سۆز و خۆشەویستی “وەفایی” بۆ شێخ عوبەیدوڵڵا نەهری

لە باغان ئاهـ و ناڵین دێ، دەڵێن شای نێو گوڵان ڕۆیی
لە مەیخانان سەدای شین دێ كە وا پیری موغان ڕۆیی

هیوا ساعدی

بە بڕوای من شیعر ( هیچ وەزیفەیەكی دیاریكراوی نیە بەڵكو شیعر ئامانجی هەیە ..! ) .. ئامانجی شیعریش (گەڕانە بە دوای چەمكەكانی جوانی و بەرزڕاگرتنی بەها مرۆییەكانە…!).
وەفایی دوای مەرگی شیخ عوبەیدوڵڵا، تا ماوەی هەشت ساڵ چاوی بە بنەماڵەی شێخ نەكەوتووە تا لە ساڵی ١٨٩١ وەفایی لەگەڵ خەلیفە مەلا عەبدوڵڵای زەردەدرووی هاوڕێی دا بە مەبەستی زیارەتی شیخ عەبدالقادری تاقە كوڕی شیخ عوبەیدوڵڵا بەڕێدەكەون .. وەفایی هەمان هەستو دڵسۆزی و وەفاداری و لە هەمان پەیوەندی لەگەڵ شیخ عەبدولقادریش دا دەبێت .. لە ساڵی ١٨٩٥ لەلایەن سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەمەوە ڕێگە بە شێخ دەدرێ تا بە ماڵ و منداڵەوە بگەرێتەوە بۆ ئەستەمبووڵ ، كە ئەویش لەگەڵ لەوسەردەمانەوە لەگەڵ باوكی هەندێك لە كەسانی بنەماڵەكەی نەفی كراوە .. شیخ عەبدولقادر كە دەگەڕێتەوە ئەستەمبووڵ ، داوا لە وەفایی دەكات ، كە خەریكی نووسینەوەی بیرەوەریەكانی بێت تا ئەمیش بۆ چاپ بكات . شیخ عەبدولقادر ماوەیەكی زۆر لە حیجاز دوور خراوەیی دەمێنێتەوە .. تا سەردەمی ڕووخانی ئیمپراتۆری عوسمانی و سەركەوتنی مستەفا كەمال . جارێكی تر ڕێگەی پێدرا بۆ ئەستەمبوول بگەڕێتەوە ، دوای گەڕانەوەی بۆ ئەستەمبووڵ ، دەكەوێتە پەیوەندی لەگەڵ دۆستان و سیاسەتمەدار و ڕووناكبیرانی كورد . لە ماوەی ساڵانی ( ١٩١٠ز- تا ١٩٢٤ ز ) لە پێكهێنانی چەندین ڕێكخراوی فەرهەنگی و كۆمەڵایەتی و سیاسی دا .. بەشداریەكی كاریگەر و ڕاستەوخۆیان لە دۆخی كورد دا كردووە . بە تایبەت لە پێكهێنانی ( كۆمەڵەی تەعالی كوردستان ) دا و خۆی بووە بە سەرۆك .
