دامەزراندنی حكومەتی كاتی لە عێراق

سعد عوزێر ئه‌حمه‌د
قوتابی قۆناغی چوارەم، بەشی مێژوو / زانكۆی سۆران

حكومەتی بەریتانیا دوای ڕووداوەكانی شۆڕشی عێراق لەساڵی (١٩٢٠) لە بەشێك ناوچەكاندا زەنگی مەترسیداربوو بۆ بەریتانیا، بەتایبەت كە شۆڕشی عێراق گیان و پارەی زوری ڵێكەوتەوە، هەستی بە مەترسی كرد و كەحوكمڕانی ڕاستەوخۆی لەعێراق جێبەجێ ناكرێت بەو پێیەی پێویست بە خەرجییە گەورەكان هەیە، كە باجدەری بەریتانیای ماندوو كرد و ڕەخنە لە حكومەتی بەریتانیا گیرا لە ڕۆژنامەوانەكاندا، بەریتانیا لە ترسی دروستبوونی ڕاپەڕین و شۆڕش، ناچار بوو بە سیاسەتی خۆی دابچێتەوە و گەورە سیاسەتمەدارەكانی بەریتانیا لە پێناو پاراستنی بەرژەوەندییەكانیان لە عێراق بیریانكردوە كە پێویستە حكومەتێك لەژێر دەسەڵاتی بەریتان دروست ببێت، حكومەتی بەریتانیا دواجار گوێیان لەم سیاسەتە نوێیە گرت و پەسەندیان كرد.

حكومەتی كاتی عێراق، گرنگترین درئەنجامی شۆڕشی بیستەم بوو، سیاسەتە توەندەكە و چەوساندنەوە، پشتگوێخستنی داواكاریەكان خەڵكی كە بۆ دامەزراندی حكومەتی نیشتمانی، كە لەگەڵ عێراق پەیڕەوی كرد، بە نوێنەرایەتی سێر (ئارنۆڵد ویلسۆن) جێگری پاڕێزگاری گشتی شاهانە لە عێراق، شكستخواردوو بوو وە دەبێت بگۆڕدرێت. دانانی بێرسی (كۆكس) وەك كۆمیساری باڵا: ئەم سیاسەتە پێش هەموو شتێك پێویستی بە كەسێكی بەریتانیا هەبوو كە ئەزموونی هەبێ بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ بابەتە گرینگەكان لەعێراقدا، ئەمەش وایكردە شایستە ئەو ئەرك قورس بێت. كە پلەكی مەندوب سامی بەریتانی بوو، هەر كە گەیشت عێراق هەر لە بەسڕاوە دەست بە بین دانوستاند كردە لەگەڵ كۆمەڵێك سەرۆك هۆز و كەسایەتیە دیارەكان عێراق، بۆ ئەوی لە بۆچوونە و ڕایەكان تێ بگات. وە كە بە چ ئامانجەك هاتەوە بۆ عێراق. ئەم كارەی ئەم مەندوبە سامی بەریتانیا زیاتر لە بەغدا ڕەنگی دایەوە كاتێك لەگەڵ كەسایەتی و ناودارەكانی شارەكە كۆبۆیەوە بۆ دامەزراندی حكومەتێكی كاتی لەعێراقدا بە ئامانجش داوای هاوكاری لێكردن. دواتر لەگەڵا فەرمانبەرە بەریتانیاكان كۆبۆیەوە دواتریش ئەوانیش ڕازمەندیاندا لەسەر سیاستەكی (كۆكس) بۆ دامەزراندی حكومەتی كاتی سەرباری ئەو زۆرێكی تر گومانیەن لە دامەزراندی حكومەتی كاتی هەبوو. لەساڵی (١٩٢٠) ڕاوێژكارەكانی كۆكردوە پلانەك بۆ دامەزراندی حوكمەت پێشكەشكرد لە سەر ئەو بنەمایەنە، ئەنجوومەنێك دابمەزرێن لەگەڵ وەزیرەكان بەسەرپەرشتی ڕاوێژكارانی بەریتانیا، لەگەڵ تەواوەی ئەنجوومەن لەژێر سەرپەرشتی بەڕێوبردنی ڕاستەوخۆی مەندوبی سامی بەریتانی. سەرەتا بیر لەو كردوە (تالیب نەقیب) دەست نیشانبكەن كە كەسێك بوو لەئەشرافەكانی بەسڕا دوای لەگەڵ دارودەستەكی قسەكردە و بڕیارەكی گۆڕی بیری لەوكردوە (عبدالرحمن نەقیب) كە یەكێك بوو لە ئەشرافەكانی شاری بەغدا بۆ پۆستی دەست نیشانكردە بەزیرك ڵێهاتوویەك توانی ڕازی بكات پۆستەكی وەرگرت یەكەم حكومەتی كاتیان دامەزراند لەساڵی لە ٢٥تشرینی یەكەم ساڵی ١٩٢٠ یەكەم كابینە حكومەتی كاتی دامەزرا. وەزارەتەكەی لەهەشت وەزیر و دوانزدە وەزیر بێ وەزارەت پێكهاتبوو.
عبدالرحمن نەقیب سەرۆك وەزیرانی كابینەكە بوو. عبدالرحمن نەقیب كەسایەتیكی ناوداری شاری بەغدا بوو زۆر جار بەگەیڵانیش ناوی دەكردبوو لەبەر ئەوی دایك و باوكی بۆ (شێخ عەبدولقادری گەیلان) دەگەڕانەو تەمەنی ٧٥ ساڵ بوو، لەڕووی ئایین و ڕۆشنبیرییەوە كەسایەتەكی ڵێهاتوو بوو، دژی شۆڕشی ٢٠ بوو، سەرچاوەكان وای بۆ دەچن بۆیە ئینگلیزەكان ئەوەیان هەڵبژارد بۆ ئەو پۆستە، دەتوانین بلێن: بەریتانیاكان بەپێ بەرژوەند و ئامانج سیاستەخوازكانیە ویستوویانە دەسەڵاتیان لە عێراق زیاتر جێگر بكەن بۆ ئەوی بتوانن هەژموونی خۆیان زیاتر بەسەپێنن بە سەر عێراق تا دەنگی ناڕازیەتی ڕوونادات بەرمبەریانە بەپێ ئەو خاڵانە لەسەرچاوەكاندا ئاماژیان پێكرابوو وەك لە وتارەكەمدا باسی لێوە دەكەم

