رەیان معین باویل
قوتابی زانكۆی سۆران، قۆناغی چوارەم بەشی مێژوو
جەنگی یەكەمی جیهانی لە سەرەتاكانی سەدەی بیستەم، بە یەكێك لە گەورەترین رووداوە مێژوویەكانی جیهان دادەنرێت. كە دەتوانین بڵێن جیهان پێش ئەم رووداوە مرۆڤایەتی جەنگی بەم جۆرە فراوانە بەخۆیەوە نەدیتوە، ئەم جەنگە چەندین وڵات لە چەندین كیشوەر بەشداربوون، كە نوێترین جۆرەكانی چەكی تێدا بەكارهاتووە، كە ئەم جەنگەش لە ئابی ١٩١٤ دەستی پێكرد كە لە ئەنجامی كۆمەڵێك هۆكاری راستەوخۆ و ناراستەوخۆ ئەم جەنگە روویدا، وە تاساڵی ١٩١٨ بەردەوام بوو كە چەندین لێكەوتەی لە رووی سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتی لێكەوتەوە لە ولاتە بەشداربووەكان لەو وڵاتانەی كە بەژداریان لە جەنگەكە كردبوو بەتایبەتی وڵاتە بێلایەنەكان، كە ئێرانیش یەكێك بووە لەو وڵاتانەی كەبێلایەن بووە و بەژداری جەنگی نەكردووە بەڵام ئێرانیش یەكێك بووە لەو وڵاتانەی بەدەر نەبووە لەكاریگەریەكانی جەنگ لە رووی سیاسی و ئابووریەوە بارودۆخی تێكچووە.
تێكچوونی بارودۆخی ئێران لە رووی سیاسی و ئابوورییەوەهەرچەندە شۆڕشی دەستووری سەركەوتنی سنوورداربوو، بەڵام بووە هۆی لاوازی دەوڵەتی قاجاریی لە رووی سیاسی و كۆمەڵایەتیی. ئەحمەد شای قاجاری لە ساڵی ١٩١٤دانی بەڕێكەوتنە دۆستانەكەی نێوان بەریتانیا و روسیانا،كە بۆ ماوەی پێنج ساڵ بە شێوەیەكی نەهێنی درێژەی كێشا.ئەم ڕێكەوتنەش پەیوەست بوو بە دابەشكردنی ئێران لە نێوان هەردووك دەوڵەت. بەشێوەیەك كە رووسیا دەست بەسەر ناوچەی دەوڵەمەندی باكوور دا بگرێت و بەریتانیاش دەست بەسەر باشووریدا بگرێت.ڕێكەوتنەكە بۆ چەواشەكاری ناوچەكانی ناوەندی ئێرانی وەك ناوچەی بێلایەن ناساندبو،چونكە كاتێك هەردوو هاوپەیمانەكە رێكەوتنەكەیان نوێ كردەوە لەساڵی ١٩١٥. ئەم نوێبوونەوەیە لەپشتی دەوڵەتی قاجارییەوە، ناوچە بێلایەنەكانیشی لەنێوان ناوچەی نفوزی هەردوو هاوپەیمانەكەدا لە قەڵەمدابوو.وێرای ئەوەی ئێران لە ٢ی ئۆكتۆبەری ١٩١٤ دا بێلایەنی خۆی ڕاگەیاند. بەڵام وەك تەختی شەترەنجێكی لێهات كە هەریەكێك لە لایەنە شەڕكەرەكان خوازیاربوون دەسەڵاتی خۆیان بەسەر ئەملا و ئەملاكانی دا بسەپێنێت،ئەوەی ئەم ڕاستیەش دەسەلمێنێت ئەوەیە كە یەكەمین فیشەكەكانی جەنگی یەكەمی جیهانی لە ڕۆژهەڵاتی نزیك و لە ئێرانەوە تەقیون نەك لە دەریای رەش.
