سەدیق محەممەد سەدیق
مامۆستای یاریدەدەر/ زانكۆی سۆران فاكەڵتی ئاداب/ بەشی مێژوو
“بەشی یەكەم“
ئیسپانیا بۆ ماوەی 8 سەدە كەوتبووە ژێر كۆڵۆنیالیزمی عەرەبی، بەڵام بۆ ماوەی 14 سەدەش توانی تاڵی و زوخاو بكاتە قورگی گەلانی تری جیهان، ئیسپانیا یەكەم وڵاتی ئەوڕووپی بوو كیشوەرە نوێیەكەی ئەمریكای دۆزیەوە، لەسەر دەستی كریستۆڤ كۆڵۆمبۆس لەساڵی 1492. بەمەش مێژووی ئیسپانیا وەك مێژووی گەلانی تری جیهان بە چەندین قۆناغ لە تاڵی و ناخۆشیدا تێپەریوە.
-ساڵی 1898 بەساڵی شكستی ئیسپانیا لەقەڵەم دەدرێت، چونكە لەم ساڵەدا وڵاتەكە كۆتا داگیرگەی خۆی لەئەمریكا (كوبا) لەدەست دا، ئەم دۆرانەی ئیسپانیا كاریگەری خۆی لەسەر وڵاتەكە جێهێشت بەتایبەتی لەبوارەكان سیاسی، فكری، ئابووری و كۆمەڵایەتی… لەدوای ئەم شكستە چینی ڕۆشنبیران داوای ئیسپانیایەكی تریان دەكرد بەشێوەیەكی جیاوازتر سەیری پاشاو حكومەت دەكرا، لەرووی فكریەوە چەندین بزوتنەوەی هزری دروست بوون، هەر لەو ساڵانەشدابوو كە بزوتنەوەی چەپ و كۆمۆنیستی لە بەهێزیدابوون.
سەدەی 19 و سەرەتای سەدەی 20 بەساڵانی ئاژاوە لە مێژووی ئیسپانیا دەژمێردرێن، چونكە لەم ماوەیەدا چەندین شۆرش و راپەرینی كرێكاران و جوتیاران بەرپابوون كەمەنەتەوەیەكانی ئیسپانیاش چەند شۆرشێكی رزگاریخوازیان بەرپاكرد بۆیە دەبینین لە نێوان ساڵانی 1830_1936
11 ڕژێم گۆران و لەناوچوون، 3 شەری ناوەخۆ بەرپابوون، 109 حكومەت ڕوخاو لەكار لادراون، 25 شۆرش و ڕاپەرینی گەورەو خوێناوی ڕوویانداوە، 3 پادشا لادران و لەوڵات دەركراون، 3 پادشا لادران و لەوڵات دەركراون، 4 جار هوڵی كوشتنی پادشا دراوە، 4 سەرۆك وەزیران گۆراون.
هەموو ئەو ڕووداوانەی ئیسپانیا وای لە پادشا ئالفۆنكرد بۆ دامركانەوەی بارودۆخی ناوەخۆی ووڵات جەنەراڵ بریمۆدی ریڤێرا بەكاربهێنێت، لەدواتریشدا هەر ئەو جەنەرالە كودەتا بەسەر پاشادا دەكات و حكومەتێكی دكتاتۆری لەنێوان ساڵانی 1923_1930 دادەمەزرێنێت.
ئیسپانیا لەسەردەمی بریمۆدی ڕیڤێرا 1923_1930 :
دوای ئەوەی ئەوبارودۆخە ناهەموارەی بەسەر ئیسپانیەكاندا هات لەئاستی ناوەخۆو دەرەوە بەتایبەتیش لەساڵی 1921 كاتێك عبدالكریم الخگابی توانی گورزێكی گەورە لە سوپای ئیسپانیەكان بدات لەمەغریب. هەرووەها ئەوگەندەڵیەی وڵاتی تێكەوتبوو لەسەردەمی پاشا ئەلفۆنسۆ بەمەش بوار لەبەردەم ڕیڤێرا خۆشكرد كە دەست بكات بە كودەتایەك بۆ ئەوەی وڵات لەوقەیرانە ڕزگاربكات كە تێیكەوتوە بەتایبەتیش دوای ئەوەی پەرلەمان و ڕۆژنامەكان داوای ڕوونكردنەوەیان كرد سەبارەت بەگەندەڵی و هۆكاری ئەوكارەساتە سەربازیەی بەسەر وڵاتداهات، ئەوەبوو ڕیڤێرا لە سێپتەمبەری 1923 حكومەتێكی دكتاتۆری كە بۆماوەی 7 ساڵ بەردەوام بوو پێكهێنا.