بەریتانیاكان دەیانویست بەشێك لە خەڵكی عێراق بۆ خۆیان ڕابكێشن لە ڕێگای عبدالرحمن نەقیب بۆیە پۆستەكایان پێدابوو. بەریتانیاكان ڕووبەڕووی كێشەكی تر بوون ئەویش دەستنیشانكردنی وەزیرەكان بوو، چونكە خەڵك پێیان وابوو ئەمە یارییەكی ئینگلیزەكانە، یەك لە نموونەكان (جەعفەر عەسكەری) بۆ پۆستی وەزیر بەرگری دانرابوو بەڵام ترسی لەو هەبوو لە ناو خەڵكی بە سووك سەیر بكرێ، بۆیە ئینگلیزەكان هەوڵی زۆریاندا تا ڕازی بكەن یاخود (تالیب نەقیب) بۆ پۆستی وەزیری ناوەخۆ دانرابوو بەڵام ڕازی نەبوو بەشیاوی خۆی نەدەزانی یان ساسۆن حسقیل كە پۆستی وەزیر داریی بوو ئامادە نەبوو لە كابینەك بەبێت لەبەر ئەوی زۆر ڕەقی لەتالیب نەقیب دەبۆیەوە. كۆبنەوەی یەكەم لە ماڵی نەقیب دەبێت لە ٢تشیرین ١٩٢٠ لەوتەیەك ئامانجەكان بە سیاسەتێك دەست نیشان ئەكات دواتریش مەندوبی سامی لەبیانێكدا لە ٨تشیرین ئاماژە دامەزراند حكومەت دەكات.
دەسكەوتەكانی كاپتن:
حكومەتی ئەلنەقیب لە كاتی پێكهێنانیەوە كار دەكات بۆ دانانی یەكەم بناغەكانی ناوكی دەوڵەتی مۆدێرن و عێراق، و بۆ تیشك خستنە سەر تایبەتمەندییەكانی لە ڕێگەی چەندین ڕێكار و بڕیارەوە.
یەكێك لە گرنگترین كارەكانی حكومەتی نەقیب دابەشكردنی ناوچەكانی وڵات بوو بەسەر یەكە كارگێڕییەكان و قەزا و قەزا و قەزاكاندا، بۆ ئاسانكاری بەڕێوەبردنیان لەلایەن دەوڵەتەوە.
هەروەها حكومەت ئەو نیشتمانپەروەرانەی دیپۆرتكرانەوە بۆ هیندستان ئازادكرد و لێبوردنی گشتی دەركرد و ئەو ئەفسەرە عێراقیانەی وەبیرهێنایەوە كە لە سەردەمی ڕاپەڕینی گەورەی عەرەبدا لە ساڵی ١٩١٦ لە حیجاز و سوریا كاریان دەكرد وەك ئامادەكارییەك بۆ دامەزراندنی سوپای نیشتمانی.
حكومەتی ئەلنەقیب چەندین نووسینگە و وەزارەت و بەشی فەرمی لە دەوڵەتەكەدا دامەزراند و عێراق بەسترابووەوە بە سیستەمێكی دراوسێیەتی باش لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ كە لەسەر بنەمای ڕێزگرتن لە عێراق وەك وڵاتێكی سەربەخۆ بوو

