گۆڕانی کەش و هەوا و کاریگەرییەکانی لە جیهان

ئامادەکردنی: یوسف عبدلعزيز شێخ
‎قوتابی قۆناغی سێیەمی- بەشی بیرکاری- فاکەڵتی پەروەردەی
‎زانکۆی سـۆران

گۆڕانی کەش و هەوا یەکێکە لە گرنگترین بابەتەکانی سەردەمی ئێمە، دیاردەیەک کە کاریگەری دووری هەیە لەسەر سیستەمی ژینگەیی، ئابووری و ژیانی مرۆڤ. گۆڕانی کەش و هەوا بە گۆڕانکاری گرنگ و درێژخایەن لە شێوازەکانی کەشوهەوای جیهاندا پێناسە دەکرێت، بەتایبەتی سەبارەت بە بەرزبوونەوەی پلەی گەرما، گۆڕانی کەش و هەوا بەشێوەیەکی سەرەکی بەهۆی چالاکیەکانی مرۆڤەوە بەڕێوە دەچێت. ئاکامەکانی گۆڕانی کەش و هەوا زۆر قووڵن، لەگەڵ بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی جیهان، زیادبوونی ڕووداوەکانی کەشوهەوا و گۆڕانی سیستەمی ژینگەپارێزی تەحەدایەکی بێ وێنە دروست دەکات. بەرەنگاربوونەوەی گۆڕانی کەش و هەوا پێویستی بە هەوڵی دەستبەجێ و هەماهەنگی هەیە لەسەر ئاستی ناوخۆیی و جیهانی. ئەم وتارە هۆکارەکانی گۆڕانی کەشوهەوا، کاریگەرییەکانی و ڕێوشوێنی پێویست دەخاتە ڕوو کە پێویستە بۆ کەمکردنەوەی بگیرێتەبەر.

هۆکارەکانی گۆڕانی کەش و هەوا

هۆکاری سەرەکی گۆڕانی کەش و هەوا بەرزبوونەوەی گازەکانی شووشەخانەیە، بەتایبەتی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن (CO2)، میسان (CH4) و ئۆکسیدی نایترۆس (N2O) کە بەشێوەیەکی سەرەکی لە ڕێگەی چالاکیەکانی مرۆڤەوە دەردەچن. لەوەتەی شۆڕشی پیشەسازی، سوتاندنی سووتەمەنی فۆسیلی وەک خەڵووز، نەوت و گازی سروشتی چڕبوونەوەی ئەم گازانە لە بەرگە هەوادا بە شێوەیەکی بەرچاو زیادکردووە. ئەم پرۆسەیە کاریگەری سروشتی شووشەخانە بەهێز دەکات، کە گازی گلەیی گەرمی خۆر لە بەرگە هەوای زەوی دەگرێت و دەبێتە هۆی گەرمبوونی هەسارەکە. بەگوێرەی پانێڵی نێودەوڵەتی بۆ گۆڕانی کەشوهەوا (IPCC)، چالاکیەکانی مرۆڤ لە سەردەمی پێش پیشەسازیەوە چڕبوونەوەی گازی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن لە بەرگە هەوا بە رێژەی ٪40 زیادیکردووە، ئەمەش بەهۆی سوتاندنی سووتەمەنی فۆسیلی و لەناوبردنی دارستانەکانەوەیە.

لەناوبردنی دارستانەکان توانای هەسارەکە بۆ هەڵمژینی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن کەم دەکاتەوە. درەختەکان وەک نقوم بوونی کاربۆن کار دەکەن و زیاتر لە دەردانی گازی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن هەڵدەمژن و لابردنیان کێشەی کاربۆنی بەرگە هەوا خراپتر دەکات. فراوانبوونی کشتوکاڵ و شارنشینی هەروەها یارمەتیدەرە بۆ دەردانی میسان بەتایبەتی لە ئاژەڵ و خۆڵ و خاشاک، لە کاتێکدا چالاکییە پیشەسازییەکان بڕێکی بەرچاو ئۆکسیدی نایترۆس و گازەکانی تری گازی گلەیی بڵاودەکەنەوە.