هەرچەندە ” وەفایی ” یەكێك بووە لە گەورە ئەستێرەكان كە لە ئاسۆی سابڵاخەوە هەموو كوردستانی ڕەوشەن و تروسكەدار كردووە و لە سایەی هەوایانی تەڕ و خۆش و ئاهەنگە نووژەنە دڵڕفێنەكانی..) دیارە ئەم سەرەتایە دانپیانان و خوێندنەوەیەكی دروستە بۆ شیعر و داهێنانەكانی وەفایی بەڵام ، ئەوە ئەسلی مەبەستەكەی مامۆستا گیو نیە بەڵكو ، ئەوە سەرەتایەكە بۆ هەڵڕستنی بیرۆكەی تر كە دەڵێت (هەڵبەست نمونەی هەستی نەتەوەیە و بوێژ و هەستیاریش دەبێ هەست بە زۆرترین چتی وا بكات و لە نهێنی یانی ئەوتۆ بدوێ كە بیری كەسی پێ ڕانەگات و دەبێ پەردە لەسەر زۆر چتی داپۆشراوی وا لا ببات كە سوودی كۆمەڵ و گەل و نیشتیمانی تێدا بێت..) ئەوە ڕوانگەی مامۆستا گیوە بۆ شاعیر و شیعر . بەمانای شیعر دەبێ لە چۆن ڕووبەرێك كار بكات و خۆی لە قەرەی چ بابەتێك بدات یان بە مانایەكی تر ، ئەمە وەزیفەی شیعرە . دوای ئەوەی كەمال مستەفای تورك لە هەموو بەڵێنەكانی پەشیمان دەبێتەوە ، بزووتنەوەی ڕزگاری خوازی كورد شێوەیەكی تر وەردەگرێ لە ڕووبەڕوو بوونەوە و ڕاپەڕین . تا لە ئاكامدا شۆڕشی ” ١٩٢٥ ” ی بە سەركردایەتی شێخ سەعیدی پیران كە شیخ عەبدولقادر یەكێك لە سەركردە درەوشاوە و بەرچاوەكانی ئەم شۆڕشە دەبێت . هێزەكانی تورك زۆر دڕندانە ئەم شۆڕشەیان سەركوت كرد و ڕابەرانی شۆڕشەكە و ڕووناكبیرانی كوردستانی توركیایان بە سەدان و بە هەزاران گرتن و كوشتن دواتر لە سێدارەیان دان. شاعیرانی كورد زۆرێكیان لە سەروویانەوە پیرەمێرد چەندان شیعری بە بۆنەی لە سێدارەدانی ئەم خەباتگێڕانە بە گشتی و شیخ عەبدولقادر بە تایبەتی نووسیوە . كە ئەمانە هەندێك لە نموونەی ئەم شیعرانەیە.
هاتن شەهیدەكان بە جلی سووری خوێنەوە دایكی وەتەن دە هەستە سڵاویان بسێنەوە شێخ قادرە لە پێشەوە ، سەرقافلەی ئەوان چەند جوانە ، خوین و ڕیش سپی ، پیرونەوجەوان تا دەگاتە: ئەو جەژنەی میللەت تێیدا كەساسە من سەرم شینە و بەرگم پەڵاسە
هەست و خەیاڵە ناسكەكەی ، پێكهاتە و جەستەی شیعرەكانی وەفایی ڕەنگ دەكەن . خولیا و خەون و خەیاڵە جوانەكانی ئاودامانن بە شەونمی عەشق . عەشقێكی ئەفسووناوی و بێئەندازە تژی لە سووتان و كڕنۆش بردن و تا ئاستی ورێنەكردن و شێتبوون. وەفایی خۆی خەڵكی سابڵاغە و لە ڕێگەی حوجرەكانی ئایینیەوە خوێندەواریەكی باشی هەبووە .. جگە لە زمانی كوردی زمانی عەرەبی و فارسیشی زانیوە .. بە زمانی كوردی و فارسی شیعری نووسیوە .. قوتابخانەی هەبووە .. قوتابیانی فێرە خوێندەواری و وێژە كردووە .. ( ئەدەب و ئەدیبی ) شاعیر ، پەروەردەی دەستی وەفایین . وەفایی لە ساڵی ( ١٨٦٦ ی زایینی ) دەچێتە نەهری و بۆ چەندین ساڵ لەلای بنەماڵەی شێخ عبێدوڵای نەهری دەمێنێتەوە. وەفایی لە ئاكامی دووری لە دۆست و ئەحباب و هاوڕێ و كەسوكارە نزیكەكانی خۆی ، هەمیشە هەست بە تەنیایی و بێتاقەتیەكی ڕۆحی كردووە و هاوكات كەسێكی هەست و سۆز ناسك و عاشق بووە . هەموو غوربەت و هەست و مەیلە ئیرۆسی و شەیداییەكانی خۆی ، بە جوانكاریەكی ڕۆمانسیانە لە شیعرەكانیدا لە بارانبەر پەیكەری دولبەرەكەی دەربڕیوە .
