شەیما كەریم عومەر
قوتابی قۆناغی چوارەم – بەشی مێژوو / زانكۆی سۆران
كێشەی ویلایەتی مووسڵا، سەرەتای ئەم كیشەیە دەگەڕێتەوە بۆ شكستەكانی دەوڵەتی عوسمانی لە جەنگی جیهانی، دوای داگیركردنی عێراق لەلایەن بەریتانیاوە لەكاتی ئاگربەستی مۆدرۆس لە ٣٠ تشرینی یەكەمی ١٩١٨، ئەوە بوو پێشەنگی هێزەكانی بەریتانی گەیشتنە ناوچەی شەرگات لەو كاتەدا هیزەكانی بەریتانیا نەچوونە ناو مووسڵا، بەڵام بە پێ بەندی حەوتەم لە ئاگربەستی مۆدرۆس كە لە ٢٥ بەند پێك هاتبوو، گرانترین و قورسترین بەند بوو لە سەر دەوڵەتی عوسمانی بە پێ ئەم بەندە هێزەكانی بەریتانیی هەر ناوچەیەكیان بە گرنگ و ستراتیژی بزانیبایە دەچوونە ناوی، كە دەبوایە هێزەكانی عوسمانی بۆیان چۆڵ بكات.
یەكیك لەو بەڵگەنامانە كە دەوڵەتی توركیای نوێ تەئكیدی لێدەكردەوە، بەگوێرەی پەیمانی سیڤەر، توركیا ئێستاش دەڵێ ئەو ویلایەتەی سەر بە توركیایە، بەتایبەتی لەكاتی هەڵبژاردندا، ئەو باسە دەوروژێنن بۆ جولاندنی هەستی نەتەوایەتی توركی، بۆیە باسی ویلایەتی موسل دەكەن و دەڵێن لە بارودۆخیكی تایبەتی لە ئێمە جیاكراوەتەوەو بەشەریش نەگیراوە، بۆیە مافی خۆمانە داوای بكەینەوە هەتا باس دەكرێت ساڵانە دەوڵەتی توركیا بودجەیەكی رەمزی بۆ ئەم ویلایەتە تەرخان دەكات و دەڵێن رۆژێك هەر دێت وەری دەگرینەوە، بە گوێرەی پەیمانی سیڤەر كە لە ١٠ ئابی١٩٢٠ بەسترا، توركیا دانی نابوو بە ئینتیدابی بەریتانی و فەرەنسی لەسەر خاكەكانی هەریەك لە دەوڵەتی عوسمانی، كە ئەو ناوچانە لە بن دەستی بوو (عێراق و فەلەستین و سوریا) دوای روخانی حكومەتی ئیستەنبۆل و گوێزرانەوەی دەسەڵات بۆ ئەنجومەنی نیشتمانی گەورە، كە شوێن كەوتوانی كەمال ئەتاتورك ئەو ئەنجوومەنەیان بەرێوە دەبرد گەڵاڵەنامەیەكی نیشتمانیان دەرهێنا بوو لەو بەلگەنامەیە و داوای گەڕانەوەی موسلیان دەكرد، وە لە پەیمانی سیڤەر گفتووگۆ لە نیوان (عسمەت ئینۆنۆ ) وەزیری ئەو كاتی دەرەوەی توركیا و (لۆردكیزۆن) وەزیری ئەو كاتی دەرەوەی بەریتانی، باسی ئەو مەسەلەیە كرا هەردوولا كۆمەڵێك بەڵگەیان لە بەردەستدابوو بۆ ئەوەی ئەو ویلایەتە بۆ خۆیان بكێشنەوە، سەبارەت بەلایەنی توركی ئەو بەڵگەیان هەبوو دەیانگوت ئەوە ویلایەتی سەر بە ئێمەیە چونكە :
۱ـ تاوەكو ئێستاش عێراق بەشێكە لە دەوڵەتی عوسمانی.
۲ـ سەپاندنی سیستەمی ئینتیداب بە سەر گەلانی عێراق، پێچەوانەی گەڵاڵنامەی 22ـی ئەنجوومەنی كۆمەڵەی گەلانە.
ئەو سیستەمەی كە بەسەر عێراق سەپێنرایە، گەلی عێراق هیچ ویست و ئیرادەیەكی لەسەر نەبووە و بە زۆری كراوە كە ئەمەش پێچەوانەی مادەی (22) ە لە گەڵاڵەنامەی كۆمەڵەی گەلان، هەروەها حكومەتی توركیا داوای دەكرد راپرسیەك لەو ناوچەیە ئەنجام بدرێت.
