرستی پەرەی سەند لە سەردەمی بەعس دا، لە سەیرترین یاسا ڕەگەزپەرستییەكانی جیهان بوون، لەوانە هاندانی ژن و مێردەكانی عەرەب بۆ جیابوونەوە لە كوردە فەیلیەكان ، بەرامبەر پاداشت و ئیمتیازێك یاخود دیپۆرتكردنەوەی باوك و دایك، و هێشتنەوەی منداڵە بچووكەكان و تەسفیەكردنیان. كوردە فەیلیەكان بەشێكی زۆریان لە سەردەمی سەدام حسێن سەرۆك كۆماری عێراقدا لە نیسانی ١٩٨٠ بە زۆر لە عێراق دەركران بە بیانووی ئەوەی نەتەوەیی ئێرانیین . بەڵگە هەیە لەسەر كوشتنی حەڤدە هەزار گەنج كە لە ساڵی ١٩٨٠ی زایینی زیندانی كران و لە ساڵی ١٩٨٣ی زایینی تەسفیە كران. وە دەستی گرت بەسەر تەواوی سەروەت و سامانی كوردە فەیلییەكان كەوا چەندین خانووی گران بەها و كەلوپەل و باخ و زەوی دوكانی گران بەها بوون ،
لە دیوی ئێرانەوە لە سەردەمی ڕەزاخانی پەهلەوی دا ناوچەی نیشتەجێبوونی فەیلیەكان بەسەر سێ پارێزگا و ناوچەدا دابەش بووە (لەوانەش پشتەكو، ئیلام و لوڕستان ، كرماشان ، خوزستان) سەبارەت بە كلتوریان هەموویان یەك كلتوریان هەیە چ ئەوانەی لە ئێرانن وە ئەوانەی لە عێراقن.

دەرئەنجام :

١- دوو دەیە تێپەڕیووە لە ڕووخانی ڕژێمی سەدام حسێن بەڵام تا ئێستا ئەو كوردە فەیلیانەی ئاوارە كران قەرەبوو نەكراونەتەوە .
٢- چاڵاكی ئابووری فەیلیەكان وای كردبوو كەوا دەسەڵات گرنگی بە توانا داراییەكانیان بدات بەڵگەنامەكانیش لە ساڵی ١٩٦٥ دا ئاماژە بەوە دەكەن كە كوردانی فەیلی پایەی سەرەكی ئابووری دەبینن لە ژیانی ئابووری عێراقدا .
٣- كوردانی فەیلی دوای ڕووخانی ڕژێمی پێشوی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ بە هیوای بەدەستهێنانی مافەكانیان بوون ، بەڵام لە ڕاستیدا ژیانیان لە جاران خراپتر بوو .
٤- كوردە فەیلیەكان ئێستا بە كەمینە سەیر دەكرێن و مافیان پێشێل كراوە ئەگەر سەیری مەندەلی بكەین دەبینین كەوا هیچ خزمەتگوزاریەكی تێدا نیە و نەكراوە ، سەڕەڕای ئەوەی فەیلیەكان لە عێراقدا زۆرینەن .

سه‌رچاوه‌ :

١- هاشم الطباطبائي ، اصل الكراد الفيلية ، شفق نیوز ، ٢٠١٨

٢- المعرفة ، أكراد فيلية، ٢٠٢٢

٣- طه العاني ، الأكراد الفيليون 42 عاما على إخراجهم من العراق من هم ؟ ، الجزيرة نيت ، ٢٠٢٢ 

4- Elizabeth Campbell , The Faili Kurds of Iraq: Thirty Years Without Nationality , 2010 , Relief Web 

٥- د.بُرهان شاوي، الكورد الفيليّون.. محاولة في فهم أصلهم وفصلهم،٢٠٢٣ ، زاگروس tv

٦- د.شاكر سعيد ، الكراد الفيليون بين القومية و المذهبية ، كلية الاداب- الجامعة المستنصرية 

7- Minority Rights Group, Faili Kurds 

٨-دۆکۆمێنتاری، أرفع صوتك،یوتیوب،٢٠٢٢

لینکی وێبسایتەکان:

1-https://shafaq.com/ar/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%81%D9%8A%D9%84%D9%8A/%D8%A7%D8%B5%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%B1%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%8A%D9%84%D9%8A%D8%A9

2-https://www.marefa.org/%D8%A3%D9%83%D8%B1%D8%A7%D8%AF_%D9%81%D9%8A%D9%84%D9%8A%D8%A9

3-https://www.aljazeera.net/politics/2022/4/5/%d8%a7%d9%84%d8%a3%d9%83%d8%b1%d8%a7%d8%af-%d8%a7%d9%84%d9%81%d9%8a%d9%84%d9%8a%d9%8a%d9%86-42-%d8%b9%d8%a7%d9%85%d8%a7-%d8%b9%d9%84%d9%89-%d8%a5%d8%ae%d8%b1%d8%a7%d8%ac%d9%87%d9%85-%d9%85%d9%86

4-https://reliefweb.int/report/iraq/faili-kurds-iraq-thirty-years-without-nationality

5-https://zagrosnews.net/ar/opinions/42604

6-https://minorityrights.org/minorities/faili-kurds/

7-https://youtu.be/_pDgIk6iZ2I?si=NwDiU17su5IWo89U