وەفایی هیچ گوناهێكی نیە كە لە نێو شیعرەكانیدا سیاسەتبازی نەكردووە .. لە ڕێگەی ترەوە خزمەتی بە نەتەوە و خاك و نیشتیمان كردووە .. وەك كەسێكی نیشتیمانپەروەر دڵسۆز بووە بۆ كۆمەڵگاكەی خۆی بە تەنگ كێشەكان و خەمە نەتەوایەتیەكانەوە بووە . بۆ دەبێ لە بەهای شیعرەكانی كەمبكەینەوە و لە ئاست شاعیرەكانی تر وەك ناڵی و سالم و كوردی و چاجی قادر نەیبینین .. كە بەبڕوای من لە ڕووی جەمالیەتی شیعری و لە رووی شیعرییەتەوە ، شیعرەكانی وەفایی لەو شاعیرانە و لە سەرجەم شاعیرانی سەردەمی خۆی لە ئاستێكی خوارتر نیە . چونكە دەبێ ئەو ڕاستییە درك پێ بكەین كەوا ، سیاسەت ناتوانێ شیعر دەستەمۆ بكات و بیخاتە ژێر ڕكێفی خۆیەوە . بەڵكو ئەوە شیعرە لە نێو ڕووبەرە فراوانەكەی خۆی جێگایەك بۆ سیاسەت دەكاتەوە …! چونكە شیعر لەسەر مەعریفەیەكی گشتگیر ئیش دەكات . بۆیە دەتوانین بڵێین ، شیعر لە سیاسەت ڕاناكات .. بەڵام ، وەك چۆن سیاسەتیش وەك هەر چەمكێكی تر دوو دیوی هەیە ، دەكرێ شیعر لە سەر دیوە جوانەكەی سیاسەت ئیش بكات . شیعر بەدوای چارەسەری كێشەكان ناگەڕێت بەڵكو كێشەكان دەوروژێنێت ..
وەفایی لە پەیوەندییەكی زۆر نزیك دەبێت لە شێخ و جێگە و مەكانێكی تایبەتی دەبێت .. هەر لە ماڵەكەی شێخ سوكنەیەك دەدەن بە وەفایی و لەوێدا وانە بە كوڕەكانی شێخ و هەندێك لە منداڵانی بنەماڵە دەڵێتەوە .. وەفایی دەبێتە میرزا و بە یەكێك لە جێگای متمانە و پاوەڕپێكراوی شێخ عوبەیداڵڵا و تەنانەت زۆربەی نامە تایبەت و نهێنیەكانی شێخ وەفایی دەینووسێت و لەوەش زیاتر ، هەروەكو وەفایی خۆی دەڵێت ( هەمیشە كیسە مۆری موبارەكی حەزرەتی شێخ لەلای من بووە ..) یان تەنانەت لەو گەشتە هاوینانەدا كە شێخی نەهری ، هەواری بۆ بناری هەندێ زۆزانی نزیك بردووە وەفایی دەڵێ ( هەر بە تەنیا من و سەیید عەبدولڕەحمان ی خزمی شێخ ، مەحرەمی ڕاز و نهێنیەكانی ڕەشماڵی تایبەتی شێخ بووین .. ل ٢٢ ) .. لە هەمانكات شێخ بۆ زۆرێك لە كاروباری سیاسی گرینگیش هەر متمانە بە وەفایی دەكات و بە نوێنەرایەتی خۆی دیاری و دەستنیشانی دەكات . بۆ نموونە ، ئەو كێشەیەی كە ساڵی ١٨٧٤ ز لە ئەنجامی ئەو كوشت و كوشتار و زوڵم و ستەمەی میری ورمێ و مەرگەوەڕ بەرانبەر دانیشتووانی ئەو ناوچانەی ژێر