سەبارەت بە بەریتانیەكانیش ئەوانیش كۆمەڵێك بەڵگەی خۆیان هەبووە كە دەیان گوت .
۱ـ بەریتانیا بەڵێنی بە گەلانی عێراقی داوە كە دەسەڵاتی توركی نەگەڕێتەوە عێراق .
۲ـ بەریتانیا بەڵێنی بە شا فیسەڵ یش دابوو كە خاكی عێراقی بەش بەش نەكرێت.
۳ـ بەریتانیا بەڵێنی بە كۆمەڵەی گەلاندا بوو، كە بەرپرسیارە بەرامبەر گەلانی عێراقی، وەك وەسیەك و رژمێكی ئینتیداب .
دوای ئەوەی كە دەسەڵات لە حكومەتی ئەستەمبۆل گواستراوە بۆ ئەنجوومەنی نیشتمانی گەورە لە ئەنقەرە، دەبینین ئەو گەڵاڵەنامەیەیان دیاریكرد لە بەشی دووەمی گەڵاڵەنامەكە لە ماددەی یەكەم، داوای گەڕانەوەی ویلایەتی موسلی دەكرد بۆ توركیا، كە لە بندەستی هێزەكانی هاوپەیمەنان و بەریتانیا دایە. دوای ئەوەی مەسەلەی كۆنگرەی لۆزان هاتە پێش لە ۲٠ تشرینی دووەمی ۱۹۲۲ ئەوەبوو هەردوو لایەنی توركی و بەریتانی و وەزیرانی دەرەوەی هەردوو وڵات (عسمەت ئینینۆ و لۆردكیزۆن) باسی ئەو مەسەلەیان كرد لۆردكیزۆن لێرەدا پێشنیارەكی كرد كەوا ئەو ماددەیە سەقفێكی زەمەنی بۆ دابنێن لە ماوەی (۹) مانگ نابێت هیچ حەركەیەكی سنووری هەبێت لە ناوچەی سنوری، لە ماوەی ئەو نۆ مانگە نەگەیشتنە هیچ ئەنجامێك وە لە كۆنگرەی قوستنتنیەش هەردوولایەنی (بەریتانی و توركی ) لەوێش نەگەیشتنە هیچ چارەسەرێكی كۆتایی، دوای ئەوە بەهۆی تێكچوونی باروودۆخ لە ناوچەی سنوری، لە 1924 هەردوو لایەنی بەریتانی و توركی لە بروكسلی پایتەختی بەلجیكا بۆ تاوتێكردنی كیشەكانی سنوور كۆبونەوەو لەوێ بریاریاندا كە خەتێكی سنوری دابندریت لەنێوان هەردوو دەوڵەت، كە ئەو خەتە بە خەتی بروكسل ناسراوە، چونكە لە برۆكسل دیاری كرا، هەردوولاش پابەند بوونی خۆیان راگەیاند بە رێزگرتن لەو خەتەو هەروەها بڕیاریاندا كە ئەو خەتە نەبەزێنن چ لایەنی سەربازی چ لایەنی كارگێری .