دەرئەنجامی شەڕی یەكەمی جیهانی و كاریگەری لەسەر ئێرانبەزاندنی بێ لایەنی ئێران كە خاكەكەی ببوو بە گۆڕەپانی شەڕ و ململانێی نێوان لایەنە شەڕكەرەكان، كە شوێنەواری مەترسیداری لە رووی ماددی و مرۆیی هێنا كایەوە.چەندین گوندی كاول كرد، رووبەرێكی زۆری زەوی و زاری كشتوكاڵی لێ فەوتاند، وە هەروەها كاری سوخرەی بەسەر ئێرانییەكاندا سەپاند، توانا و وزەی دارایی بۆ بەرژەوەندی و پێداویستی لایەنە شەڕكەرەكان تەرخان كرد. وە گرژیی كەوتە ناو بازرگانی دەرەوەی ئێران بەهۆی شەڕەوە. هەروەها بڵاوبوونەوەی برسێتی لە ئێران بە تایبەتیش قات و قڕی لە ساڵی ١٩١٧ـ ١٩١٨ز، تەنانەت خەڵكانی هەژار ناچاربوون گۆشتی سەگ و ئاژەڵ بخۆن، كە زیانەكانی ئێران لەم شەڕەدا بە(٣٠٠) هەزار مرۆڤ و (٤٣٦)ملیۆن تومەنیش لە زیانی ماڵی مەزندە دەكرێت.
دەركەوتنی ئەستێرەی بەریتانیلەسەر ئاستی نێودەوڵەتیی و لەكاتی جەنگی یەكەمی جیهانییدا، شۆڕشی كۆمۆنیستیی لە روسیا هەڵگیرسا، بەوەش لە مەیدانی كێشمەكێشی نێودەوڵەتیی هاتەدەر و رەتكردنەوەی رێكەوتننامەی (١٩٠٧)ی تایبەت بە ئێران و وابەستەكانی لە ساڵی(١٩١٥)دا راگەیاند بەریتانیا چاوی لەوبوو نفوزی خۆی لە ئێراندا بەهیز بكات بەوەی ئەو وڵاتە بكاتە لەمپەرێك كە رێگە لە بڵاوبوونەوەی بەلشەفیی لە ڕۆژهەڵاتی نزیكدا بگرێت، جا چ لە ئێران یاخود ئەفغانستان یا عێراق و گشت ناوچەكانی جێگەی دەسەڵاتی بەریتانیی و لەسەرو هەموویانەوە هیند. گرنگترین ئەو شتانەی سەرنجی بەریتانیایان ڕاكێشابوو بریتیبوو لەو نەوتە زۆرەی لە ئێراندا هەڵدەقوڵا، بەتایبەت لە باكۆی نزیك لە روسیای شورەریی،بەرهەمی پاڵاوتگەی عەبادان لە ماوەی جەنگی یەكەمی جیهانییدا گەیشتبووە نۆسەدو هەزار تۆن لە ساڵی ١٩١٨پاش ئەوەی لە ساڵی ١٩١٤ دا دووسەد حەفتا هەزار تۆن بوو، ئەوەش بووە هۆی ئەوەی بەریتانیا لە كۆنگرەی پاریسدا ڕێگربێت لەوەی دەنگی وەفدی ئێرانی بەشوێنی خۆی بكات. بەو بیانووەی كە ئێران بەشداریی جەنگی نەكردووە، هەربۆیە هیچ مافێكی ئەوەی نیە كە سوود لە خێروبێری كونگرەی ئاشتی ببات. بەڵام وەفدی ئێرانی داوای گێڕانەوەی سنووری وڵاتەكەی بۆ پێش رێكەوتننامەی توركمانچای دەكرد، بەشێوەیەك ئازەربایجانی باكوور لەگەڵ شاری باكۆ و ئەرمینیای ڕۆژئاوا لەگەڵ شاری یەریڤان، هەروەها قەرەباغ و بەشێك لە داغستان بگرێتەوە. بەڵام بەریتانیا توانی وا لە كۆنگرەی لە كۆنگرەی ئاشتی بكات كە تەنیا ئەو هەمبەر ئێران بە بەرپرسیار بزانن و تەواوی داواكارییەكانی پشگوێ بخەن.
