شۆڕشی بيست لە عێڕاق

علی عوسمان
قوتابی زانكۆی سۆران /قۆناغی چوارەم ـ بەشی مێژوو

شۆڕش چیە ؟ شۆڕش بریتییە لە گۆڕانێكی سیاسی ئاڵۆز كە تێیدا دەسەڵاتی زاڵ بە هەندێ هۆكار هێز و دەسەڵاتی هێز لە دەست دەدا، هەروەها گرووپگەلێكی سیاسی و كۆمەڵایەتی خەبات دەكەن تا دەسەڵاتی سیاسی لە دەست حكوومەت دەربێنن، ئەو خەباتە هەندێ كاتی دەوێ تا لە ئاكامدا ڕێكخراو و هێزە سیاسیە بەرهەڵستكارەكان جێگەی دەسەڵاتی پێشوو بگرنەوە. شۆڕشەكان كاتێك لەدایك دەبن كە كەشوهەوای كۆمەڵایەتی لە وڵاتێكدا دەگۆڕێت و سیستەمی سیاسی كاردانەوەی هاوشێوەی نەبێت.شۆڕشەكان ئامرازی گۆڕانكارین و زۆرجاریش هەوڵێكە بۆ بەرەوپێشبردنی یەكسانی و بەرەنگاربوونەوەی ستەمكاری.
شۆڕشی سالی 1920 كە لەبنەڕەتدا لەدژی بەردەوامی دەسەڵاتی بیانی بەرپابوو نمونە(بەریتانیا) كە لەدوای حكومەتی كاتی لە عێڕاق وردە وردە گۆرانكاری لەسیاسەتی بەریتانیا دەركەوت،بڵێسەی شۆڕشەكە بەهۆی ئەو ڕاكەیاندنەوە هەڵگیرسا كە لە نیسانی 1920دا بڵاوكرایەوە و تیادا هاتبوو كە ئەو كۆنگرەیە لە (سان ڕیمۆ) بەسترا ئینتیدابی عێڕاقی بە بەریتانیا سپاردبوو،بەر هەلستكردنی بەریتانیەكان دەمێك بوو لەنێو كۆمەڵگەی عێراقیەكاندا لەناوەوە و دەرەوەی عێراق پەرەی سەندبوو.
لەناو عێراقدا هەستی دژ بە بەریتانیا تەشەنەی كرد و لەڵایەن نیشتمان پەروەرانەوە لەبەغدا،سەركردە ئاینیە شیعەكان لەشارە پیرۆزەكاندا ورووژێنرا،شۆڕشەكە كاتێك پەرەی سەند كە زۆرینەی شیعە لە ناوەڕاست و خوارەوەی فوراتدا بڵاوبووەوە .
داگیركاریی بەریتانیا بۆ سەر عێراق هەوڵیدا بیكاتە مۆدێلێكی هیندی (بە هیندیكردنی) بۆ ئەوەی وەك كۆلۆنالێك بۆ تاجی بەریتانیا بیخاتە پاڵ، مامەڵەی خراپ لەگەڵ ئینگلیزەكان گەیشتبووە لوتكە و لە بەرامبەردا ڕۆحی نیشتمانپەروەری لەناو خەڵكدا بڵاوبووەوە لە عێراق، و كردەوەی بەرخۆدان لێرە و لەوێ سەریهەڵدا و كەشوهەوا بەس گرژ بوو و تەنها ئەوەی كەم بوو ئەم دیمەنە بوو، كردارێك كە فیوزی شۆڕشێكی جەماوەری بەربڵاو دەگڕێنێتەوە، شۆڕشی عێراقی كە سەریهەڵدا لە ٣٠ی حوزەیرانی ١٩٢٠ بوو كە ناوی شۆڕشی بیستەم بوو و زۆربەی شارەكانی عێراقی لەخۆگرتبوو بۆ بەرەنگاربوونەوەی نفوزی بەریتانیا، هۆكاری ڕاستەوخۆی هەڵگیرسانی شۆڕشەكە دەستگیركردنی یەكێك لە شێخەكانی عەشیرەت بوو لەلایەن پارێزگاری ئینگلیزەوە، لێگمان، لە ڕومەیتا، بە دەستگیركردنی یەكێك لە شێخەكانی عەشیرەت، شێخ داری بن مەحمود (شێخی خێڵی زەوبە) لە هۆزی شەممار، ئەمەش بووە هۆی ئەوەی پیاوەكانی بە زۆر بچنە ناو كۆشكی حكومەتەوە، شێخەكەیان ئازاد بكەن، پاسەوانەكان بكوژن، لەناوبردنی… هێڵی ئاسنی ڕومایتا و كۆنترۆڵكردنی هەندێك شار و زیانگەیاندن بە هێزەكانی بەریتانیا لەو ناوچانە. بەمجۆرە شۆڕشەكە بە هەموو پارێزگاكانی بەغدا و كەربەلا و بابل و نەجەف و دیالە و موسڵیشەوە تەشەنەی كرد، بە میرنشینە كوردییەكان و میرنشینەكانی دیكەشەوە، شۆڕشەكە نزیكەی شەش مانگی خایاند، لەو ماوەیەدا هێزەكانی بەریتانیا زیانێكی زۆری مرۆیییان بەركەوت كە دەكاتە نزیكەی دوو هەزار پێنج سەد كەس كوژران و بریندار بوون و زیانی موڵك و ماڵی لە چل ملیۆن لیرە تێپەڕاند، شۆڕش هاودەنگی و پێگەیشتنی سیاسی و ئامادەیی سەربازیی لای عێراقییەكان دەرخست، بەڵام لەو سەردەمەدا ئەوەی كاریگەری لەسەر ئەم شۆڕشە هەبوو، نەبوونی سەركردایەتییەكی یەكگرتوو بوو بۆی ، كە بووە هۆی ئەوەی عێراقییەكان لە هەمان كاتدا شۆڕشەكە ئەنجام نەدەن، ئەمەش بووە هۆی ڕوودانی هەڵەی تاكەكەسی، لە ئەنجامی ڕەخنەی سیاسەتمەدارانی بەریتانیا لە ئەنجومەنی كۆمۆنەكانی بەریتانیا لە سیاسەتی بەریتانیا لە عێراق، حكومەتی بەریتانیا بڕیاریدا بۆ ئەوەی بە شێوەیەكی ناڕاستەوخۆ حوكمڕانی عێراق بكات، و ئەوەش بە دامەزراندنی حكومەتێكی نیشتمانی تێیدا، كە پێی دەگوترا حوكمڕانی ڕەسەن لە عێراق، بە پێكهێنانی یەكەم حكومەتی نیشتمانی كاتی بە سەرۆكایەتی عەبدولڕەحمان ئەلنەقیب ، و نوێنەرایەتی خێڵەكی وڵاتەكە، هەروەك چۆن ئێستا لەژێر داگیركاری ئەمریكادا بۆ سەر عێراق ڕوودەدات، تەنها ئەوە نەبێت كە داگیركاری بەریتانیا ڕاوێژكارێكی ئینگلیزی لەلای هەر وەزیرێك داناوە، بەریتانیا خواستی خۆی بۆ دامەزراندنی دەسەڵاتی پاشایەتی عێراق ڕاگەیاند و شازادە فەیسەڵ بن شەریف حوسێنی كاندید كرد دوای… ڕۆشتنی لە سوریا. شازادە فەیسەڵ وەك پاشای عێراق هەڵبژێردرا، دوای ئەنجامدانی ڕیفراندۆمێكی جەماوەری لە ٢٣ی ئابی ١٩٢١ تاجی سەری دانرا، كە ئەنجامەكەی ٩٦٪ پشتیوانی فەیسەڵ بوو،هۆكارەكانی سەرهەڵدانی چین؟
شۆڕشی ساڵی 1920 یەكێك بوو لە شۆڕشە گرنگەكانی دژ بە هێزەكانی بەریتانیا لە عێراق و چەندین هۆكاری لە پشت سەرهەڵدانییەوە هەبوو، دیارترینیان خراپی بەڕێوەبردنی و دەسەڵاەتی بەریتانیا و ئارەزوومەندانە بوو لە بەڕێوەبردنی وڵاتدا، هەروەها ئەو باجە قورس و بارگرانیەی خستە سەر گەلی عێراق.

