ڕۆڵی كوردە فەیلییەكان لە ساڵی ١٩٢٤-١٩٨٨

سوهام عەبدوڵڵا حەسەن
قوتابى زانكۆی سۆران / فاكه‌ڵتی ئاداب ـ به‌شى مێژوو

كوردە فەیلییەكان بەشێكی گرنگ لە مێژووی كونی كورد پێك دەهێنێت. ڕەچەڵەكیان دەگەڕێتەوە بۆ سەر لولوبی و گوتی و ئیلامییەكان (كە زۆربەیان نیشتەجێ كێوەكانی پێشكوی زنجیرە چیای زاگرۆس، كە چەندین بیروڕای سەبارەت بە دەستەواژەی كوردە فەیلییەكان هەیە، د. ئیسماعیل قوماندار پێشگری ئەم بیروبۆچوونە دەكات دەڵێت كە سەرەتایی دەركەوتنی زاراوەی فەیلی سەدەی ١٦ بووە، لە ڕووی ئایینی مەزهەبی شیعەی ١٢ ئیمام بوو پەیڕەو دەكەن ، كوردە .فەیلییەكان ڕۆڵێكی گرنگی لە ساڵانی ١٩٢٤ – ١٩٨٨ هەبووە .
دەستپێكی سەدەی نۆزدە زیاتر ئاراستەی كۆچی هۆزەكان بوو كە تا قووڵایی بەغدا نیشتەجێ بوون، لەگەڵ دروستبوونی دەوڵەتی عێراق كە نیشتەجێ پارێزگای بەعقوبە بوون، سەرەتایی كێشەی فەیلییەكان دەگەڕێتەوە بۆ دامەزراندنی عێراق كە لە دوای جەنگی جیهانی یەكەم كە بە پێ ڕێككەوتننامەی سایكس بیكو ، دەست كرد بە یەكەمین بڕیاری یاسای بۆ هاووڵاتییانی عێراق كە یاسای ژمارە (٤٢) لە ساڵی (١٩٢٤) . كە عێراق بوو بە بەیعەی عوسمانی كە بە هاووڵاتی پلە یەك هەژمار دەكران ،بەیعەی ئێرانییەكان بە پلە دوو تەماشا دەكران. كە كوردە فەیلییەكان بە خالەنەی ئێرانییەكان دانراون. كە سەرەڕای ئەوە كە كوردە فەیلییەكان هاووڵاتی پلە دوو بوون بەڵام لە دامەزراندنی ئابووری عێراق ڕۆڵی بەرچاویان هەبووە.
سەرەتای دروستبوونی دەوڵەتی عێراق كە ڕۆڵی لە لایەنی سیاسی عێراق هەبووە هەروەها كوردە فەیلییەكان لە شۆڕشی ڕزگاریخوازی كوردەكان و دامەزراندنی پارتی دیموكراتی كوردستان لە ساڵی (١٩٤٦) ڕۆڵێكی بەرچاویان هەبووە،هەروەها كوردە فەیلییەكان هەر لە دروستكردنی یەكێتیی نیشتمانی كوردستانی لە ساڵی ١٩٧٥ ڕۆڵێكی بەرچاویان هەبووە .
كە سەرۆكایەتی یەكێتی ئافرەتان و یەكێتی قوتابییان و یەكێتی لاوان و لەگەڵ سكرتێری پارتی دیموكراتی كوردستان كە كوردە فەیلییەكان بوون، پێش ئاداری ١٩٧٥ هەروەها كوردە فەیلییەكان لە بواری هونەری ڕۆڵێكی گرنگی لە سەر عێراق هەبووە ،كە بەهۆی .مۆسیقای عوود. لەیلا قاسم چالاكوانێكی كوردی فەیلی بوو، یەكێكە لە ئافرەتە شۆڕشگێڕەكانی كورد، یەكەم ئافرەتی كوردە لەسەر سیاسەت لە سێدارە درابێت، لەیلا قاسم لە تەمەنی ١٨ ساڵیدا لە ساڵی ١٩٧٠ دا لە ڕێگای سەلامی برا گەورەیەوە لەگەڵ بزووتنەوەی سیاسی نەتەوەكەی ئاشنا دەبێت و دەبێت بە ئەندامی پارتی دیموكراتی كوردستان، لەنێو ڕیزەكانی یەكێتی قوتابییانی كوردستان خەبات و تێكۆشانی دەست پێ دەكات، كە لەیلا قاسم ئەوە دەردەخات كە ئافرەتیش دەتوانێت تێكۆشان بكات بۆ نەتەوەكەی .لە سەرەتای ساڵی لەیلا قاسم هاوڕێكەی جەواد ١٩٧٤بەیەكەوە لێكۆڵینەوەیەكی زانستییان لەسەر كۆمەڵگەی كورد ئەنجام دابوو و لە دەرفەتێك دەگەڕان كە بڵاوی بكەنەوە. بەڵام، بەهۆی تێكچوونی گفتوگۆكانی نێوان سەركردایەتی كورد و ڕژێمی عێراق و دەستپێكردنەوەی شەڕ، لە دواتریشدا گیرانی لەیلا قاسم و جەواد و هاوڕێكانی تریان كاتژمێر ٧ی سەرلەبەیانی ڕۆژی ١٩٧٤-٥-١٢ لەیلا قاسم و هەر چوار هاوڕێكەی .لەسێدارەدران
كوردە فەیلییەكان لە لایەن ڕژێمی بەعس جینۆساید كراون ، كە ئەمەش بەهۆی چەند فاكتەرێك بووە.
فاكتەری نەتەوەی:- كە ئەو هۆكارە ئەوەیە كە كاتێك لە دوای ساڵی ١٩٢٤ كوردە فەیلییەكان بە عروبیەی ئێران هەژمار كران ، كە لە دوای ئەوە كوردە فەیلییەكان دیپۆرت كران بۆ ئێران ، كە لەسەر ماڵ و .ناوچەكەیان دەركران فاكتەری سیاسی:- كە ناوچەكانی كوردە فەیلییەكان لە عێراقدا هاوسنووری ئێران بووە ، كە زۆربەی سەردەمی مێژوویدا پەیوەندی ئەم دوو وڵاتە خراپ بووە كە كاریگەری خستووتە .سەر كوردە فەیلییەكان
فاكتەری ئایینی:- كە جیاوازی مەزهەبی كە كوردە فەیلییەكان شیعە بوون.فاكتەری ئابووری:- كوردە فەیلییەكان پێگەیەكی گەورە و گرنگی ئابووری هەبووە ، هەروەها كوردە فەیلییەكان ئاڵوگۆڕی بازرگانی كراوە لە نێوان هەر دوو وڵاتی عێراق و ئێران كە ئەمەش بەهۆی نزیكبوونیان لە سنووری ناوچەكە، هەروەها ناوچەی كوردە فەیلییەكان زۆر بە بایەخ بووینە لە لایەنی نەوت و كانزاكانی تر ، كە ئەمەش وای كردووە كە دەسەڵاتێكی جیا جیای عێراق بەتایبەتی ڕژێمی بەعس كە ئەم پێگەیە بە هەڕەشە و .مەترسی بۆ خۆیان زانیوە

