هەڵوێستی سەركردایەتی كورد بەرامبەر شۆڕشی چواردەی تەموزی 1958 لە عێڕاق

ئامادەکردنی قوتابی: ئارش جەمال

روودانی شۆرشی 14ی تەموزی 1958
ئەم شۆرشە لە ساڵی 1958ز لەعێراق روویدا هەندێک ناوی دەنێن شۆرشی گەلی عێراق دژی بە داگیرکاری بەریتانی و رژێمی پاشایەتی هەندێکیش پێان وایە کودەتایی سەربازی بوو، بە سەر سیستەمی پاشایەتی لە عێراق بە هۆکاری دەرەکی و دەست لە پشت دانی عبدالکریم قاسم بۆ وەرگرتنی دەسەڵات و جێ بەجێکردنی ئەجێندای دەرەکی.
رژێمی پاشایەتی لە ساڵی 1921 تاکو 1958 بۆماوەی 37 ساڵ لە عێراق بەردەوام بوو کە لە لەلایەن بەریتانیاوە سەرپەرشتی دەکرا کە ئەم قۆناغەی حوکم ڕانی پاشایەتی یەکەمین پاشا لە
ساڵی 1921 مەلیک فەیسەڵی یەکەم بوو کۆتا پاشایان مەلیک فەیسەڵی دووەم بوو. لەساڵی 1958 ئەم شۆرشە بە سەرکردایەتی عبدالکریم قاسم وبەهاوکاری بەشێک لە ئەفسەرە ئازادیخوازەکانی ناو سوپای عێراق پێش وەختە پلانیان بۆ دانابوو بۆ کوشتنی پاشا وسەرۆکەکانی رژێمی پاشایەتی دوای سەرگرتنی پلانەکە مەلیک فەیسەڵی دووەم و نوری سەعید وعبدلئیلا لە کۆشکی رەقاب لە بەغدا بەشێوەیەکی زۆر درندانە کوژران بەمەش کۆتایی بەرژێمی پاشایەتی هات ورژێمی کۆماری جێگای گرتەوە .

هەڵوێستی کورد بەرامبەر شۆرشی 14ی تەموز 1958
کورد کێشەی زۆری هەبوو لەگەڵ رژێمی پاشایەتی بەتایبەت بەریتانیا ئەوکات پشتگیری رژێمی پاشایەتیان دەکرد دژی کوردەکان رێگربون لە سەربەخۆی وپێدانی ماف بەگەلی کورد.
رژێمی پاشایەتی کوردی وەک، عێراقی دەناسی نەوەک کورد وەک نەتەوە بۆیە راپەرینەکانی کورد، بەتایبەتی شۆرشی یەکەمی بارزان 1931/1932. هەروەها شۆرشی دووەمی بارزان 1943/1945 وە دەربەدەربونی بەشێک لە کوردەکان بە رابەرایەتی مەلا مستەفا بارزانی بۆ رووسیا بۆیە بەهاتنی رژێمی پاشایەتی کورد بەگشتی پێشوازی لە شۆرشی 14ی تەموزی 1958 کرد.
سەرکردایەتی کورد لەو کاتەدا بەشداربوون حیزبی شوعی کوردستان لە ساڵی 1934 دامەزراوە، لە مەیدانی سیاسەتی عیراق رۆلی هەبوو هەروەها پارتی دیموکراتی کوردستان بەرادەیەکی گەورە و کاریگەری هەبوو بەتایبەت مەلا مستەفا بارزانی کە پێشتر لە شۆرشەکانی بارزان بەشداربووە، پارتی دیموکراتی کوردستانی دامەزراند، لەساڵی 1946 هەروەها جلال تالەبانی وەک ئەندام و کەسێکی چالاک لەناو پارتی دیموکراتی کوردستان و ابراهیم ئەحمد کەسایەتی دیاری بزافی کوردی لەناو پارتی دیموکراتی کوردستان دواتر یەکیەتی نشتیمانی کوردستان لە ساڵی 1975 دادەمەزرێنن، لەگەڵ بونی چەندین کەسایەتی سیاسی دیکەی کورد کە بەشداربوون لە جوڵانەوە ئازادیخوازەکان بۆ بە دەست هێنانی مافەکانی کورد لە سەردەمی عبدالکریم قاسم.
گرینگترین دەسکەوتەکانی شۆرشی 14ی تەموزی 1958
گەرانەوەی سەرکردەی گەورەی کورد مەلا مستەفا بارزانی دوای 12ساڵ لە دەرەوەی ووڵات کە لە رووسیا دەژیا هاتەوە بۆ عیراق وەک نیاز پاکیەک لە شاری بەسرە لەلایەن خەڵکی ئەوشارە کە کە نەتەوەی عەرەب بون پێشوازی لێکرا، کە ئەمانە لەبەر رژێمی پاشایەتی دەربەدەرکراون پێویستە رێزیان لێبگرێت. بۆیە رووداوێکی گرینگ وکاریگەری ئەو کات بوو هاتنی رابەرێک بۆ کورد گوڕو تینێک بە بزافی کورد دەدات بەگشتی , وە زمانی کوردی کرایە زمانی رسمی لە ناوچە کوردنشیەکان وە ئازاد کردنی زیندانیە سیاسیەکانی کورد هەروەها مۆلەتی کارکردن بە حیزبە عیراقیەکان، درا لە ناو ئەمانەشدا حیزبی کوردی وەکو پارتی دیموکراتی کوردستان وەهەروەها پێدانەوەی زەوی کشتوکاڵی بەجوتیارەکان و لێسەندنەوە لەدەربەگەکان , هاندانی خەلک بۆ خوێندن و خوێندنی زۆرەملێ و کردنەوەی زانکۆ و بایەخ دان بە پیشەسازی و بازرگانی وە دەرکردنی یاسای کرێکارانی بۆ کاتی کارو نرخی کارکردن وپێدانی مافەکانیان ونەهێشتنی سستەمی دەرەبەگایەتی لە ناو چینەکانی کۆمەڵگا داننان بە مافەکانی کورد.

