ئامادەكردنی : داستان جەمال عەبدوڵڵا
ناوڕۆین یەكێكە لە گوندە دێرینەكانی كوردستان، لەڕووی كارگێڕییەوە سەر بە ناحیەی دیانایە لە ئیدارەی سەربەخۆی سۆران.
بەپێی ئەو زانیارییانەی كە بەدەست هاتوون گوندەكە مێژوویەكی كۆنی هەیە و دەگەڕێتەوە بۆ (150_200) ساڵ پێش ئێستا واتا لەو كاتەوە خەڵكی تێدا ژیاوە.
بۆ وەرگرتنی زانیاری سەبارەت بەم بابەتە هەوڵمان داوە چاوپێكەوتن لەگەڵ چەند كەسایەتییەكی گوندەكە ئەنجام بدەین لەوانە (بەڕێز حاجی شەهاب) كە یەكێكە لە كەسایەتی دیار و دانیشتووی گوندەكە، بەپێی بیر و ئەزموونی خۆی چەند زانیارییەكی گرنگی سەبارەت بە مێژووی گوندەكە بۆ باس كردین، سەبارەت بەناوی گوندەكە بە گوێڕەی قسەكانی ناوبراو ناوەكەی لەوەوە هاتووە كە چەند ڕێگایەكی جیاواز بەناو گوندەكە تێپەڕ دەبن و بەهۆی ئەمەوە بە (ناوڕێ ) یاخود (ناوڕۆین) ناوی دەركردووە.
لە كۆندا گوندەكە سەر بە میرنشینی سۆران بووە و (پاشای گەورە) سەرپەرشتی ناوچەكەی كردووە، ناوبراو ئاماژەی بەوەش دا كە پێش ساڵی (1920) ز بە دیاری كراویش لە دوای جەنگی یەكەمی جیهانی، ژیان لە ناوچەكەدا هەبووە و ئینگلیزەكان لەو سەردەمەدا هاتوونەتە ناوڕۆین.
ڕووسەكان لە ڕووداوەكانی جەنگی یەكەمی جیهانی هێرش دەكەنە سەر ڕواندز و ناوچەكە، باس لەوە دەكرێت ناوڕۆینیش لەو هێرشە بێبەش نەبووە كە لە ساڵی (1917) ز ڕووسەكان هاتوون و كوشتار و كاولكارییەكی زۆریان لەگەڵ خۆیان دا كردووە و ئەوەی دەستیان كەوتووە لە خواردن، خواردوویانە و ئەوەی تریشیان بەتاڵان بردووە، بەم هۆیەوە گرانییەكی زۆر دروست بووە.
بەگوێرەی زانیارییەكان لە كۆندا، جولەكەكانیش لە ناوچەكە هەبوونە لە دەوروبەری ساڵی (1915) ز بەرەو سەر لەوكاتەدا جووەكان چەند پیشەیەكیان هەبووە لەوانەش پیشەی بەرهەمهێنانی (خوێ) یان هەبووە، خەڵكی گوندەكەش زیاتر بە بەخێوكردنی مەڕ و ماڵات و ئاژەڵدارییەوە، خەریكبوون ئەوان شیریان داوە بە جووەكان وە لە بەرامبەردا ئەوانیش خوێیان پێداون، واتە ئاڵوگۆڕ لە نێوانیان دروست بووە، ڕەنگە كاریگەری لەسەر گواستنەوەی شارستانیەتیش هەبووبێت.
حاجی خەلیل بەگ هاووڵاتیی گوندەكەیە و باپیری ناوبراو كە ناوی (عەبدولڕەحمان حوسێن بەگ)ە لە گوندی بادیلیان بووە كەسێكی دەوڵەمەند و خانەدان بووە لەو كاتەدا خاوەن مەڕ و ماڵاتێكی زۆر بووە خەڵكی بردووەتە لای خۆی و زەوی پێداون بۆ ئەوەی خانوو بۆ خۆیان دروست بكەن و لە بەرامبەردا ئەوانیش گەنمیان پێداوە.