کاریگەری گۆڕانی کەش و هەوا

کاریگەرییەکانی گۆڕانی کەش و هەوا لە سەرانسەری جیهاندا جۆراوجۆرن و زیاتر ئاشکران. یەکێک لە ترسناکترین دەرئەنجامەکان بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی جیهانە کە لە سەردەمی پێش پیشەسازیەوە هەسارەکە نزیکەی 1.2 پلەی سیلیزی گەرم بووە. هەرچەندە ئەمە ژمارەیەکی کەم دەردەکەوێت، بەڵام تەنانەت کەمێک بەرزبوونەوەی پلەی گەرما کاریگەری گەورەی لەسەر شێوازەکانی کەشوهەوا، سیستەمی ژینگەیی و تەندروستی مرۆڤ دەبێت.

ڕووداوەکانی کەش و هەوا

یەکێک لە کاریگەرییە دیارەکانی گۆڕانی کەش و هەوا زیادبوونی دووبارەبوونەوە و چڕی ڕووداوەکانی کەشوهەوا. گەردەلوول، گەردەلوول، لافاو و وشکەساڵی بەربڵاوتر و توندتر بوون و وێرانکاری بەربڵاویان لێکەوتووەتەوە. بۆ نموونە، گەردەلوولەکانی وەک هارڤی و ماریا کە لەم ساڵانەی دواییدا لە ئەمریکا و کاریبی دا، بەهۆی گەرمبوونی نائاسایی ئاوی زەریاکانەوە سووتەمەنی بوون. بەهەمان شێوە، وشکەساڵی درێژخایەن لە بەشێک لە ئەفریقا، ئوسترالیا و کالیفۆرنیا پەیوەندی بە گۆڕانی شێوازەکانی کەشوهەواوە هەیە و کەمیی ئاو و نائاسایشی خۆراک خراپتر دەکات.

بەرزبوونەوەی ئاستی دەریاکان

هەروەها گەرمبوونی زەوی بووەتە هۆی توانەوەی کڵاوەکانی سەهۆڵی جەمسەری و سەهۆڵبەندان و ئەمەش بووە هۆی بەرزبوونەوەی ئاستی دەریاکان. لەگەڵ بەرزبوونەوەی ئاستی زەریاکان، ناوچە کەناراوییەکان لە سەرانسەری جیهاندا ڕووبەڕووی مەترسی لافاو و لەدەستدانی زەوی و چوونە ناو ئاوی سوێر دەبنەوە. وڵاتانی وەک بەنگلادش و دوورگە بچووکەکان و تەنانەت بەشێک لە ئەمریکا وەک فلۆریدا و نیویۆرک بەتایبەتی لاوازن. بەگوێرەی خەمڵاندنەکان، ئەگەر ئەم ڕەوتە بەردەوام بێت ئەوا ئاستی دەریاکان تا کۆتایی ئەم سەدەیە زیاتر لە مەترێک بەرز دەبێتەوە و هەڕەشە لە ماڵ و گوزەرانی سەدان ملیۆن کەس دەکات.

لەدەستدانی جۆراوجۆری جۆراوجۆر و تێکچوونی سیستەمی ژینگە

گۆڕانی کەش و هەوا هەروەها کاریگەری گەورەی لەسەر سیستەمی ژینگە و جۆراوجۆری جۆراوجۆر هەیە. زۆرێک لە جۆرەکان هەوڵ دەدەن خۆیان لەگەڵ ژینگە بە خێرایی دەگۆڕن. بەرزبوونەوەی پلەی گەرما سیستەمی ژینگە دەگۆڕێت و ڕووەکەکان و ئاژەڵان ناچار دەکات کۆچ بکەن بۆ ناوچە ساردەکان یان ڕووبەڕووی لەناوچوون ببنەوە. جەمسەری باکوور یەکێکە لەو ناوچانەی کە زۆرترین زیانیان بەرکەوتووە و ورچە جەمسەرییەکان و جۆرەکانی تر ژینگەی گرنگیان لەدەست داوە بەهۆی توانەوەی سەهۆڵەکەوە. مەرجان کە پاڵپشتی ژیانی دەریایی فراوان دەکەن، بەهۆی ترشبوونی زەریاکان و بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی دەریاکانەوە دەمرن. بۆ نموونە بەربەستی دەریایی گەورە لە ئوسترالیا ڕووداوی گەورەی سپیکردنەوەی مەرجان بەخۆوە بینیوە کە هەڕەشە لە مانەوەی درێژخایەنی دەکات.