- كارەكانی حكومەتی ڕیڤێرا :
1_ هەڵوەشاندنەوەی پەرلەمان.
2_دوورخستنەوەی بەرهەڵستكارەكان.
3_ ڕاگەیاندنی حوكمی عورفی بۆ وڵات.
4_ سنورداركردنی ئازادیەكان و چاودێریكردنی سەر ڕۆژنامەكانی توندتركرد.
بەهۆی ئەم ڕێكارانەوە حكومەتی ڕیڤێرا ڕووبەڕووی نارەزایەتی بویەوە چونكە بەشێوازێكی پۆڵاین دەستگیرابوو بەسەر وڵات بۆیەش ڕۆژ لەدوای ڕۆژ لایەنگرانی ئەم حكومەتە كەم دەبونەوە بەرهەڵستكاریەكەش ڕووی لە زیادبوون بوو، بەتایبەتیش دوای ئەوەی وڵات لەساڵی1929 ڕووبەڕووی قەیرانی ئابووری بوویەوە، بۆیەش ڕیڤێرا ناچاربوو لە ساڵی 1930 دەست لەكار بكێشێتەوەو پادشاش لە مەرسومێكدا بڕیاری ئەنجامدانی هەڵبژاردنی دەركرد.
ئیسپانیا لەسەردەمی كۆماریەكان 1931 :
دوای هەڵبژاردنەكانی ساڵی 1931حكومەتی ئیسپانیا كەوتە دەست كۆماریەكان و پادشا ڕەوانەی دەرەوەی وڵات كرا، زامۆرا-زائیمزا بەشێوەیەكی كاتی بووبە سەرۆك كۆمار، ئەم حكومەتە لەماوەی چوارساڵ و نیودا ڕووبەڕووی بارودۆخێكی خراپ بویەوە، هەرچەندە هەندێك چاكسازیكران بەوەی كەوا دەسەڵاتەكانی كەنیسە لەدەوڵەت جیاكرایەوە تارادەیەك ئازادیە دیموكراتیەكان دابینكران بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا بارودۆخی وڵات بەهۆی جێگیرنەبوونی كابینە وزاریەكان وململانێی بەردەوام لەنێوان توێژە جیاجیاكان بەتایبەتی چەپڕەوەكان و پارێزگاران ناجێگیربوو.
بەرنامەی چاكسازی بەرەی كۆماریەكان :
1_ دامەزراندنی حكومەتێكی كۆماری پەرلەمانی دیموكراتی.
2_ فەراهەمكردنی ئازادیە ئاینیەكان، بۆئەم مەبەستە خوێندنگە ئەگلییركیەكان هەڵدەوەشێندرێنەوە.
3_ جێبەجێكردن و چاكردنی پرۆژە كشتوكاڵیەكان، خۆماڵیكردنی موڵكەكانی كڵێسا.
4_ توانا ئابووریەكانی وڵات بخرێنە خزمەت بەرژەوەندی گشتی.
لەدوای حكومەتەكەی زامۆرا- زائیمزا (ئازانا) حكومەتی پێكهێنا بەڵام بەهۆی ئەوچاكسازیانەی ئەنجامیدا دژایەتی دەكرا لەلایەن پادشاخوازوو سەربازەكان و دەرەبەگ و كاپۆلیكەكان، بەمەش حكومەت ڕووبەڕووی قەیرانێكی ناوەخۆی بوویەوە لەئەنجامی نەمانی متمانەو سپاردنی پۆستی وەزارەت بەوكەسانەی بێتوانان بۆ بەرەنگاربوونەوەی ڕووداوە لەناكاوەكان، هەموو ئەو ڕوداوانە بوونە هۆی دەركەوتنی بەرەیەكی نوێ بەناوی بەرەی میللی–گەل بە پشتوانی چەپرەوەكان.
