پێگەی كورد لە شۆڕشی ساڵی ١٩٢٠ی عێڕاق

کوردستان زرار وسوو

لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی بووە هۆی ئەوەی هێزەكانی بەریتانیا كۆنترۆڵی مەوداو و ناوچەیەكی فراوان بكەن، لەوانەش عێراق. ئەم گۆڕانە ماوەیەكی هەستیار لە نائارامی و بەرهەڵستی لێكەوتەوە، كاتێك دانیشتوانی ناوچەكە هەوڵیان دەدا ئۆتۆنۆمی خۆیان بەدەست بهێننەوە و ناسنامەی نەتەوەیی خۆیان بسەلمێنن ڕاپەڕینی ساڵی 1920 ی عێراق كە بە شۆڕشی گەورەی عێراق ناسراوە، بەشێكی گرنگ بوو لەم بەرخۆدانە. شایەنی باسە كە كوردەكان ڕۆڵێكی گرنگیان گێڕاوە و داواكارییەكانیان بۆ مافی چارەی خۆنووسین و یەكسانی لە نێو دەوڵەتی تازە دروستكراوی عێراقدا خستەڕوو. بەشداری كورد لەم ڕاپەڕینەدا هێمای خەباتی بەردەوامیان بۆ ناساندنی سیاسی و دادپەروەری كۆمەڵایەتییە بوو.

باكگراوندێكی مێژوویی و هۆكارەكانی ڕاپەڕین

دوای جەنگی جیهانی یەكەم وە ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، عێراق كەوتە ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا وەك بەشێك لە ڕێككەوتننامەكانی كۆمەڵەی نەتەوەكان. ئەم دەسەڵاتە نوێیە ناڕەزایی لە نێو گروپە نەتەوەیی و ئایینییە جیاوازەكانی عێراقدا دروستكرد. هەرچەندە عێراق دانیشتوانێكی جیاوازی هەبوو لەوانە عەرەب و كورد و توركمان و ئاشوورییەكان بەڵام زۆربەیان ترسیان لەوە هەبوو كە كۆنترۆڵی بەریتانیا ببێتە هۆی پەراوێزخستنی سیاسی و ئابووری. ئەمە بەتایبەتی بۆ كوردەكان هەبوو كە ناسنامەی كلتوری و مێژوویی جیاوازیان هەبوو لە چوارچێوەی عوسمانییەكاندا و هەستیان بە هەڕەشە دەكرد لە چەسپاندنی دەسەڵات لە ژێر دەسەڵاتی بەریتانیادا.
دواجار، بەریتانیا ئیدارەیەكی داگیركاریان دامەزراند و بەرپرسانی بەریتانییان لە پۆستی سەرەكی دانا و كۆنترۆڵی ئابووری و سوپای عێراقیان كرد. ئەم مۆدێلە كارگێڕییە سەركردایەتی خۆجێی دوورخستەوە و دەنگی سیاسی عێراقییەكانی لە خاكی خۆیاندا سنووردار كرد. ئەم ڕێوشوێنانە تووڕەییەكی بەربڵاوی لێكەوتەوە و زەمینەی بۆ ڕاپەڕینێكی نەتەوەیی خۆش كرد كە لە ساڵی 1920 دەستی پێكرد. ڕاپەڕینەكە بە هاوپەیمانێتییەكی نێو ڕەگەزی دەركەوت كە عەرەبی شیعە و سوننە و كوردیش تێیدا بەشداربوون و هەموویان داوای سەربەخۆیی و مافی چارەی خۆنووسینیان دەكرد.

