چارەنووسی كورد لە ڕێككەوتننامەی لۆزان

ساڵح ڕەشید مەلا
قوتابی بەشی مێژوو، قۆناغی چوار لە زانكۆی سۆران

لەدوای كۆتایی هاتنی جەنگی یەكەمی جیهانیدا، كە بووە هۆی ئەوەی كەوا چەندەها كاولكاری و كوشتن برینداری لێكەوتەوە، لە لایەكی تریشەوە بەفیڕۆدانی چەندەها ملیار دۆلاری ئەمریكی، وڵاتانی ئەورووپییەكانیش بۆ ئەوەی جیهان بەرەو ئاشتەوایی ببەن پەنایان برد بۆ چەندەها ڕێكەوتنامە، پەیمانی لۆزانیش بەدەر نەبوو لەو ڕێككەوتننامانەی لەدوای جەنگی یەكەمی جیهانیدا بەستراوە، ڕێكەوتنانەی لۆزانی 1923ز لە لایان وڵاتانی توركیا و بەریتانیا و فەرەنسا و ئیتاڵیا و یۆنان ژاپۆن و ئەمریكا لە شاری لۆزان دا بەستراوە ، ئەم ڕێكەوتنامەیە لە تەوەرە سەرەكییەكانی كۆبوونەوەكە پرسی گەورەكان و كێشەی ویلایەتی مووسڵ و قەرز و ئیمتیازاتەكانی توركیا بوو، هەروەها دان بە نەخشەی سیاسی توركیا نرا بەم شێوەیەی كە ئێستا هەیە، گرنگترین بەندەكان ئەم ڕێكەوتانەمەیە، لەوانە تەواوی ئەو ئیمتیازانەی كە لە دەوڵەتی عوسمانی هەبوون هەڵوەشێنرانەوهـ، قەرزەكان وەك خۆیان مانەوە و بڕیار درا دەبێتە دەوڵەتی نوێی توركی بیان داتەوە، مەسەلەی كێشەی مووسڵ بەهۆی چارەسەرنەكردنییەوە لە كۆنگرەكە بڕیار دار بدرێت بە كۆمەڵەی گەلان بە مەبەستی چارەسەركردنی.
بێگومان ئێمە ناتوانین باس لە پەیمانی لۆزان كارگەی لەسەر كورد بكەین ئەگەر نەگەڕێینەوە بۆ سیڤەر، كە لەسیڤەردا دەوڵەتە هاوپەیمانەكان بە شێوەیەكی یەك لاكەرەوە دەیانویست دەوڵەتی عوسمانی تەواو لاواز و پەرتەوازەی بكەن، تەنانەت ئەو دەوڵەتە لە سنووری ئیستەنبوڵدا بهێڵنەوە، واتە بە شێوازێك پەرتی بكەن، هەموو ناوچەكانی لێ جیا بكەنەوە ئەمەش بەتایبەتی لەلایەن ئەو هێزەی كە تازە دروست بوو، ( لۆرد كریزۆنیش) وەك نوێنەری بەریتانی، بێگومان كێشەیەكی سەرەكی لەم پەیماننامەیەدا بریتی بوو لەكێشەی ویلایەتی مووسڵ، ئایا مووسڵ دەبێت بخرێتە سەر توركیا یاخود دەبێت سەر بە و دەوڵەتە نوێیە بێت كە ناوی عێراقە لەژێر ئینتیدابی بەریتانیا؟ توركیا كۆمەڵێك پاساوی گرنگی خۆی هەبوو لەڕووی دیمۆگرافیاوە، لەڕووی دانیشتوانەوە توركەكان پێیان وابوو زۆرینەی دانیشتوانی ناوچەكانی ویلایەتی مووسڵ بریتین لە كورد و تورك، بۆیە ئەمە پاساوێكی بەهێزە تا بخرێتە سەر دەوڵەتی توركیا، هەروەها پاساوێكی تری ئابووریشیان هەبوو كە بریتی بوو لەوەی بازرگانی و ئابووری ناوچەكانی ویلایەتی مووسڵ زیاتر لەگەڵ ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵدایە، واتە لەگەڵ باكووری كوردستاندایە، ئەمەش خاڵێكی تر بوو كە كاریان لەسەر ئەكرد، پاساوێكی تری یاساییان هەبوو توركەكان ئەویش ئەوە بوو ئەیانوت ویلایەتی مووسڵ لەكاتی جەنگدا داگیرنەكراوە، بەڵكوو لەدوای كۆتایی هاتنی جەنگی جیهانییەوە، واتە ئاگربەستی مۆندۆرس لەو كاتەوە ئەو ویلایەتە خراوەتە سەر عێراق، واتە بەریتانیا هاتووە داگیری كردووە كە ئەمە پێشتر ویلایەتێكی عوسمانی بووە، لەرووی مافی چارەی خۆ نووسینیشەوە پاساوێكی تریان هەبوو، ئەویش ئەوە بوو كە كوردەكان هاوسۆزی ئایینیان لەگەڵ توركەكاندا هەیە. بۆیە (عیسمەت ئنیۆنۆ) هەموو ئەمانەی خستە بەردەم كریزون كە لەو كاتەدا نوێنەری دەوڵەتی بەریتانی بوو، هەموو ئەمانە پاڵپشتن بۆ ئەوەی ویلایەتی مووسڵ بخرێتە سەر دەوڵەتی توركیا، بەڵام لەبەرانبەر ئەوە پاش دوو مانگ كریزۆن وەڵامی ئەم پاساوانەی دایەوە، سەبارەت بە دیمۆگرافیا ئەوەی ڕاگەیاند؛ زۆرینەی ناوچەكانی ویلایەتی مووسڵ كوردن نەك تورك، هیندۆئەوروپین. ئەمەش لەڕووی نەژادەوە لەگەڵ توركەكاندا بێگومان جیاوازن، لەڕووی ئابووریشەوە ئەوەی خستی بووە ڕوو ناوچەكانی ویلایەتی مووسڵ زیاتر لەگەڵ ناوەڕاست و باشووری عێراقدایە واتە لەگەڵ ئەو دەوڵەتەدایە كە بەریتانیا دەیەوێت، لەڕووی مافی چارەی خۆ نووسینیشەوە توركیا ئاماژەی پێ كردبوو كوردەكان دەیانەوێت لەگەڵ توركیا دابن، ئەم ئەوەی ڕاگەیاند كە هەر لە سەرەتای سەدەی نۆزدەوە كوردەكان بەبەردەوامی لە شۆڕش دابوون بەرامبەر بە دەوڵەتی عوسمانی تا جەنگی جیهانی، ئەمەش بەڵگەیەكی بەهێزە كە وا لە بەریتانیا ئەكات دەستبەرداری ویلایەتی موسڵ نەبێت، چونكە كوردەكان بەكرداری نایانەوێت بخرێنە ژێر دەسەڵاتی ئەو دەوڵەتە نوێیەی كە پێی ئەوترێت توركیا، بەڵكە ئەیانەوێت لەگەڵ ئێراقدا بژین، لەڕووی یاساییشەوە پاساوێكی تری توركەكان بوو، دەوڵەتی بەریتانی پێی وابوو ئەبێ بخرێتە سەر ئێراق، چونكە بەفەرمانی كۆمەڵەی نەتەوەكان ئەوكاتە بەفەرمی لەژێر ئینتیدابی بەریتانیا بوو، هەر كاتێكیش هەر هەنگاوێك ئەنرێت ئەبێ بەرەزامەندی كۆمەڵەی نەتەوەكان بێت بۆیە ئەمە گرنگترین ئەو پاساوانە بوون هەریەك لەدەوڵەتی توركیا و بەریتانیا بۆ یەكلایی كردنەوەی چارەنووسی كێشەی ویلایەتی موسڵ ئەیانخستە ڕوو، ئێمە لێرەدا ئەوە بەدی ئەكەین، ئەوەی غیابی هەیە، ئەوەی هەژماری بۆ ناكرێ بریتییە لەكورد. ئەوەی پەیوەست بێت بە كورد لەم ڕێككەوتننامەیە، بە شێوەیەكی گشتی ئەم ڕێككەوتنامەیە گەلە كۆمەكییەك بوو لە كورد كرا.