پەیمانی بەریتانی لە پێناو ئێران و خۆشگوزەرانیەكەی كە لە ٩ ئابی ١٩١٩ز. پەیماننامەكە بریتی بوو لەوەی حكوومەتی بەریتانیا راوێژكارانی سەربازی و ئیداری بداتە ئێران، بەو مەرجەی كە حكوومەتی ئێران خەرجییەكانیان لە ئەستۆ بگرێت. هەروەها هاوكاریی بەریتانیا لەگەڵ ئێران بۆ چاككردنی سستەمی هاتووچۆ لە وڵاتدا. ئەمەش مانای مافی بەریتانیایە لە دامەزراندنی هێڵی ئاسن و ڕێگاوبان لە ئێراندا. وە بەریتانیا پەیمانی دا بە پێشكەش كردنی قەرزێك بە ئێران كە بەهاكە (٢)ملیۆن جونەیهی ئەستەرلینی و سوودی ساڵانەی ٧٪ داهاتی گومرگی ئێرانیش دەستەبەری ئەم قەرزە بكات. هەروەها قەرەبووكردنەوەی ئێران لەو زیانە ماڵیانەی لە كاتی شەڕی یەكەمی جیهان لیێ كەوتوون، لەگەڵ راستكردنەوەی سنووری ئێران و وازهێنانی بەریتانیا لە داواكانی تایبەت بە خەرجی هێزەكانی بەریتانیا لە ئێران لە بەرامبەر دەست بەرداری ئێران لە داوكانی بە قەرەبوو كردنەوەی سەبارەت بە هەر كاولكارییەك بەهۆی ئەو هێزانەوە.پەیمانەكە نەیتوانی بچێتە بواری جێبەجێ كردنەوە، ئەنجوومەن لە حوزەیرانی ١٩٢١ز رەتی كردەوە، سەرنەكەوتنی بەریتانیا لەم بوارەدا دەگەڕێتەوە بۆ ئەو رەتكردنەوە توندە كە پەیماننامەكە لەناو ئێراندا تووشی هات، وێرای ئەو رەخنە توندانەی كە لە دەرەوەش ئاراستەی كران.
ئێران یەكێك بووە لەو وڵاتانەی كە بەشداری جەنگی یەكەمی جیهانی نەكردووە بێ لایەنی هەڵبژاردووە.ئێرانیش یەكێك بووە لەو وڵاتانەی بەدەر نەبووە لە كاریگەریەكانی جەنگ بارودۆخی لە رووی سیاسی و ئابووریەوە بە تەواوی تێكچووە.بەزاندنی بێ لایەنی ئێران كە خاكەكەی ببوو بە گۆڕەپانی شەڕ و ململانێی نێوان لایەنە شەڕكەرەكان، كە شوێنەواری مەترسیداری لە رووی ماددی و مرۆیی هێنا كایەوە. رووبەرێكی زۆری زەوی و زاری كشتوكاڵی لێ فەوتاند.بەریتانیاش یەكێك بوو لەو وڵاتانەی كەویستی پێگەی خۆی لەئێران بكاتەوە ئەمەش بەهۆكاری ستراتیژی شوێنەكەوە بوو كەویستی بۆ بەرژەوندییەكانی سود لە وڵاتی ئێران وەربگرێت.
لیستی سەرچاوەكان:
١- دكتۆر حەمید عەزیز – مێژووی ئێران و توركیا – و: بەهادین جەلال مستەفا.
٢- یاسین سەردەشتی و بەرزانی مەلا تەها – مێژووی هاوچەرخی ئێران.
٣- سامان حسێن احمد – زلێزەكان لەجەنگی یەكەمی جیهانی تا كۆتای جەنگی سارد.