بەشداری و ستراتیژی كورد

بەشداری كورد لە ڕاپەڕینی 1920 هەمەلایەنە بوو وئەمەش زیاتر بەهۆی تێكەڵەیەك لە بەرژەوەندییە ناوچەییەكان وەهەروەها خواستی فراوانتریان بۆ ئۆتۆنۆمی. هۆز و سەركردە كوردەكان ئەم شۆڕشەیان بە دەرفەتێك زانی بۆ دەربڕینی ناڕەزایی خۆیان لە دەسەڵاتی بەریتانیا و بەدەستهێنانی حوكمی كورد لە عێراقدا. زۆرێك لە سەركردە كوردەكان هەوڵیان دا بەرژەوەندییەكانی خۆیان بپارێزن لە ڕێگەی دانوستان لەگەڵ بەریتانیا و لە هەمان كاتدا پشتیوانی لە بەرهەڵستكارییەكان دەكەن بە ئامانجی دەستەبەركردنی سازشێكی سیاسی بۆ كۆمەڵگای كورد.
پشتیوانی كورد بۆ شۆڕشی 1920 زۆر گەورە بوو و سەركردەكانی وەك شێخ مەحمودی حەفید بەرزنجی ڕۆڵی چالاكیان هەبوو. بەرزنجی كە سەركردەیەكی دیاری كوردە سەرەتا هاوپەیمانی لەگەڵ بەریتانیا كرد بەڵام دواتر كاتێك دەركەوت كە داواكارییەكانی كورد بۆ ئۆتۆنۆمی جێبەجێ نەكراوە، دژایەتییان كرد. ئەو هێزە كوردییەكانی ڕێكخست بۆ بەرەنگاربوونەوەی دەسەڵاتی بەریتانیا لە باكوور، جەختی لەسەر مافی چارەی خۆنووسینی كورد كردەوە و دژایەتی دەستێوەردانی بەریتانیا لە ناوچە كوردییەكاندا كرد. یاخیبوونی بارزان بوو بە خاڵی چەقی بەرهەڵستی كورد، سیمبولی گەڕانی كورد بوو بۆ نوێنەرایەتی سیاسی و دانپێدانان بە كەلتوور.
پارتیزان و چەكدارە كوردەكان بەشدارییەكی بەرچاویان لە بەرهەڵستكاریدا كرد و بەشداریان لە شەڕدا كرد و پشتیوانی ستراتیژییان بۆ گروپەكانی تری ناو ڕاپەڕینەكە دابین كرد. ئەم هاوكارییە لە نێوان كورد و عەرەب نموونەیەكی بێهاوپەیمانی بوو كە گروپە جیاوازەكان بۆ ماوەیەكی كەم جیاوازی نەژادی و مەزهەبی وەلاوە دەنێن بۆ دژایەتیكردنی دوژمنێكی هاوبەش. بەمەش بەشداری كورد لە ڕاپەڕینەكەدا هەستێكی هاوبەشی نەتەوەپەرستی دووپات دەكاتەوە و عێراقییەكان لە دژی كۆنترۆڵی دەرەكی یەكدەخات.

ئاستەنگەكان و دابەشكارییە ناوخۆییەكان

سەرەڕای بەشداری، ڕۆڵی كورد لە ڕاپەڕینەكەدا ئاڵۆز و پڕ لە ئاستەنگ بوو. كۆمەڵگای كوردی لەسەر باشترین شێوە بۆ گەیشتن بە ئامانجەكانیان دابەش بوو، هەندێك لە سەركردەكان هاوكاری لەگەڵ بەریتانیا دەكەن بە هیوای دەستەبەركردنی ئۆتۆنۆمی لە ڕێگەی دیپلۆماسییەوە، لە كاتێكدا هەندێكی تر پشتگیری بەرهەڵستی ڕاستەوخۆیان دەكرد. ئەم دابەشبوونە هەوڵەكانی كورد بۆ پێشكەشكردنی بەرەیەكی یەكگرتوو لاواز كرد و كاریگەری گشتی داخوازییەكانی كورد لە پاش ڕاپەڕیندا سنووردار كرد.
هەمەچەشنی جوگرافی و كەلتووری ناو كۆمەڵگای كوردیش ڕۆڵی هەبووە لەم دابەشبوونانەدا. لە كاتێكدا هۆزە كوردییەكانی باشوور زیاتر پەیوەندییان بە كۆمەڵگە عەرەبەكانەوە هەبوو، كوردەكانی باكوور پەیوەندییەكی كەلتووری و زمانەوانی بەهێزتریان لەگەڵ ناوچە كوردییەكانی توركیا و ئێران هەبوو. ئەم جیاوازیانە تێڕوانینی جیاوازی لەسەر ڕاپەڕین و ستراتیجی گونجاو بۆ بەشداری كورد دروست كرد. دەسەڵاتدارانی بەریتانیا ئەم دابەشبوونە ناوخۆیانەیان قۆستەوە و ستراتیجی دابەشكردن و فەرمانڕەوازییان بەكارهێنا بۆ لاوازكردنی بەرگری و هێشتنەوەی كۆنترۆڵی خۆیان بەسەر عێراقدا.