هەڵوێستە سیاسییەكانی :

لە دیارترین هەڵوێستە سیاسییەكان كە ئەلنەقیب پێی ناسرابوو، پابەندبوونی بە دەسەڵاتی عوسمانی و نزیكیی لە سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم و داكۆكیكردنی توندی لە پرسی فەلەستین بوو.
ئەلنەقیب بە توندی دژی بوونی بەریتانیا لە عێراق وەستایەوە، بەو پێیەی فەتوای یاسایی دەركرد كە پشتڕاستی كردەوە كە بەریتانیا مافی حوكمڕانی عێراقی نییە لە زاری ئەوەوە وتویەتی، “عێراقییەكان مافی خۆیانە دژی داگیركاری ڕاپەڕن و دەبێت هەموو شتێك كەڵك وەربگیرێت لە پێناو ئازادیدا”.
كاپتنەكە زۆر ڕەخنەی لە حكومەتی بەریتانیا و شێوازی بەڕێوەبردنی عێراق گرت و جەختی لەسەر متمانەی خۆی بە خەڵكی عێراق و بەهێزی عێراقییەكان و هەوڵەكانیان بۆ سەربەخۆیی كردەوە.
سەرچاوە مێژووییەكان ئاماژە بەوە دەكەن كە كاپتنەكە نەیویستووە یەكێك لە كوڕەكانی شەریف حوسێن حوكمڕانی عێراق بكات، هەروەها پێی باشبوو پاشا عێراقی بێت، بەڵام هەلومەرجەكان دەیانویست مەلیك فەیسەڵ، كوڕی شەریف حوسێن حوكمڕانی بكات، بەڵام ئەو ئیزعاجی نەبوو. بەپێ بۆچوونەی خۆم دەتوانین بڵێن: بەریتانیاكان هەر لەسەرتاوە ئامانجی ڕاكێشانی خەڵكیان هەبوو بۆ ئەوی دژیان نابن بۆیەكەسایەتەكی وەك عبدالرحمن نەقیب داناوە، بەلام ناڕازیت هەبوو دژی بەریتانیاكان هەرچەند لەكاتی دانانی وزارتەكانیش كێشە هەبوو. عبدالرحمن نەقیب توانی هەنووێك كاریش بكەت ئەم بەپێ ئەوی لەوتارەكەم باسمكردەوە بەخوێندومە بۆ سەرچاوەكان هەڵسنگاندم بۆی.
لەكۆتاییدا: دەتوانین بڵێن عێڕاق دوای شۆڕش ١٩٢٠ و دوای ئەو ئالۆزی لەعێراق بەخۆیەوە بینیی، بۆیە بڕیارداوە حكومەتی كاتی لەعێراق دابمەزرێنت، لەژێر ئینتدابی خۆ چاودێری خۆی، بۆ ئەوی دەسەلاتەی هەژموونی خۆی زیاتر بەچەسەپێنت. یەك لەكۆمیسار بەتوانەكانی ناردوە بەزیریك ڵێهاتووی توانی حكومەتەكی كاتی دابمەزرێنت لەعێراق ڕازیكردنی خەڵك و كەسایەتیە دیارەكانی عێراق بۆ پشتگیر بۆ ئەم حكومەت دەستبەربكات. تاكۆتاییەكانی هاتنی سیستمەی پاشایەت. ئەم حكومەت بەردوامە بوو.

سەرچاوەكان :

۱ – مێژوی خوێن رێژی لە عێراق دا روداوەكان ،هۆكارەكان، چارەسەرەكان / باقر یاسین
۲ – شۆرشی۱٤ تەموزی عێراق لە سیاسەتی نێو دەولەتی دا / د. ئیبراهیم عەلاوی
۳ – شوناسی عێراق مل ملانێ نەتەوەیو مەزهەبیەكان / شێركۆ كرمانج