دواتر بەهۆی زۆری مەڕ و و ماڵاتەكەی ڕوو لە ناوچەی ناوڕۆین دەكات و لەوێ نیشتەجێ دەبێت، عەبدولڕەحمان حوسێن بەهۆی ئەوەی كەسایەتییەكی دیار و خانەدانی ئەو سەردەمە بووە ئاغایەتی دەكات.
حاجی خەلیل ئاماژەی بەوەدا جارێكیان كە تەڕحیل كراون چوونەتە ناحیەی عامڕیە نزیكەی (50_60) ماڵ بوونە لەوێ بەڵام ڕێگریان لێ كراوە بە زمانی كوردی بخوێنن پێیان گوتراوە نابێت جلی كوردیش بپۆشن و سیمای كوردایەتییان پێوە دیار بێت، تەنانەت گوتوویانە جلی كوردی مەپۆشن لەبەرامبەردا پارەتان پێ دەدەین.
بەپێی قسەی ناوبراو ئەوان خاوەن تاپۆی سەردەمی عوسمانییەكانن كە مۆری لیرەی لە سەرە دەگەڕێتەوە سەردەمی عوسمانییەكان وە لەو سەردەمەدا ناوڕۆین لەژێر دەستی توركەكان بووە.
بە گوێڕەی زانیارییەكان گوندەكە پێگەیەكی گرنگی پێشمەرگە بووە بە تایبەت لە سەردەمی شۆڕشی ئەیلوولی ساڵی (1961)ز بە سەرۆكایەتی مەلا مستەفای بارزانی نەمر، بەم هۆیەوە خەڵكەكە چەندین جار دووچاری زەحمەتی بۆردوومان كردن هاتوون و هەروەها خەڵكی گوندەكە ڕۆڵێكی گرنگییان هەبووە لە هاوكاری كردنی پێشمەرگە لەو قۆناغەدا.
لە جەنگی عێراق و ئێرانیش دا كە لە ساڵانی(1980_1988)ز ڕوویدا خەڵكی گوندی ناوڕۆین دووچاری ڕاگوازتن دەبن لەلایەن ڕژێمی ئەوكاتی عێراق بەتایبەتیش لە ساڵی (1985)ز لە كەمپە زۆرەملێیەكانی (دیانا) نیشتەجێ دەكرێن.
هەروەها گوندەكە چەند جارێك تووشی كاولكاری هاتووە و زیانێكی مادی و گیانی زۆری بەركەوتووە، فڕۆكە جەنگییەكانی عێراق چەند جارێك بۆردوومانیان كردووە بەم هۆیەشەوە سێ جار گوندەكە سووتاوە و چۆڵ كراوە دووبارە ئاوەدان كراوەتەوە، بۆ نموونە لە ساڵی (1967)ز بەهۆی شەڕ و ململانێی نێوان ڕژێمی عێراق و هێزەكانی پێشمەرگە سووتاوە و دواتر ئاوەدان كراوەتەوە، هەروەها لە ساڵی (1974)ز دووبارە سووتاوە بە هۆی بۆردوومانی فڕۆكە و ململانێكان بەم هۆیەوە چۆڵ كراوە بەشێكی خەڵكەكە ڕوویان لە ناوچە سنوورییەكانی عێراق و ئێران كردووە وەلێ بەتەواوەتی نەچوونەتە نێو خاكی ئێران وە لە 25/تشرینی یەكەمی 1991ز گوندەكە ڕاگوازراوە بۆ كۆمەڵگای زۆرەملێی (دیانا).
شایەنی باسە پاشماوەی ڕژێمی بەعس تا ئێستاش لە ناوچەكە ماوە و چیا و گردەكانی دەوروبەری گوندەكە مین ڕێژ كراون و چەندین كەس بەم هۆیەوە گیانیان لەدەست داوە و كەمئەندام بوون، تا ئێستاش كاریگەری و زیانەكانی بەسەر گوندەكە كۆتای نەهاتووە.
سەبارەت بە شەڕی ناوخۆ گوندی ناوڕۆین بەشدار نەبووە لەم شەڕە بە حوكمی ئەوەی خەریكی كشتوكاڵ و ئاژەڵداری بوونە خۆیان تێكەڵ بەم ڕووداوانە نەكردووە.