ئاسەوارەكان و گرنگییە درێژخایەنەكان بۆ خواستەكانی كورد

ڕاپەڕینی 1920 ی عێراق لە كۆتاییدا شكستی هێنا لە بەدەستهێنانی سەربەخۆیی دەستبەجێ، چونكە بەریتانیا بە بەكارهێنانی هێزی سەربازی و ڕێوشوێنی سزایی كۆنتڕۆڵی خۆی سەپاندەوە. هەرچەندە شۆڕشەكە هەنگاوێكی گرنگ بوو لە گەشتی عێراق بەرەو سەربەخۆیی كە لە كۆتاییدا لە ساڵی 1932 پەسەند كرا. بۆ كوردەكان، ڕاپەڕینەكە هەم ئەگەرەكان و هەم سنووردارییەكانی تێكۆشانیان لە نێو دیمەنی سیاسی عێراقدا تیشك خستەڕوو.
تێوەگلانی كورد لە شۆڕشی 1920 پێشینەیەكی دانا بۆ بزووتنەوەی بەرگری كورد لە داهاتوودا لە عێراق. جەختی لەسەر خواستی كۆمەڵگای كوردی بۆ خۆبەڕێوەبردن و مافەكانی كولتووری كردەوە و بناغەی خواستە ناسیونالیستییە بەردەوامەكانی كورد دانا. ڕووداوەكانی ساڵی 1920 هەروەها ئەو ئاستەنگانەی ئاشكرا كرد كە كورد بەردەوام ڕووبەڕووی دەبێتەوە بەتایبەتی پێویستی زاڵبوون بەسەر دابەشكارییە ناوخۆییەكان و دروستكردنی هاوپەیمانی لەگەڵ گروپەكانی تری عێراق.
هەرچەندە ڕاپەڕینەكە دەستبەجێ ئۆتۆنۆمی كوردی نەبوو، بەڵام بزووتنەوەی ناسیونالیستی كوردی بەهێز كرد بە چەسپاندنی چەمكی مافی چارەی خۆنووسین لە نێو شوناسی كوردیدا لە عێراقدا. ڕاپەڕینەكە بوو بە سیمبولی تێكۆشانی كورد بۆ مافە سیاسییەكان و ئەو بیرۆكەیەی بەهێز كرد كە كورد دەتوانێت ڕۆڵی یەكلاكەرەوە بگێڕێت لە داڕشتنی ئایندەی عێراق. یادەوەری ڕاپەڕینەكەی ساڵی 1920 وەك وەبیرهێنانەوەیەك بۆ خەباتی كورد بۆ دانپێدانان ماوەتەوە و ئیلهام بەخشە بۆ نەوەكانی داهاتوو بۆ بەردەوامبوون لە داكۆكیكردن لە مافەكانی كورد لە عێراقدا.

دەرئەنجام :

ڕۆڵی كورد لە ڕاپەڕینی 1920 ی عێراق بەڵگەی خۆڕاگری و سووربوونی خەڵكێك بوو كە ماوەیەكی زۆرە بەدوای نوێنەرایەتی سیاسی و ڕێزی كەلتووری دەگەڕێن. یاخیبوونەكە تیشكی خستە سەر ئەگەری یەكڕیزی نێوان هێڵە نەژادییەكان لە عێراقدا، هەروەها ئەو سنوورداریانەی كە بەهۆی دابەشبوونی ناوخۆیی و دەستێوەردانی دەرەكیەوە سەپێنراون. میراتی تێوەگلانی كورد لە ڕاپەڕینەكەدا بەردەوامە، چونكە ساتەوەختێكی گرنگ لە گێڕانەوەی فراوانتری خواستەكانی كورد بۆ ئۆتۆنۆمی و یەكسانی پیشان دەدات.
ئەمڕۆ، ڕاپەڕینی 1920 نەك تەنها وەك وەرچەرخانێك لە مێژووی عێراقدا بەڵكو وەك بەشێكی سەرەتایی خەباتی كورد بۆ نوێنەرایەتی سیاسی لەیاد ناكرێت.

سەرچاوەكان :

• باتاتو، هـ.(1978). چینە كۆمەڵایەتییە كۆنەكان و بزووتنەوە شۆڕشگێڕەكانی عێراق: لێكۆڵینەوەیەك لە چینە زەوییە كۆن و بازرگانییەكانی عێراق و لە كۆمۆنیست و بەعسی و ئەفسەرە ئازادەكانی. چاپخانەی زانكۆی پرینستۆن.
  *مار، پ. (2012). مێژووی هاوچەرخی عێراق. وێستڤیۆ پرێس.
• تریپ، سی. (2002). مێژوویەك لە عێراق. چاپخانەی زانكۆی كامبریج.
• ماكدۆوال، د. (2004). مێژوویەكی مۆدێرن لە كورد. I.B. تاوریس.
• سلۆگلێت، م. (2007). بەریتانیا لە عێراق: پاشا و وڵاتی داڕێژراو. چاپخانەی زانكۆی كۆڵۆمبیا.
• جەواد، س.ن.(2006). عێراق و پرسی كورد، ١٩٥٨-١٩٧٠. چاپخانەی ئیتاكا.
• سیمۆن، ڕ.س.، تێجیریان، ئی.هـ.(وەرگێڕان). (٢٠٠٤). دروستكردنی عێراق، ١٩١٤-١٩٢١. چاپخانەی زانكۆی كۆڵۆمبیا.
• لۆڕێنس، تی.ئی.(1926). حەوت پایەی حیكمەت. جۆناسان كیپ. (ڕوانگەی ڕاپەڕینی عەرەبی و كارلێكەكانی بەریتانیا لە ناوچەكەدا لەخۆدەگرێت).
• ئەندەرسۆن، ل. (2016). بزووتنەوەی ناسیۆنالیستی كورد لە بیستەكانی سەدەی ڕابردوودا. گۆڤاری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، 70(2)، 243-259.
• خوری، دی.ڕ.(1980). ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٢٠ و ئیختیاری بەریتانیا لە عێراق. گۆڤاری نێودەوڵەتی توێژینەوەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، 12(3)، 297-315.