ئیسپانیا لەسەردەمی بەرەی گەل-میللی 1936 :
-دوای پێشنیارەكانی پارتی كۆمۆنیستی بۆ دروستكردنی بەرەی گەل، ڕێبەرانی شۆشیالیستی و كۆماریخوازە بۆرژوازیەكان لە 15 كانونی دووەمی 1936 ڕێكەوتننامەی بەرەی گەلیان لەگەڵ پارتی كۆمۆنیست واژۆكرد، بەم شێوەیە یەكێتی چینی كرێكار، وەرزێرەكان، بۆرژوازی گچكەو بۆرژوازی ناوەند و ڕۆشنبیرە پێشكەوتووخوازەكان، دژی فاشیزم پێكهات. بۆیەش لەهەڵبژاردنەكانی ساڵی 1936 بەرەی گەڵ بەسەركردایەتی پارتە چەپڕەوەكان توانیان 267 كورسی پەرلەمانی بەدەست بهێنێت.
گرینگترین خاڵەكانی بەرەنامەی گەل لە هەڵبژاردنەكانی ساڵی 1936 :
1_ زیادكردنی موچەی كرێكاران.
2_ ئازادكردنی زیندانیانی سیاسی.
3_ دابەشكردنی زەوی و زار لەنێوان گوندنشینان و ڕەنجدەران.
4_ سەقامگیركردنی ئازادیە دیموكراتیەكان.
5_ سزادانی ئەوكەسانەی دژی كرێكاران جموجۆڵ و كردەوەی نەخوازراو ئەنجام دەدەن.
دانیشتوانی ئیسپانیا زۆر بەگەرمی پێشوازیان لە بەرنامەی بەرەی گەل كرد بۆیە دەستكرا بە ئەنجامدانی چاكسازیەكان و ئەوبەرنامەیەی لەكاتی هەڵبژاردن ئامادەیانكردبوو.
گرینگترین چاكسازیەكانی بەرەی گەل :
1_ هەموو ئەوزیندانیە سیاسیانەیان ئازادكرد كەوا لەسەر بیروباوەڕی سیاسیانە لەماوەی حكومەتەكانی پێشوتر خرابوونە زیندان.
2_ ئەنجامدانی چاكسازی زەویو زار، لەم لایەنەوە 4 ملیۆن دۆنم زەوی بەسەر 376 هەزار كوندنشین دابەشكرا.
3_ دروستبونی یەكێتی جوتیاران و كرێكاران.
4_ بەڕێوەبردنی كارگاكان لەلایەن دەوڵەت كە خاوەنەكانیان هەڵاتبوون.
5_ دەركردنی چەندین یاسا كە تایبەت بوون بەزیادكردنی كرێی كرێكاران. دیاریكردنی 8 كاتژمێر بۆكاركردن. دابینكردنی پیشە بۆگشت دانیشتوانی ئیسپانیا بەبێ جیاوازی.
6_ بەدەستهێنانی ماڤی یەكسانی ژنان.
7_ حكومەتی بەرەی گەل هەوڵیدا خۆبەڕێوبەری هەردوو ویلایەتی كەتەلۆنیاو باسك چارەسەر بكات.
8_ دامەزراندنی سوپایەكی نیزامی لەو گروپە میلیشیایانەی دەستیان لە كارووباری وڵات وەردەدا.
دواتر بەرەی گەل كاریكرد بۆ دورخستنەوەی زائیمزا كە ئەوكات سەرۆك كۆمار بوو، هەوڵیاندا ئازانا دابندرێت بەڵام بەهۆی ململانێ لەنێوان هێزەكانی وڵات ئەم كارە بەئەنجام نەگەیشت.-لەلایەكی تریش حكومەتی بەرەی گەل هیچ كارێكی نەكرد بۆ پاككردنەوەی سوپا بەتایبەتی ئەوانەی نەیاری ئەم حكومەتە بوون، بەتایبەتیش ژەنەراڵە كۆنە پەرستەكان كە لەلایەن خاوەن زەویە گەورەكان و پیاوانی ئاینیەوە پشتوانیان لێدەكرا. هەروەها ئەم حكومەتە لەدواتردا سیاسەتێكی دژی بەرامبەر خاوەن كارگەو پیاوانی ئاینی و سەرمایەدارەكان بەكارهێنا، بەمەش وڵات كەوتە بارودۆخێكی نەخوازراو توندو تیژی تا ئەوكاتەی لە 18 تەموزی 1936 ئیسپانیا ڕووبەڕووی جەنگێكی ناوەخۆی بویەوەو بۆماوەی 3ساڵ بەردەوامی هەبوو. كە دەرئەنجامی چەند هۆكارێك بوو.