خەڵكی گوندەكە بە ئەسڵ خەڵكی گوندی هەسنانن بەلام لە هەسنان ئەو شوێنەی ئەوان لێی نیشتەجێ بوونە خاكەكەی پتەو نەبووە بەم هۆیەوە لە ناو چووە و خراپ بووە، هەر بۆیە بەیەكجاری دەچنە ناوڕۆین و نیشتەجێی ئەوێ دەبن، بەر لەوەی بێنە ئەم ناوچانە لە دەشت بوونە واتە ناودەشتین گوندەكە تێكەڵاوە لە هەر دوو عەشیرەتی باڵەكایەتی و برادۆستی.
سەبارەت بە ئاستی خوێندەواری لە گوندەكەدا بەرزە نزیكی %60 خەڵكەكە خوێندەوارن، لە ئێستادا بەشێكیان بە كاری كشتوكاڵی خەریكن و بەشێكی تریان فەرمانبەری حوكمەتن، نزیكەی 30 ماڵ لەوێدا دەژین لە ئێستادا ژمارەی دانیشووانی 150 كەس دەبێت.
ڕێژەی سەوزایی ناوڕۆین دەوڵەمەندە بە سەوزایی خۆڕسك دەتوانین بڵێین %90 سەوزایی خۆڕسكە و %10 ڕەزو باخی دەستكردە. ئەم گوندە دوو گۆڕستانی لێیە یەكێكیان گۆڕستانی (ژێری) پێدەوترێت ئەم گۆڕستانە زۆر كۆنە مێژوویەكی كۆنی هەیە و كەوتۆتە سەر ڕێگای كاروانچیەكان ئەو مردوانەی لەم گۆڕستانەدان خەڵكی غیری گوندەكەشی تێدایە، گۆڕستانێكی تر كە هەر بەناوی گوندەكەوەیە (ناوڕۆین) ئەوەیان زۆر كۆن نیەو تایبەتە بە خەڵكی گوندەكە. ساڵی (1978) ز كارەبای حوكمی بۆ گوندەكە چووە.
ئاوی خواردنەوەی گوندەكە لە سێ پرۆژە پێكهاتووە لەوانە كانی (گیرە) كە دوو پرۆژەی لەسەر دروست كراوە و %90 ئاوی گوندەكەی دابین كردووە، هەروەها كانی (پیرەخواز) بەهەمان شێوە ئەویش پرۆژەیەكی لەسەر دروست كراوە بەڵام زیاتر زستانان سوود لەم كانییە دەبینن چونكە هاوینان كەم دەبێت، جگە لەوانەش چەند كانییەكی تری لێیە لەوانە( كانی سۆرگ_ كانی شلێرا_كانی حەسیر).
لەڕووی ڕێگە و بانەوەش خزمەت گوزارەیەكی ئەوتۆی بۆ نەچووە، بەڵام ڕێگایەكی كۆنی هەیە كە لە سەردەمی ڕژێمی بەعس دروست كراوە بە گوندی ناوڕۆین تێ دەپەڕێت لە گەرووی (ئۆمەر ئاغا) دەست پێ دەكات تاكوو گەروو (بێش) و ساڵی 2014ز نۆژەن كراوەتەوە.
وە لە ئێستادا ژیان لە گوندەكەدا هەیە و ئاوەدانە.
سەرچاوەكان:
١- (شەهاب ڕەزاق مووسا)، چاوپێكەوتن، 17/9/2024، گوندی ناوڕۆین.
٢- حاجی خەلیل بەگ عەبدولڕەحمان حوسێن بەگ ، چاوپێكەوتن، 17/9/2024، گوندی ناوڕۆین.
٣- (وسوو حەمەد مووسا)، چاوپێكەوتن، 17/9/2024، گوندی ناوڕۆین.
٤- جەلال ڕەسول موسا، چاوپێكەوتن، 17/9/2024، گوندی ناوڕۆین.
٥- سارا خاتوون عومەر مووسا، چاوپێكەتن، 17/9/2024، گوندی ناوڕۆین.