کاریگەرییە تەندروستییەکان

کاریگەرییەکانی گۆڕانی کەش و هەوا لەسەر تەندروستی گرنگ و فرە لایەنن. بەرزبوونەوەی پلەی گەرما دەبێتە هۆی شەپۆلی گەرما کە مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی و مردن بەهۆی گەرماوە زیاد دەکات، بەتایبەتی لە نێو دانیشتوانی لاواز وەک بەساڵاچووان و ئەوانەی پێشتر نەخۆشییان هەیە. گۆڕانی کەش و هەوا هەروەها کاریگەری لەسەر بڵاوبوونەوەی نەخۆشییە گوازراوەکان هەیە. کەش و هەوای گەرمتر مەودای مێشولە و کنەکە فراوان دەکات و دەبێتە هۆی زیادبوونی نەخۆشییەکانی وەک مەلاریا، تای دەنگۆ و نەخۆشی لایم. سەرەڕای ئەوەش، ڕووداوەکانی کەش و هەوا لەوانەیە سیستەمی تەندروستی، دابینکردنی خۆراک و دەستگەیشتن بە ئاوی پاک تێک بدەن.

هاوکاری و سیاسەتی جیهانی و دەستپێشخەرییەکان

گۆڕانی کەش و هەوا کێشەیەکی جیهانییە و پێویستی بە کاری نێودەوڵەتی هەماهەنگی هەیە. ڕێککەوتنی پاریس کە لە ساڵی 2015 پەسەند کرا، یەکێکە لە گرنگترین هەوڵە نێودەوڵەتییەکان بۆ بەرەنگاربوونەوەی گۆڕانی کەشوهەوا.
ئامانجی سەرەکی سنووردارکردنی گەرمبوونی زەوی بۆ خوار 2 پلەی سیلیزی و باشتر وایە 1.5 پلەی سیلیزی بێت بە بەراورد بە ئاستی پێش پیشەسازی. هەرچەندە زۆرێک لە وڵاتان پابەندن بە کەمکردنەوەی گازی دەرەکی بەپێی رێککەوتنەکە، بەڵام هێشتا کاری زۆر ماوە ئەنجام بدرێت. حکومەتە نیشتمانییەکان دەبێت بەڵێنەکانیان جێبەجێ بکەن و میکانیزمی جێبەجێکردنی بەهێزتر پێویستە بۆ لێپرسینەوە لە وڵاتان.

جگە لە کاری حکومەت، تاک و کۆمپانیاکانیش ڕۆڵ دەبینن لە بەرەنگاربوونەوەی گۆڕانی کەشوهەوا.
بەکاربەران دەتوانن شوێن پێی کاربۆنیان کەم بکەنەوە بە گرتنەبەری شێوازی ژیانێکی گونجاوتر، وەک کەمکردنەوەی بەکارهێنانی گۆشت، بەکارهێنانی ئامێرەکانی کاریگەری وزە و پاڵپشتیکردنی کاروبارەکانی دۆستی ژینگە.
کۆمپانیاکان، بەتایبەتی لە پیشەسازیی گازی زۆر، دەبێت داهێنان بکەن و کرداری ژینگەیی بگرنەبەر بۆ کەمکردنەوەی کاریگەرییە ژینگەییەکانیان

دەرئەنجام

گۆڕانی کەش و هەوا هەڕەشەیەکی وجودییە کە پێویستی بە کاری بەپەلە و بەردەوامە. هۆکارەکانی گۆڕانی کەش و هەوا بەزۆری دەستکردی مرۆڤن، بەڵام چارەسەرەکان لە دەستماندایە. کەمکردنەوەی گۆڕانی کەش و هەوا پێویستی بە کەمکردنەوەی دەردانی گازی شووشەخانە هەیە لە ڕێگەی گواستنەوە بۆ وزەی نوێبووەوە، کاریگەری وزە و کردارە بەردەوامەکان. لە هەمان کاتدا، ستراتیجی خۆگونجاندن گرنگە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو کاریگەرییانەی کە ئێستا هەستی پێدەکرێن. سەرکەوتنی ئەم هەوڵانە بەندە بە هاوکاری جیهانی، دەستپێشخەری سیاسی بەرزخواز و بەشداری چالاکانەی تاکەکان، کۆمەڵگاکان و بازرگانەکان. ئەگەر مرۆڤایەتی یەکلاکەرەوە و خێرا هەڵسوکەوت بکات دەتوانێت خراپترین کاریگەرییەکانی گۆڕانی کەش و هەوا کەم بکاتەوە و
دابینکردنی ئایندەیەکی بەردەوام بۆ
نەوەکانی داهاتوو