ڕۆمی قەسیم عیسا
قوتابی قۆناغی چوارەم لە بەشی مێژوو، فاكەڵتی ئاداب، زانكۆی سۆران
بە درێژایی مێژووی جیهان چەندین ڕووداوی گرنگی بە خۆییەوە بینیوە، لەناویاندا جەنگی یەكەمی جیهانی بوو، كە لە نێوان ساڵانی ١٩١٤ – ١٩١٨ز ڕوویدا، لەم جەنگەدا جیهان دابەشی دوو بەرەی سەرەكی بوو، پێیان دەگوترا بەرەی هاوپەیمانان و بەرەی دەوڵەتانی ناوەند. ویلایەتە یەكگرتووەكان لە سەرەتای جەنگ هەڵوێستی بێلایەنی وەرگرت، ئەوەی یارمەتیشی دا ئەوە بوو كە پێشتر هاوپەیمانی لەگەڵ لایەنە شەڕكەرەكان نەبوو.
كاتێك جەنگی یەكەمی جیهانی دەستی پێ كرد، سەرۆكی ئەمریكای ئەوكات (ودرو ویڵسن) بێلایەنی ئەمریكای ڕاگەیاند لەو جەنگە، ئەمەش بۆ كۆمەڵێك هۆكار دەگەڕێتەوە، لە گرنگترین هۆكارەكانیش، ئەمریكا بەپێی پرەنسیپەكانی مۆنڕۆی ١٨٢٣ز ڕاگەیاند بوو كە ئەمریكا دەست لە كاروباری وڵاتانی تر وەرنەدات و هیچ وڵاتێكیش دەست لە كاروباری ئەو وەرنەدات. جیا لەوەش ئەمریكا دەیویست بەرژەوەندییە ئابوورییەكانی خۆی بپارێزێت و برەویان پێ بدات، چونكە لەو كاتەدا پیشەسازی وڵاتانی ئەورووپی بە تەواوی بۆ جەنگ تەرخان كرابوو، بەرهەمەكانی ئەمریكاش تا دەهات زیاتر بازاڕەكانی ئەورووپای كۆنترۆڵ دەكرد و ئەمریكییەكانیش زیاتر دەیانویست ئەم دۆخە بپارێزن، جگە لەوەی ئەمریكا بووە سەرچاوەیەكی سەرەكی بەخشینی قەرز بە وڵاتان، بۆیە نەیدەویست قەرزەكانی بفەوتێت بە چوونی بۆ بەرەیەك لە جەنگ، لە ساڵی ١٩١٦ز ویڵسن، كە هەڵمەتەكانی هەڵبژاردنی سەرۆكایەتی بۆ جاری دووەم لەژێر دروشمی ( ئاشتی، گەشەكردن، پێشكەوتن) دەستپێكردووە، جەختی لەسەر پرەنسیپی بێلایەنی لە جەنگدا كرد. بەڵام لە پڕ ئەم سیاسەتەی ئەمریكا لە بێلایەنییەوە گۆڕا و لە ساڵی ١٩١٧ز چووە جەنگەوە، فاكتەری سەرەكیش لووتبەرزی و سەرەڕۆی ئەڵمانییەكان بوو، وای لێ كردبوون بێباكانە هەڵەی سیاسی گەورە بەرامبەر ئەمریكا ئەنجام بدەن، ئەوە بوو لە ٢٤ی مارتی ١٩١٦ز یەكێك لە ژێر دەریایییە ئەڵمانییەكان كەشتییەكی نەفەر هەڵگری ئەمریكی نوقمی دەریا كرد، ئەمەش وای لە سەرۆكی ئەمریكا كرد یاداشتێكی ناڕەزایی ئاراستەی ئەڵمانیا بكات، بەڵام ئەڵمانیا لە سەركێشییەكانی بەردەوام بوو، بۆیە لە ٣ی شوباتی ١٩١٧ز سەرۆكی ئەمریكا پەیوەندییە دیپلۆماسییەكانی لەگەڵ ئەڵمانیا پچڕاند، لە ئەنجامی نقومبوونی پێنج كەشتی ئەمریكا لەلایەن ژێر دەریای ئەڵمانییەكان، ویڵسن لە ٢ی نیسانی ١٩١٧ز داوای لە كۆنگرێس كرد جەنگ لە دژی ئەڵمانیا ڕابگەیەنێت، سەرەنجام لە ٦ی نیساندا كۆنگرێس بەفەرمی جەنگی لە دژی ئەڵمانیا ڕاگەیاند، بەم شێوەیە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا هاتە ناو جەنگی یەكەمی جیهانی.
لە هاوینی ١٩١٨ز دا كاتێك لەشكری ئەڵمانیا لە پاشەكشە دابوو، فەرماندەكانی ئەڵمانیا پەیوەندییان بە سەرۆك ویڵسن كرد بۆ داواكردنی دانوستانی ئاشتی لەسەر بناغەی چواردە بنەماكە، بەڵام ویڵسن پێی ڕاگەیاندن كە هاوپەیمانەكانی پێی ڕازی نابن، مەگەر ئەڵمانیا بەبێ مەرج خۆی بەدەستەوە بدات. سەرەنجام ئەڵمانییەكان كە زانیان بەردەوام بوونیان لە جەنگ چیتر لە بەرژەوەندی ئەواندا نییە، بۆیە لە ١١ی تشرینی دووەمی ١٩١٨ز بە مەرجە قورسەكانی خۆبەدەستەوەدان ڕازی بوون و كۆتایی بە جەنگی یەكەمی جیهانی هات.
لە كۆتاییدا ئەوەی شایەنی ئاماژە پێكردنە بەشداری ئەمریكا لە جەنگی یەكەمی جیهانیدا وای كرد جەنگەكە لە بەرژەوەندی وڵاتانی هاوپەیمان كۆتایی بێ. بەڵام ئەو بەشدارییەی ئەمریكا لەم جەنگەدا وای كرد بە تەواوی ئەو وڵاتەی لە كاروباری سیاسی جیهان تێوەگلان و لێرە بە دواوە ویلایەتە یەكگرتووەكان وەك زلهێزێكی سەرەكی لەناو سەرجەم وڵاتاندا ناسراو ڕۆڵی ئەویش لە دەستتێوەردان لە كاروباری جیهاندا وەكوو هێزێكی سەرەكی داتە بەرچاو.
سەرچاوەكان :
١- مێژووی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا لە دەستپێكەوە تا كۆتایی جەنگی دووەمی جیهانی، د.سەعدی عوسمان هەروتی، چاپی دووەمی ٢٠٢١ ز.
٢- زلهێزەكان لە جەنگی یەكەمی جیهانییەوە تا كۆتایی جەنگی سارد، سامان حوسێن ئەحمەد، چاپی یەكەمی ٢٠١٢ ز.
٣- مێژووی نوێ و هاوچەرخی ئەمریكا، د.ئەحمەد خەلیل مەحموود، وەرگێڕانی: د.بورهان حاتەم گۆمەتاڵی – م.توانا ڕەشید كەریم، ٢٠٢٢ز.
٤- مێژووی ئەمریكا لە كۆنەوە تا ئەمڕۆ، د.ئاراس فەریق زەینەڵ، چاپی دووەمی ٢٠١١ز.