رۆڵی كۆمەڵەی گەلان لە كێشەی موسل :
ئەو گرفتە هەر مایەوە بە هەلپسێردراوی چارەسەر نەكرا ئەو نۆ مانگەش تێپەری دواتر پێشنیارێكی تر هەبوو كە ئەو كێشەیە بخرێتە بەردەم كۆمەلەی گەلان وە لیژنەیكیشیان دەست نیشان كرد لیژنەیەكی پاك بێ لایەن وە لیژنەكە بە ئەندامیەتی سێ كەس پێك هاتبوو كە بریتی بوون لە :
١-بەسەرۆكایەتی سەرۆك وەزیرانی پێشوی مەجەر
٢-ئەندامیەتی وەزیری سویدی مغەوەزلە لە رۆمانیا
٣-ئەفسەرێكی خانەنشینی بەلجیكی
ئەوانەی ئەو لیژنەیەیان دانا بریاریاندا هەتا بەریتانیاش وتی با ئەنجومەنی كۆمەلەی گەلان حەكەم بێ و بەو حەكەمایەتیە رازینە پابەند بوونی خۆشیان بۆ بریارەكانی دەربری كە هەربریاریك بدات بۆ یەك لایكردنەوەی ئەو مەسەلەیە دوای ئەوەی ئەو لیژنەیە درووست بوو هەر یەك لەو حوكمەتانە نوێنەرایەتی خۆیان لەگەل ئەو لیژنەیە دانا هەرچی بەلگەنامەیە كە هەیان بوو خستیانە بەردەم ئەو لیژنەیە دوای ئەوەی كە ئەو لیژنەیە دروست بوو دراسەی هەموو ئەو بەلگەنامە و ئەوراق و مەلەفانەی كرد بریاری دا خۆی سەردانی مووسل بكات و هەتا سەردانی بەغداشی كرد وەك و وتمان هەریەك لەو لایەنانە نوێنەری خۆیان ناردبەو لەگەل ئەم لیژنەیە
سەرەتا لە 16/1/1925 سەردانی بەغدایان كرد هەتا(ملیك فیصل) یشیان بینی كە مەلیك فەیصل نامەیەكی دانێ تەكیدی لەوە كردەوە كە مەسەلەی ویلایەتی موسڵ بە نیسبەت عێراق مەسەلەی ژیان و مردنە تا ئەندازەیەكی زۆر كە ئەمە بە نیسبەت حكومەتی عێراق زۆر گرنگ بوو. دوای ئەوەش سەردانی موسڵیشیان كرد لەگەڵ (مترصف) و خەڵك و بازار لەگەڵ ئەوانە هەمووی كۆبوونەوە دواتر لە نیسانی 1925 مەلەفی خۆیان ئامادە كرد كاری خۆیان تەواو كرد دوای ئەوەش دەبینین لە 16/ تەمووز/1925 ڕاپۆرتێكی 112 وەرەقەییان ئامادەكرد لەگەڵ 11 خەریتە تێیدا لێكۆڵینەوەی لە هەموو ئەو بەڵگەنامانە و هەموو شتەكان كردبوو. وەبڕیاریان دا ئەو ویلایەتە دابەش نەكرێت لەنێوان هەردوو لایەنی عێراق و توركی بەڵكو ویلایەتەكە بە عێراقەوە بلكێندرێت بە دوو مەرج:
1_عێراق بۆ ماوەی 25ساڵ لەژێر ئینتیدابی بەریتانی دابێت.
2_دەبێت ویست و ئارەزووی كوردەكان لەبەر چاو بگیرێت ئەو ناوچەیە كە دەبێت موتەسەریف و حاكم و ئەوانەی سەرپەرشتیاری ئەو ناوچە كوردیانە دەكەن دەبێت كورد بن و زمانی كوردی بزانن.
لە ساڵی 1925 ئەنجوومەن ئەو بڕیارانەی خوارەوەی دا :
1_هێلی برۆكسل ببێتە هێڵێكی سنوری جیاكەرەوە لەنێوان هەردوو دەوڵەتی عێراق و توركیا.
2_دەبێت بەریتانیا سەرلەنوێ پەیمانێكی نوێ لەگەڵ عێراق مۆربكاتەوە تێیدا ئەوە ڕوون بكرێتەوە كە سیستەمی ئینتیداب بۆ ماوەی 25 ساڵی تر لەسەر عێراق بەردەوام دەبێت.
3_بەریتانیا دەبێت دڵنیایی تەواو بداتە ئەنجومەنی كۆمەڵەی گەلان كە مافەكانی مللەتی كورد لەم ناوچەیە بپارێزێ و زامنی مافەكانیان بكات.
4_ بەریتانیا هەموو ڕاسپاردەو تەسیفاتەكانی تایبەت بەو لیژنەی دیاری كرد كە دەبێت خاڵ بە خاڵ جێ بەجێیان بكات.
هۆكارەكانی لكاندنی ویلایەتی موسل بە عێراق :
هۆكاری نیودەولەتی ، ولاتانی زلهیزئەو بەرژەوندی ئابووری و سیاسیانەی هەیانبوو وەكو نەوت یەكیك بوو لە هۆكارە لەپێشیەنەكان .
هەڵكەوتەی جوگرافی موصل ،چونكە لەرووی ئابووری و بازرگانی گرنگ بوو.