ئەنجامەكانی شۆڕشی 1920:
١-ئەم شۆڕشە زیانی نزیكەی چوار سەد كوژراو و نزیكەی چل ملیۆن پاوەنی ئیستەرلینی لەبەریتانیادا.
٢-هەڵچوونەكانی خەڵكی عێراق زۆر لەو كارو كردەوانەی تێكدا لەماوەی پێنج ساڵی پێشوو كرابوون،خەریك بوو بەتەواوی پێگەی بەریتانیا تێك بشكێت.
٣-هەرچەندە ئەم شۆڕشە سەربەخۆیی بۆ عێراق دەستەبەر نەكرد و دەسەڵاتی عێراقیەكانی بە تەواوی نەگێرایەوە.
٤- لەم شۆڕشەدا ڕەتی سیاسەتی ئیدارەی هیندیدا و سەركەوت،جەختی لەسەر بەشداری كردن عێراقیەكان كردەوە لە حكومەتی نیشتمانی .
٤- دامەزراندنی حكومەتێكی كاتی لە عێڕاق بەسەرۆكایەتی سەركردەی عەرەبی و ئەنجومەنی دەوڵەت.

سەرچاوەكان :
١- مێژووی نوێی عێراق، فیبی مار ، 2011،چاپخانەی ڕۆژهەڵات ؛هەوڵێر.
٢- چەند ڵاپەرەیەك لە مێژووی عێراق، چارلز تریب،2013،چاپخانەی ڕۆژهەڵات ؛هەولێر.
۳_ چەند لاپەڕەیەك لە مێژووی نوێ و هاوچەرخی عێراق ـ ئەحمەد حەمەدئەمین