لە كۆتاییدا ئەوەی پێویستە بگوترێت، چارەنووسی گەلی كورد بە پێی پەیماننامەی لۆزان لە دەوڵەتی تازەی توركیادا توایەوە، هەرچەندە شۆرشێك لە لایەن كوردەكانەوە لە دژی ئەم پەیماننامەیە ئەنجامدرا، بەڵام لە كۆتایدا شكستیان هێنا. هەروەها هەموو ئەو دەسكەوتانەی حكومەتی توركیا بەدەستی هێنا لەسەر خاك و ڕەنجی كوردانی باكووری كوردستان بوو، كەتوانی هەموو سنوری دەولەتەكەی لە نفوزی دەولەتانی تر بپارێزێت و بناغەی حكومەتێكی بەهێز لە ئەنقەرە دابمەزرێنێ، لەهەمان كاتدا كوردیش نەیتوانی سوود لە ناكۆكی نێوان لایەنەكانی پەیماننامەكە وەربگرێت و لە قازانجی خۆی بیقۆزێتەوە، چونكە كوردەكان خاوەن سەركردە ودەسەڵاتێكی یەكگرتوو نەبوون، نەیانتوانی پلان بۆ پاشەرۆژی خۆیان دابرێژن.

لیستی سەرچاوەكان :
مێژووی هاوچەرخی تورك نوسینی دكتۆر یاسین سەردەشتی چاپی دووەم/سلێمانی ( ٢.١١ )
٢-كوردستان چۆن داگیر كراو دابەش كرا نووسینی سەلام ناوخۆش چاپی دووەم ( ١٤٢١_٢٠٠٠ )
٣-مەسەلەی كوردستان نێوان ململانێ تورك و ئینگلیز نوسینی سەلام ناوخۆش.