دەرئەنجام
گۆرانکاری گەورە لە سیاسەتی عبدالکریم قاسم بەرامبەر کورد
گۆرانکاری گەورە لە سیاسەتی عبدالکریم قاسم روویدا بە تایبەت دۆزی کورد، عبدالکریم قاسم نەیتوانی مامەڵە و سیاسەتی هاوسەنگ بکات بۆ راکێشانی کورد عبدالکریم قاسم هێدی هێدی خۆی نزیک دەکاتەوە لە نەتەوە پەرەستەکانی عەرەب و ئیسلامیەکان.
پشت گوێ خستنی ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆرش هەروەها کێشەی ناوخۆی ناو ئەفسەرانی ئازادیخواز لەناو ئەنجومەنی وەزیران هەروەها عبدالسلام عارف دەیویست عبدالکریم قاسم پشت گوێ بخات هەروەها دوور خستەوەی عبدالسلام عارف لەلایەن عبدالکریم قاسم، کوردیش هەستی دەکرد دەستی دەستی یان پێدەکرێت لەلایەن عبدالکریم قاسم بۆیە لەکۆتاییدا ململانێی لەگەڵ کورد دەست پێدەکات وشۆرشی ئەیلول لەساڵی 1961 سەرهەڵدەدات دژی حکومەتی عبدالکریم قاسم.
بەهاتنی رژێمی بەعس و کودەتایی بەعسیەکان عبدالکریم قاسم بەدیل دەگیرێت لە دادگایکردنێکی رووکەش و پێنج خولەکی لە 8ی شوباتی 1963 لەسێدارە دەدرێت کۆتایی بە دەسەڵاتی چوار ساڵ وشەش مانگی حوکم ڕانی عبدالکریم قاسم هات لەعێراق .

سەرچاوەکان/
شێرکۆ کرمانج
*کتێب/ شوناسی عیراق ململانی نەتەوەیی و مەزهەبی (( ل / 227 ))
سۆزان کریم مستەفا

• کتێب /بەعسیزم وکورد توێژینەوەی مێژووی وسیاسی کورد (( ل/ 171 ))
  د.محمد عبداللە کاکە سور
  *کتێب /چەند لاپەرەیەک لە مێژووی عیراق (( ل/189))
  *ئەنتەرنێت/
  دیکۆمێنتاری دکتۆر/کەیوان ئازاد – دکتۆر/مەحمود عوسمان https://www.facebook.com/kurdistantvcenter/videos/%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%88-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8C-14%D9%80%DB%8C-%D8%AA%D9%87%D9%85%D9%85%D9%88%D8%B2/3192227797717131/?locale=ms_MY
  ئەنتەرنێت/
  دیکۆمێنتاری
  https://www.google.com/search?sca_esv=2fadc5c1139010e7&sca_upv=1&q=%D8%B4%DB%86%D8%B1%D8%B4%DB%8C+%D9%A1%D9%A4+%D8%AA%DB%95%D9%85%D9%88%D8%B2&tbm=vid&source=lnms&prmd=ivsbz&sa=X&ved=2ahUKEwiRqunf4qCFAxX3SPEDHb71ADgQ0pQJegQICxAB&biw=2048&bih=972&dpr=0.94#fpstate=ive&vld=cid:99967a4c,vid:Liy0-MqABww,st:0