دەسەڵاتی شێخ دەیكەن ، دەبێتە هۆی دروستبوونی پشێوی كێشەی سیاسی بو هەردوو سنوورەكانی دەوڵەتی عوسمانی و ئێران . وە لە ئەنجامی ڕەخنە و گوشار و گازاندەی شێخ عوبەیدوڵڵا ، كار دەگاتە ئەوەی پێكێنانی كۆمیسیۆنێكی نێودەوڵەتی كە بریتی دەبێت لە نوێنەرایەتی هەردوو دەوڵەتی ئێرانی و عوسمانی و نوێنەری شێخ عوبەیدوڵڵا .. هەروەك وەفایی لە بیرەوەریەكان باسی دەكات (وەفایی خۆی لەم كۆمیسیۆنەدا دەبێتە نوێنەر و دەمڕاستی شێخ و لە هەمانكاتیشدا دەبێتە سكرتێری كۆمیسیۆنە سێ قۆڵییەكە و بۆ ماوەی ” ١٤ – ١٥ ” مانگ ، خەریكی چارەسەری ئەم كێشەیە دەبن). لێرەدا دەبینین ، لە پاڵ باوەڕ و مەسەلە ئایینیەكان وەفایی بۆ ماوەیەكی دوورودرێژ لە ژێر ساباتی بنەماڵەیەكی ئایین پەروەر و نیشتیمان پەروەر و خەمخۆر بۆ كێشە و مەسەلە نەتەوایەتیەكان ماوەتەوە ، لە پێناو چارەسەركردنی كێشەكان و بەدیهێنانی مافەڕەواكانی كورد هاوكار و كەسێكی دڵسۆز و جێگای متمانەیان بووە .. ئەوەش ئەوەمان بۆ ڕوون دەكاتەوە كە وەفایی تەنها خاوەن خوێندەواری و ڕۆشنبیریەكی شیعری و ئەدەبی نەبووە بەڵكو ، خاوەن بیروباوەڕێكی نەتەوەیی و كەسێكی نیشتیمان پەروەریش بووە ..
هەر بۆیە لە ئاكامی جوامێری و لێهاتووی خۆی ئەم جێگا و مەكانە و ئەم متمانەیەی لە شیخ عوبەیدوڵڵا و دواتر شیخ عەبدولقادری كوڕی و تەواوی بنەماڵەی نەهری یەوە بەدەستهێناوە. شیخ عوبەیدوڵڵا دوای ڕاپەڕینەكەی ، لەسەر داوای كاربەدەستانی كورد لە ژێر گوشاری ڕووس و ئینگلیز و ئێران ، دوای زۆرێك لە دانیشتن بە مەبەستی گفتوگۆ ، دواوەتی دەكەن بۆ ئەستەمبووڵ ، لەسەرەتا ڕیز و حورمەتی زۆری دەگرن دواتر فێڵەكە ئاشكرا دەبێت و دەستبەسەری دەكەن .. دوای مانەوەی دە مانگ بە دەستبەسەری پاسان لە ئۆگستی ساڵی ١٨٨٢ بە پاسپۆرتێكی دروستكراو توانی بگەڕٍێتەوە بۆ بارەگاگەی خۆی لە نەهری . هەمدیسان جارێكی تر ، لەسەر داوای ئێران و بەریتانیا و ڕووس فشارخرایەوە سەر توركان تا لە هەوڵێكی تر ، چەكدارە توركەكان شێخ یان بە دیل گرتەوە و لە ٢٩ی سێپتەمبەری ١٨٨٢ بە دیلی ڕەوانەی موسڵیان كرد لەوێوە بەرە و ئەسكەندەروونە و لەوێشەوە بۆ بەیرووت و پاشان بۆ حیجاز دوورخرایەوە . لەوێدا مایەوە ، تا لە ساڵی ١٨٨٣ دا كۆچی دوایی كرد .