هۆكاری پەیوەست بەناو خۆی عیراق و ویلایەتی موصل ،چونكە ئەوفشارە گەورەی كە كورد هەیبوو لەسەر عیراق و بەریتانیا وەك بزوتنەوەی رزگاریخوازی كورد لەوانە شیخ محمود ئەو بارودۆخەی كەلە ناوچەكانی تری كوردستان هەبوو هۆكاری بەهیزبوو كە ویلایەتی موصل نەچێتەوە سەر توركیا .
ئەوبەلێنەی كە بەریتانیا بەمەلیك فیصلی دابوو كەجارێكی تر نایانخاتەوە ژێر دەسەلاتی توركیا .
ئایە توركیا دوای ئەوەی ئەم هەموو هەوڵ و كۆشیشەی دا بۆ ئەوەی موصل ببێتە بەشێك لە خاكی توركیا ئاوا بەئاسانی دەست لەم خاكە هەڵدەگرێت ، بیگومان هەر لە ساڵی(1926)كەبە بریار و پێشنیاری كۆمەلەی گەلان موصل بەخاكی عیراق لكا ، دەتوانین بڵێن توركیا دوو دل و نارازی بوو ، هەرچەندە لەبری ئەم رازی بوونەی چەندین ئیمتیازاتی لە حكومەتی عیراق وەرگرت ،ئایە دووبارە هاتەنەوەی توركیا مانای ئەوە نییە رێكەوتنی نێوان كۆمەلەی گەلان و توركیا و عیراق ،كۆتایی هاتووە ، هەرچەندە توركیا هەرگیز لە خاكی عیراق و وە بەتایبەتی كوردستان،نەچۆتەدەر هێچ كاتێك، وە هەژموونی هەبووە لە ناوچەكە جا بەهەر شێوەێك بێت ،بیگومان توركیا دووبارە هەول دەدات پێگەی خۆی بەهیز كات لە عیراق، وەئاواتی توركیا ئەوەیە دووبارە،پێگەی خۆی بەهیزبكات لە ناوچەكە وەك دەوڵەتی عوسمانی كۆن.
لەكۆتایدا چارەسەركردنی ململانێی موسڵ سنوورەكانی عێراقی چەسپاند، ئەمەش پێشینەیەكی بۆ ناوبژیوانی كۆمەڵەی نەتەوەكان لە ناكۆكییە خاكییەكان دامەزراند. لەگەڵ ئەوەشدا گرژییەكانی نێوان توركیا و بەریتانیا قووڵتر كردەوە و تۆوی ناڕازیبوونی كوردی چاند، چونكە زۆرێك لە كوردەكان خۆیان لە نێوان توركیا و عێراق و ئێراندا دابەشبوو.
بۆ بەریتانیا، دەرئەنجامەكە جەختی لەسەر گرنگی ستراتیژی كۆنترۆڵكردنی سەرچاوە نەوتییەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست كردەوە، سیاسەتێك كە بۆ دەیان ساڵ كاریگەری لەسەر كردەوەكانی لە ناوچەكەدا دەبێت. بۆ توركیا لەدەستدانی موسڵ زەربەیەكی بەرچاو بوو لە ئاواتەكانی ئەتاتورك بەڵام ئاماژەیەك بوو بۆ سنوورداربوونی كاریگەرییەكانی لە نەزمی دوای عوسمانیدا.
ململانێی موسڵ لە ساڵی ١٩٢٥ وەك ئەڵقەیەكی سەرەكی دەمێنێتەوە بۆ تێگەیشتن لە یاری نێوان تەماحە ئیمپراتۆریەكان، سیاسەتی سەرچاوەكان و سەرهەڵدانی حوكمڕانی نێودەوڵەتی لە ماوەی نێوان جەنگەكاندا. تیشكی خستە سەر ئاستەنگە ئاڵۆزەكانی كێشانی سنوورەكان لە ناوچەیەكدا كە بە ناسنامە سەریەككەوتووەكان و بەرژەوەندییە نیشتمانییە كێبڕكێكارەكان دیاری كراوە.
سەرچاوەكان:
١-سەلام ناوخۆش . هۆكارەكانی لكاندنی ویلایەتی موسل بە عێراقی
عەرەبیەوە
٢.راپۆرتیكی لیژنەی كۆمەلەی گەلانە ، وەرگیرانی محمد ئەمین حسین
٣.نەوزاد علی ئەحمەد ، كێشەی ویلایەتی موسل لەدوو رۆژنامەی سلێمانیدا