1_ هۆكارە ناوخۆیەكان :
أباری ئابووری : -لەدوای جەنگی یەكەمی جیهانی بەتایبەتیش ساڵانی 1929_1933 بارودۆخی وڵاتانی جیهان لەڕووی ئابووریەوە بەرەو خراپی ڕۆیشت و قەیرانی ئابوری تەنگی بەزۆرێك لە وڵاتانی جیهان هەڵنا، وڵاتان بەدەست بێكاری و نەخۆشی و هەژاریەوە دەیانناڵاند هەرچەندە ئەمریكاو بەریتانیاو فەرەنساو ئەڵمانیا لەوڵاتانی گەورە ئابووری جیهانی بوون بەڵام لە گێژاوێكی گەورەدا خۆیان بینیەوە، ئیسپانیاش لەوكات بەهۆی دواكەوتوی، قەیرانی ئابووری ڕویتێكرد چونكە لەوكات ئابووری ئیسپانیا بریتی بوو لە كشتوكاڵ و بازرگانی وسامانی سروشتی، كە لەداگیرگەكانەوە دەستی دەكەوت، بەڵام بەهۆی لەدەستدانی داگیرگەكانی و ساغ نەبوونەوەی بەرووبوومە كشتوكاڵیەكانی بارودۆخی وڵات زیاتر بەرەو خراپی ڕۆیشت.
باری سیاسی :
پێكهاتەی كۆمەڵایەتی و ئابووری ئیسپانیا ڕێگربوو كەوا كۆمەڵگایەكی دیموكراسی دروست ببێت، چونكە هەموو چین و توێژەكانی كۆمەڵگا پارێزگاریان لە بەرژەوەندییەكانی خۆیان دەكرد، وڵاتیان بەلاوە گرینگ نەبوو، هەربۆیە چینی دەوڵەمەندو دەرەبەگ تەنانەت پیاوانی ئاینی پێیان وابوو تەنها هێزی سەربازی دەتوانێت چارەسەری كێشەكان بكات، بۆیە دەبیندرێت لەڕێگەی سەربازیەوە وەڵامی مافە ڕەوامانی جوتیاران و كرێكاران دەدرایەوە، لەئەنجامدا بووە هۆی درەستبوونی چەندین ڕێكخراوی توندرەوی چەپ كە باوەڕی تەواویان بە توند و تیژی هەبوو زۆربەی كارەكانیان دەچووە قاڵبی ئاژاوە گێریەوە و كەمتر بەدەم داواكاری ئەم چینانە دەرۆیشتن، ئەمەش زیاتر سوپای وڵاتانی هاندا كە بكەونە گیانی ئەم چینە.
ج_ باری كۆمەڵایەتی:
بەهۆی ئەوەی كۆمەڵگای ئیسپانی كۆمەڵگایەكی بۆرجوازی و كشتوكاڵی بوو، زۆربەی زەویە كشتوگاڵیەكان لەدەست دەرەبەگەكاندا بوو ژمارەیان دەگەیشتە 50 هەزار، لەلایەكی تریش كەنیسە بەشێكی زۆری زەویە كشتوكاڵیەكانی بۆخۆیان قۆرغ كردبوو، بەمەش جوتیارەكان هیچ زەویەكیان بۆ نەمایەوەو لەلایەن دەرەبەگەكانەوە دەچەوسێندرانەوە، لەلایەكی تریش كرێكارەكان لە ژیانێكی خراپدابوون كە ژمارەیەكی زۆری كۆمەڵگایان پێكدەهێنا كەزیاتر لە 2ملیۆن كرێكار بوون، بەهۆی نەبوونی چاكسازی زەوی و خراپی باروودۆخی كرێكاران وڵات بەردەوام ڕوووبەڕووی مانگرتن و خۆنیشاندان دەبوویەوە.