جینۆسایدی كوردە فەیلییەكان لە ساڵی ١٩٨٠ بوو ،كە ئەنجوومەنی سەركردایەتی شۆڕش كە ژمارەی ( ٦٦٦ ) دەركرد بۆ لەناو بردنی تەواوی كوردە فەیلییەكان. بۆ لەناوبردنی كوردە فەیلییەكان چەند ڕێگایەكی گرتنە بەر وەك هەستان بە كوشتن و لە ناوبردنی كوردەكان و هەروەها زیندانە كردنی كوردە فەیلییەكان كە بە پێ تەمەنیان زیندانی دەكران.هەروەها تێكدانی شیرازەی خێزانی كوردە فەیلییەكان كە سەددام حسێن پارە بەو كەسانە دەدا كەلە كوردە فەیلییەكان جیا ببنەوە. هەستان بە دەست گرتن بەسەر سەروەت و سامان .و ماڵ و موڵكی كوردە فەیلییەكان. كە ژمارەی زۆری لە كوردە فەیلییەكان كوشت و بێ سەر و شوێن كردن.
كوردە فەیلییەكان كە خاوەن مێژوویەكی كونن ،سەرەڕای ئەوەی كە تووشی چەندین كێشە بووینەوە توانیانە كە بەشداریی باشی سیاسی بكەن ،هەروەها كەسانی چالاكوانانی لە نێوان كوردە فەیلییەكان دەركەوتووە كوردە فەیلییەكان كەسانی بە توانا بوونە لە ڕووی بازرگانی كە ڕۆڵی بەرچاویان لە دامەزراندنی بناغەی ئابووریی عێراق هەبووە ،هەروەها كوردە فەیلییەكان بەهۆی نەتەوە و ئایینیان تووشی جینۆساید بوونەوە كە ژمارەیەكی زۆری لێ كوژران ،كوردە فەیلییەكان لە شۆرشی ئازادیخوازی كوردیش ڕۆڵی .بەرچاویان هەبووە.

سەرچاوەكان :

• (جینۆسایدی كوردی فەیلی) توێژینەوە پ.ی.د.سالم جاسم حاجی هاوكارەكانی، توێژینەوەكانی كۆنفرانسی زانستی نێودەوڵەتیی جینۆسایدی گەلی كوردستان، هەولێر24/5/2024 .
• عبد الجليل فيلي،اللور الكورد الفيليون في الماضي والحاضر،١٩٩٩ز
• نجم سلمان مهدي الفيلي،الفيليون،ر.جرجيس فتح الله،الطبعة الثانية ٢٠٠٩

سەرچاوەكانی ئینتەرنێت :

• د. بُرهـان شـاوي،20/10/2024
• ://zagrosnews.net/ar/opinions/42604#
• ئیسماعیل عەبدوڵڵا ئەحمەد،20/10/2024
  https://pernus.org/show/179/detail
• صباح دارا،18/10/2024
  https://faylee.org/2007/706089.htm
• هەژیر هیوا،2024/10/15
  https://zaniary.com/blog/611a1db991a67#h4