2_هۆكارە دەرەكیەكان :
أ_ دروستبوونی حوكمی توندڕەو سەرهەڵدانی دكتاتۆریەت، بۆیە ئەم سەردەم بەسەردەمی دكتاتۆری لەجیهان ناسێندرا بەتایبەتیش لەدوای نەمانی ئیمبراتۆریەتی عوسمانی كۆمەڵێك سەركردەی توندرەو دەسەڵاتیان وەرگرت بەنمونەی مستەفا كەمال، ستالین، تاكو توانیان بە ئاگرو ئاسن شۆڕش و ڕاپەرینەكانیان دامركاندەوە و حوكمی ناوچەكانیان دەكرد.
ب_ سەرهەڵدانی تەوژمێكی گەورەی بزوتنەوەی ڕزگاریخوازی گەلانی ژێر دەستەیی لە ئاسیاو ئەفریقیاو ئەمریكای لاتین، بەرامبەر وڵاتە كۆلۆنیالیستەكان، وەك ئەوەی لە كۆلۆمبیاو مەغریب ڕوویدا.
ج_ ڕۆڵی وڵاتە زلهێزەكان لە هەڵگیرسانی جەنگی ناوەخۆی ئیسپانیا بە فاكتەرێكی سەرەكی دادەندرێت چونكە هەمیشە وڵاتە زلهێزەكان دەیانەوێت سیاسەت و بەرژەوەندیەكانی خۆیان بەسەر تەواوی جیهاندا بسەپێنن. ململانێی خۆیان لە وڵاتە دواكەوتوەكان یەكلای بكەنەوە، تاكاتێكی درەنگیش ڕۆژئاوایەكان بە ئیسپانیاو پرتوگاڵ و یۆنانیان دەوت جیهانی سێیەمی ئەوڕووپا، كەواتا جەنگی ناوەخۆی ئیسپانیا شەری نێوان دەوڵەتە زڵهێزەكان بوو هەریەكە لەلای خۆی هەوڵیدەدا لەم گۆرەپانە خۆی دەربخات.
د_ هەریەكە لە ئەڵمانیای نازی و ئیتاڵیای فاشی بۆ دەرخستنی هێزو توانای خۆیان لەبەرامبەر سۆڤیەت وفەرەنساو بەریتانیا یارمەتی ئیسپانیایان دەدا، كەواتا دەتوانین بڵێین گەورەترین هۆكاری دروست بوونی ئەم جەنگە هەریەكە لە مۆسۆلین و هیتلەر بوون لەبەر ئەوەی لەیەكەم ڕۆژەوە دەرگایان بۆ فاشیستەكان خستە سەر پشت و زۆرترین یارمەتیان پێشكەشكردن فرانكۆش خەونی بەكۆمارێكی هاوشێوەی ئیتالیا دەدیت، لە سیاسەتەكانیشیدا پشتی بەقوتابخانەی فاشیستی ئیتاڵی بەستبوو.
سەرچاوەكان :
1ـ ئەرسەلان عەبدوڵڵا، جەنگی ناوەخۆی ئیسپانیا.
2ـ سامان حسین ئەحمەد، زلهێزەكان لەجەنگی یەكەمی جیهانیەوە تاكۆتای جەنگی سارد 1914_1991.
3ـ سامان عوسمان برادۆستی، زلهێزەكانی سەدەی بیست و یەك، بەركەوتنی ئایدیا سیاسیەكان تا كۆتای تاك جەمسەری ئەمریكا.
4ـ عبدالعزیز سلێمان نەوار، عبدالمجید نەع نەعی، مێژووی هاوچەرخی ئەوڕووپا لەشۆرشی فەرەنسی تا جەنگی دووەمی جیهانی.
5ـ علی صبح، سیاسەتی نێودەوڵەتی لەنێوان هەردوو جەنگی جیهانی 1914_1939.
6ـ ه.ا،ل، فیشەر، مێژووی نوێی ئەوروپا 1789_ 1950.
7ـ فاچل حسن- كاچم هاشم نعیمە، التاریخ الاوربی الحدیپ 1815-1939.
8ـ عمر عبدالعزیز عمر، محمد علی القوزی، دراسان فی تاریخ الاوروبا الحدیپ والمعاصر 1815_1950.
